Question: Sayari iliyo karibu na jua ni ipi?

Utaridi
Utaridi (kwa Kiingereza Mercury) ni sayari iliyo karibu zaidi na jua letu katika mfumo wa jua na sayari zake.

Sayari
sayari zinazoonekana kwa macho matupu ambazo ni Utaridi, Zuhura, Mirihi, Mshtarii na Zohali. Hizi zilijulikana tangu kale na mabaharia hasa walizitumia kwa kukadiria njia wakiwa baharini mbali na bara. Majina haya yamepokelewa na Waswahili wa Kale kutoka kwa lugha ya Kiarabu pamoja na majina mengi ya nyota.[6] Ila sayari ya pili yaani Zuhura ambayo ni sayari inayong'aa kuliko zote pia ina jina la Kibantu ambayo ni Ng'andu ("mwenye kung'aa). Kwa lugha za Ulaya kama Kiingereza, Kifaransa, Kijerumani majina ya sayari za jua letu yanatokana na majina ya miungu ya Roma ya Kale au Ugiriki ya Kale.

Utaridi
Mwaka 2012 barafu ya maji ilitambuliwa kwenye data kutoka chombo cha angani MESSENGER iliyochunguza sayari hii. Barafu inapatikana karibu na ncha ya kaskazini isiyofikiwa na miale ya jua.[4]

Zuhura
Uso wa sayari umefanyiwa utafiti kwa msaada wa rada kutoka vipimaanga Magellan na Pioneer-Venus. Kutokana na matokeo yake ramani ya kwanza ilitokea. Sehemu kubwa ya sayari ni tambarare yenye vilima na mabonde yasiyo marefu. Kutokana na joto kubwa (mnamo 500°C) hakuna maji wala bahari. Kuna sehemu mbili ambako nyanda za juu zinapanda juu ya uwiano wa kawaida na hizi zilifananishwa na kontinenti za Dunia. Karibu na ikweta ya Zuhura iko sehemu inayoitwa "Aphrodite Terra" yenye ukubwa kama Amerika Kusini. Kwenye upande wa mashariki kuna safu za milima na mabonde makubwa pamoja na volkeno. Sehemu ya pili huitwa "Ishtar Terra" yenye ukubwa sawa na Australia kwenye Dunia. Hapa kuna milima ya Maxwell yenye urefu wa mita 10.800 juu ya uwiano wa wastani.

Kiolwa cha kukaribia dunia
Asteroidi na vimondo vingi vinaanguka juu ya maeneo pasipo na watu wengi kama baharini (bahari hufunika zaidi ya 2/3 ya uso wa dunia) au porini.
Lakini asteroidi kubwa ni hatari hata kwa bindamu na maisha yote duniani. Asteroidi kubwa inayojulikana kuwa njiani ya kukaribia dunia ni (29075) 1950 DA yenye kipenyo cha kilomita 1.1 ambayo itakaribia Dunia kiasi kisichojulikana bado kikamilifu kwenye mwaka 2280.

Sayari
Sayari za mwamba: sayari hizi zina muundo unaofanana na dunia yetu; asilimia kubwa ya masi ni mwamba. Hizi ni sayari za ndani za mfumo wa jua letu. Zote ni ndogo kuliko sayari za nje. Sayari jitu za gesi: sayari hizi kama Mshtarii (Jupiter) na Zohali (Saturnus) ni kubwa na zimefanywa na hidrojeni na heli. Masi ya Mshtarii ni mara 318 ile ya dunia, Zohali mara 95. Ilhali sayari hizi ni baridi kutokana na umbali mkubwa na jua, hidrojeni inapatikana kwa kiasi kikubwa katika hali mangu na kwenye sehemu za ndani hidrojeni ina tabia kama metali kutokana na shinikizo kubwa. Sayari jitu za barafu: hizi ni Uranus na Neptun. Ni kubwa kuliko dunia, lakini si kama sayari jitu za gesi; Uranus huwa na masi 14 za dunia, Neptun na masi 17 za dunia. Ganda la nje ni mchanganyiko wa hidrojeni na methani, na sehemu za ndani ni barafu ya maji na methani.

Mshtarii
Mshtarii (pia Mshiteri, Mushtarii au Mshatira , kutokana na Kiarabu "المشتري" al-mshtari; na hata Jupita kutokana na Kiingereza Jupiter) ni sayari ya tano toka kwenye jua katika Mfumo wa jua na sayari zake.
Mshtarii ni sayari kubwa kabisa ya jua letu. Maada yake inazidi mara mbili na nusu maada ya sayari zote nyingine pamoja.

Jua
Jua ni nyota iliyoko karibu na Dunia yetu kuliko nyota nyingine zote. Jua ni kitovu cha mfumo wa Jua likizungukwa na sayari nane. Dunia ni moja ya sayari hizo katika mfumo wa Jua na sayari zake.

Titan (Zohali)
Zamani Titani ilikadiriwa kuwa mwezi mkubwa katika mfumo wa jua. Lakini safari ya Voyager 1 ilipita Titan mwaka 1979 na vipimo vya kipimaanga hiki vilionyesha ya kwamba uso wa Titan inafichwa chini ya angahewa nzito lenye unene wa kilomita 900km. Kwa hiyo imejulikana ya kwamba Ganymedi mwezi wa Mshtarii ni mkubwa zaidi.

Sayari ya Tisa
Sayari ya Tisa (pia Sayari Tisa, kwa Kiingereza Planet Nine) ni jina la muda kwa sayari isiyojulikana bado lakini inayoaminiwa kuwepo kwenye sehemu za nje kabisa za mfumo wa jua letu.

Adhara
Miaka milioni 4.5 – 5 iliyopita Adhara lilikuwa nyota angavu kabisa kwenye anga ya Dunia. Wakati ule umbali wake kutoka kundinyota hilo lilipo hadi kwenye Jua ulikuwa miakanuru 34 pekee na mwangaza wake ulioonekana kuwa -3.99.

Sayari
Sayari za jua letu hutofautiana kwa ukubwa na muundo. Mshtarii (Jupiter) ni sayari kubwa na masi yake ni mara 318 masi ya dunia yetu. Sayari ndogo ni Utaridi na masi yake ni takriban nusu ya dunia.

Nyota
Jua letu ni nyota iliyo karibu na dunia yetu tunapoishi ambayo ni sayari yake. Inaonekana kubwa kushinda nyota zote kwa sababu ni karibu. Wingi wa nuru yake unaficha nyota nyingine wakati wa mchana. Imegunduliwa ya kuwa ni tufe kubwa sana yenye joto kali na kwa hiyo mada yake ni katika hali ya utegili yaani kama gesi ya joto sana. Kipenyo chake ni zaidi ya kilomita milioni 1.3 na umbali wake nasi ni takribani kilomita milioni 150. Kwa jumla karibu nyota zote tunazoona ni jua kama letu yaani magimba kubwa sana ya utegili wa joto. Jua letu ni kitovu cha mfumo wa jua pamoja na sayari, miezi yao, kometi na vumbi nyingi ambazo zinaizunguka.

Mfumo wa Jua
Kuna magimba 8 yanayozunguka Jua letu yanyoitwa sayari. Sayari ya kwanza Utaridi(ing. Mercury) hadi Zohali (ing. Saturn) zinaonekana kwa macho. Tangu zamani ziilpewa majina na watu. Sayari za mbali zaidi ziligunduliwa tu baada ya kupatikana kwa darubini. Hadi mwaka 2006 Pluto iliyopo nje ya mzingo wa Neptuni ilihesabiwa kuwa sayari, lakini baada ya azimio la Umoja wa Wanaastronomia, Pluto inaitwa sasa "sayari kibete“ pamoja na nyingine, si sayari kamili tena.

Mfumo wa Jua
Baada ya obiti ya Mirihi kuna pengo lenye upana wa vizio astronomia zaidi ya tatu na nusu hadi Mshtarii. Katika pengo hili unazunguka ukanda wa asteroidi wenye violwa laki kadhaa pamoja na sayari kibete ya Ceres.

Njia nyeupe
Galaksi iliyo karibu zaidi angani inaitwa Andromeda ikiwa na umbali wa miaka ya nuru milioni 2.5.

Mfumo wa Jua
Kuhusu magimba ya angani yaliyo mbali zaidi kuliko ukanda wa Kuiper hakuna uhakika bado, lakini tangu mwaka 2012 vipimo vyipya vilisababisha kutokea kwa nadharia tete kuhusu sayari ya tisa katika umbali mkubwa sana ambayo haikutazamiwa bado.[9]

Sayari ya nje
Sayari ya nje (ing. , au extrasolar planet) ni sayari inayozunguka nyota isiyo Jua letu. Iko nje ya mfumo wetu.

Proxima Centauri
Proxima Centauri ni nyota kibete nyekundu inayofuata wenzake Alfa Centauri A na B kwa umbali mkubwa unaobadilika kati ya vizio astronomia 5,270 hadi 12,900. Uangavu unaonekana ni mag 11.05 ilitambuliwa mwaka 1915 tu. Kipenyo chake ni kilomita 200,000 na hii sehemu ya saba ya kipenyo cha Jua letu, au mara mbili kipenyo cha sayari Mshtarii. Masi yake ni asilimia 12.3 za masi ya Jua.

Sudusi (kundinyota)
Sudusi iko kati ya kundinyota za Asadi (Leo, pia Simba) na Shuja (Hydra) ikigusana pia na Batiya (Crater). Iko karibu na ikweta ya anga. Nyota angavu ya Maliki Junubi (ing. ) iko jirani.

Dabarani
Dabarani ni nyota ya karibu kiasi ikiwa umbali wake na Dunia ni miaka ya nuru 65 -66 . Masi yake ni M☉ 1.5- na nusukipenyo chake R☉ 45 (vizio vya kulinganisha na Jua letu) .

Saa (kundinyota)
Nyota tatu ilitambuliwa kuwa na sayari, pamoja na Iota Horologii ambayo ni nyota kibete njano inayofanana na Jua yenye umbali wa miaka ya nuru 56.0 kutoka Dunia. Ilitambuliwa kuna na sayari moja yenye ukubwa kama Mshtarii inayoizunguka kila baada ya siku 300.

Tairi (nyota)
Tairi - Altair ni nyota ya jamii A kwenye safu kuu. Mwangaza unaoonekana ni mag 0.77 na mwangaza halisi ni 2.22. . Umbali wake na Dunia ni miaka ya nuru 16.7 .

Asteroidi
Katika mfumo wa jua letu kuna angalau asteroidi 338,000 zilizotambuliwa hadi leo na wanaastronomia. Nyingi zinazunguka katika ukanda wa asteroidi kati ya njia za Mirihi (Mars) na Mshtarii (Jupiter). Wataalamu hutofautiana kati yao kama hizi ni ama mabaki ya sayari iliyopasuliwa baada ya kugongana na magimba mengine au vipande vya visayari ambavyo havikuendelea kukua.

Wingu la Oort
Jan Oort aliunda nadharia kuhusu wingu hili alipotafuta maelezo ya kuwepo kwa nyotamkia zenye obiti ndefu yaani zinazorudi baada ya miaka mingi. Kabla yake walikuwepo wengine waliowaza ya kwamba asili ya nyotamkia iko kwenye mipaka ya nje ya mfumo wa Jua. Oort aliwaza ya kwamba kuna magimba madogo mengi yanayozunguka Jua kwa umbali mkubwa. Kimsingi yapo katika obiti thabiti. Lakini mara kwa mara graviti ama ya nyota jirani -maana wingu linaenea hadi robo au nusu ya umbali kati ya Jua na nyota jirani ya Rijili Kantori (A Centauri)- na pia athari ya graviti ya sayari kubwa ndani ya mfumo wa Jua inaweza kuleta vurugu kwa obiti za magimba kadhaa na hivyo yanaanza kuvutwa na Jua na kuingia katika obiti itakayopita katika sehemu za ndani za mfumo wa Jua. Kama zinakaribia Jua zinapashwa moto, barafu ya miili yao inaanza kuyeyuka na "mkia" wa gesi inayoakisia nuru unaonekana.[3]

Morisi
Morisi ni kisiwa karibu na Afrika, pia ni nchi inayoitwa rasmi Jamhuri ya Morisi (Kiingereza: "Republic of Mauritius", Kifaransa: "République de Maurice") ni nchi ya visiwa katika Bahari Hindi takriban 900 km mashariki kwa Madagaska na 4000 km kusini-magharibi kwa Bara Hindi.

Angakusi
Nyota angavu zaidi ni Shira ("Sirius") yenye uangavu wa mag -1.5 iliyopo katika umbali wa miakanuru 8 ikifuatwa na Suheli ("Canopus") yenye mag -0.74 na Rijili Kantori ("α Centauri") yenye mag 0. Ilhali angakaskazi ina nyota angavu ya Kutubu kama "nyota ya ncha" upande wa angakusi hakuna nyota ya ncha iliyo angavu kweli; Sigma Octantis (σ Oct) kwenye Thumni iliyopo karibu na ncha-anga ya kusini ina mag 5.7 pekee kwa hiyo ni vigumu kuiona kwa macho matupu.

Sagita (kundinyota)
Sagita (kwa Kilatini na Kiingereza "") ni jina la kundinyota ndogo iliyopo kwenye nusutufe ya kaskazini ya Dunia.
Sagita (Sagitta) iko karibu na nyota angavu za Vega na Tairi. Inapakana na kundinyota jirani za Mbweha "()", Rakisi "()", Ukabu "()" na Dalufnin "()'.

Neptun
Neptuni ("ing. Neptune)" ni sayari ya nane kutoka kwenye Jua na ya nne kwa ukubwa wa kipenyo katika mfumo wa Jua. Masi yake ni mara 17 ya ile ya Dunia. Pamoja na Mshtarii "(Jupiter)", Zohali "(Saturn)" na Uranus inahesabiwa kati ya sayari jitu za mfumo wetu.

Dajaja (kundinyota)
Dhanabu ya Dajaja au α Cygni () ni nyota angavu zaidi . Ina mwangaza unaoonekana wa mag 1.25; umbali wake na Dunia bado unajadiliwa kuna makadirio kati ya miaka ya nuru 1425 hadi 3200.

Vega
Vega ni nyota ya safu kuu inayoyeyunganisha hidrojeni kuwa heliamu ndani ya kiini chake. Masi yake ni zaidi ya mara mbili ya masi ya Jua. Ilhali nyota kubwa huchoma fueli yake ya myeyungano haraka kuliko nyota ndogo zaidi Vega itakuwa na maisha mafupi kuliko Jua. Kwa sasa mwangaza halisi ni mara kumi ya Jua. Inazunguka haraka kwenye mhimili wake.

Mpito wa Zuhura
Mpito wa Zuhura mbele ya jua (kwa Kiingereza "") unatokea wakati sayari Zuhura (Venus) inapita katika mstari baina ya jua na dunia.

Madhabahu (kundinyota)
Nyota angavu zaidi ni α Alfa Arae yenye mwangaza unaoonekana wa 2.93 mag ikiwa na umbali kutoka Dunia wa miaka ya nuru 270 na Beta Arae yenye uangavu wa 2.85 Kuna nyota 7 zenye sayari. Mu Arae inayofanana na Jua ina sayari nne na Gliese 676 ambayo ni nyota kibete nyekundu ina sayari nne pia.]

Zubani Junubi
α alfa Librae iko kwa umbali wa miaka ya nuru 77 kutoka Jua letu. Ni nyota pacha inayoonekana kwa darubini kuwa na nyota mbili ndani yake zinazoitwa α Librae na α Librae. α ni nyota angavu zaidi na umbali kati ya sehemu hizi mbili ni vizio astronomia 5.400. Vipimo vya spektra vinaonyesha ya kwamba kila moja ni nyota pacha tena kwa hiyo Zubani Junubi ni mfumo wa angalau nyota nne zinazozungukana kwa namna ya jozi mbili za nyota.

Eris (sayari kibete)
Eris (pia (136199) Eris au 136199 Eris) ni sayari kibete kubwa inayojulikana katika mfumo wa jua letu.

Ukanda wa asteroidi
Sayari za Utaridi (Mercury) hadi Mirihi (Mars) zilizopo ndani ya ukanda huu huitwa "sayari za ndani"; sayari zilizoko nje ya ukanda kutoka jua kuanzia Mshtarii (Jupiter) hadi Neptuni huitwa "sayari za nje".

Mjusi (kundinyota)
Mjusi –Lacerta ina nyota hafifu tu.
Nyota angavu zaidi ni Alfa Lacertae ambayo ni nyota yenye [[mag]] 3.8 ikiwa na umbali wa [[miaka ya nuru]] 102 kutoka Dunia..

Sayari kibete
Sayari kibete (kwa Kiingereza ) ni kiolwa cha angani kinachofanana na sayari ndogo lakini hakitimizi tabia zote za sayari kamili. Masi yake yanatosha kufikia umbo la tufe sawa na sayari kamili, lakini haikusafisha obiti yake kwa kujivutia sehemu kubwa sana za violwa vya angani vidogo vinavyozunguka kwenye obiti hiyohiyo.

Sayari
Violwa vya angani katika mfumo wa jua letu yenye umbo la kufanana na tufe yasiyolingana na sharti c) huitwa "sayari kibete" - kwa mfano Pluto. Violwa vinavyozunguka nyota nyingine nje ya mfumo wa jua letu, kama yana masi ya kutosha, huitwa "sayari za nje" (ing. exoplanet). Hadi Mei 2016 kuna 2125 zilizotambuliwa [5]. Violwa vyenye masi ya sayari ambazo si sehemu ya mfumo wa jua lolote lakini zinapita angani zinazoweza kuitwa sayari bila nyota (ing. wandering planets, starless planets, siku hizi zaitwa pia "planemo").

Haumea
Haumea ni sayari kibete inayozunguka jua letu katika umbali mkubwa kwenye ukanda wa Kuiper. Ilitambuliwa mwaka 2004.

Simaki
Simaki ni nyota ya karibu kiasi ikiwa umbali wake na Dunia ni miaka ya nuru 36.7 .

Galaksi
Galaksi iliyo karibu angani inaitwa Andromeda na ina umbali wa miaka ya nuru milioni 2.5.

Saratani (kundinyota)
Saratani haina nyota angavu sana si rahisi kuiona. Nyota angavu zaidi ni Beta Cancri yenye mwangaza unaoonekana wa 3.8 mag. Umbali wake na dunia ni miaka ya nuru 230. Kuna fungunyota moja inayoonekana kwa macho matupu hii ni M 44 inayoitwa pia Praesepe yenye mwangaza unaoonekana wa 3.7 ikionekana kama doa dogo angavu.

Mwezi
Sayari inaweza kukosa mwezi au kuwa na miezi mingi. Mshtarii ina miezi zaidi ya 60, mingine mikubwa kama sayari ndogo, mingine midogo yenye kipenyo cha km 1 tu. Dunia yetu ina mwezi mmoja tu. Utaridi haina mwezi.

Nyotamkia ya Halley
Inazunguka Jua kwenye obiti yenye umbo la duaradufu. Wakati wa kuwa karibu na Jua (sehemu inayoitwa "periheli") inaonekana kwa muda wa wiki kadhaa kama nyota inayoota "mkia" yaani mstari mwangavu. Wakati inakwenda mbali na Jua mkia huo unapotea tena na kwa jumla haionekani tena kwa macho matupu ikikaribia "afeli" au sehemu ya mbali na Jua.

Sayari ya Tisa
Uwezekano utategemea pia mahali pa Sayari ya Tisa kenye obiti yake - kama iko karibu na periheli yake itakuwa rahisi zaidi; kama iko karibu na afeli yake itakuwa vigumu zaidi.

Utaridi
Jina lake limetokana na Kiarabu عطارد (soma "`uTaarid") inayomaanisha "mwendo wa haraka"[1] kwa sababu kasi ya Utaridi inapita mwendo wa sayari nyingine kutokana na njia yake fupi ya kuzunguka Jua katika siku 88 pekee.

Galaksi ya Andromeda
Galaksi ya Andromeda (ing. Andromeda Galaxy, inajulikana pia kama Messier 31, M31 au NGC 224) ni galaksi kubwa iliyo karibu zaidi na galaksi yetu ya Njia Nyeupe. Umbali wake na Dunia ni takriban miakanuru milioni 2.5. Inaonekana katika eneo la kundinyota la Mara linaloitwa "Andromeda" kwa jina la kimataifa na hii ni chanzo cha jina lake. Ni sehemu ya kundi janibu la galaksi pamoja na Njia Nyeupe, Mawingu ya Magellan na takriban galaksi 40 nyingine.

Mwezi
Sayari zisizo na miezi katika mfumo wa jua:

Shahini
Shahini ni nyota iliyo karibu ikiwa kwa umbali wa miaka ya nuru takriban 45 kutoka Jua letu. Mwangaza unaoonekana ni mag 4.2. Kwa darubini inaonekana ni nyota pacha inayozungukwa na nyota kibete chekundu αAql B.

Darubini (kundinyota)
Kausi (, pia Nge) iko karibu.

Mwanafarasi (kundinyota)
Mwanafarasi inapakana na kundinyota jirani za Dalufnin "()", Dalu au Ndoo "()", Farasi "()" na Mbweha "()".
Kundinyota hii iko karibu na nyota angavu sana ya Tairi (Altair).

Mirihi
Sura ya Mirihi inafanana zaidi na dunia yetu kati ya sayari zote ilhali haina joto au baridi kali mno. Kutokana na rangi yake, iliyosababishwa na wingi wa kutu, imeitwa "sayari nyekundu".

Sayari kibete
Vilevile magimba kadhaa katika eneo nje ya obiti ya Neptuni, kama vile Orcus, Quaoar, Sedna au Varuna, yanatazamwa kama wagombea wa cheo cha sayari kibete.

Ayuki
Ab ina masi ya jua mara 2.56 na spektra yake ni ya aina G0-1 III.
Aa na Ab zinazungukana kwa umbali wa kizio astronomia 0.72 au kilomita milioni 108 katika muda wa siku 104.

Isla de la Juventud
Isla de la Juventud (zamani Isla de Pinos) ni kisiwa kikubwa kuliko vyote vya karibu na Kuba.

Dunia
Dunia ni mojawapo ya sayari zinazoelea katika anga ya ulimwengu. Kuna sayari nane zinazolizunguka jua, dunia yetu ikiwa sayari ya tatu katika mfumo wa jua na sayari zake.

Mirihi
Mirihi inazunguka jua kwa umbali wa kilomita milioni 206.62 hadi 249,23, ikitumia karibu miaka miwili ya kidunia (mwaka 1 siku 321 na saa 18) kwa obiti (njia mzingo) yake. Mzingo wa kuzunguka jua imeinama 1.85° kutoka ekliptiki. Obiti yake imekaribia umbo la duara ikiwa afeli yake ina umbali wa vizio astronomia 1.666 na periheli ina umbali wa vizio astronomia 1.3814.

Pluto
Kuhusu matumizi ya jina "Utaridi" kwa sayari hii tazama chini kwa "jina" Pluto ni sayari kibete inayozunguka jua ng'ambo ya Neptuni.

Sayari ya Tisa
Katika hesabu yao Sayari ya Tisa ingekuwa sayari jito ya gesi yenye masi takriban mara kumi kuliko dunia. Brown anawaza ya kwamba sayari itagunduliwa katika miaka mitano ijayo. [15] Kama ina masi hii na kama muundo wake unafanana na Uranus na Neptun, ni lazima sayari hii iwe na kipenyo mara 3.7 za dunia (km 46,600) na halijoto usoni ya K 47 (−226°C). [16]

Uranus
""
Uranus ni sayari ya saba kutoka jua letu.

Kasi (nyota)
Kasi iko kwa umbali wa miaka ya nuru takriban 160 kutoka Jua letu. Mwangaza unaoonekana ni mag 4.2.
Kasi ni nyota jitu jekundu inayoyeyunganisha heli kuwa kaboni na oksijeni katika kiini chake. Spektra yake inaonyesha mistari ya metali mbalimbali ambayo ni dokezo ya kwamba nyota hii ilianza maisha yake katika sehemu za ndani za Njia Nyeupe yaani galaksi yetu.

Sayari
Zamani kulikuwa na sayari 5 tu zilizoonekana angani kwa macho matupu kama nyota zinazobadilisha mahali[2]. Tangu kupatikana kwa mitambo kama darubini miaka 400 iliyopita idadi ya violwa angani vyenye miendo ya pekee imeongezeka sana lakini imeonekana pia kuna tofauti kubwa sana kati ya violwa hivi.

Wingu la Oort
Wingu la Oort (ing. Oort cloud) ni ukanda wa kudhaniwa angani unaozunguka mfumo wa Jua kwa umbali mkubwa nje ya mzingo wa Pluto pia nje ya ukanda wa Kuiper. Ukanda huu unadhaniwa kuwa na magimba ya barafu na vumbi yaliyo na mwendo wa kuzunguka Jua kwa umbali kuanzia vizio astronomia 50,000 hadi 100,000 au zaidi (sawa na miaka ya nuru 0.8 hadi 1.5). Kuwepo kwa wingu hili hakuthibitishwa kwa hiyo ni bado wingu la kinadharia. Nadharia hii ilitungwa na mwanaastronomia Mholanzi Jan Oort (1900 – 1992) aliyetafuta maelezo kwa asili na njia za nyotamkia zinazotokea katika mfumo wa Jua. Wingu la Oort linatazamiwa kuwa asili ya nyotamkia zenye obiti ndefu, ilhali zile zenye obiti fupi zinatoka katika Ukanda wa Kuiper.[1]

Mfumo wa Jua
Umbali kati ya Jua na Dunia yetu ni takriban kilomita milioni 150. Umbali huu unaitwa „kizio astronomia“ (en:astronomical unit AU). Sayari ya mbali zaidi ni Neptuni ambayo ipo katika umbali wa vizio astronomia 30 kutoka Jua yaani ipo mara 30 mbali zaidi kutoka kwenye Jua moaka Duniani. Magimba ya nje sana yanazunguka jua kwa umbali wa vizio astronomia 50 au zaidi.

Sayari
(a) kama linazunguka jua kwenye obiti yake

Kinubi (kundinyota)
Kinubi - Lyra inapaka na kundinyota jirani za Mbweha "()", Rakisi "()", Tinini "()" na Dajaja "()".
Vega au α Lyrae ni nyota angavu zaidi . Ina mwangaza unaoonekana wa mag 0.03 ikiwa na umbali wa miaka ya nuru 25.3 na Dunia.

Johannes Kepler
Kepler alitambua ya kwamba makadirio ya Nikolaus Kopernikus yalionyesha hali halisi, maana yake sayari pamoja na dunia zinazunguka jua. Hadi wakati ule wataalamu waliamini ya kwamba dunia yetu iko katikati ya ulimwengu na jua pamoja na sayari zinazunguka dunia.Kwa kanuni zake aliweza kutabiri mahali pa sayari angani vizuri kushinda wataalamu wote waliomtangulia.

Asteroidi
Asteroidi (kutoka Kigiriki ἀστήρ "aster = nyota" na είδες "-eides= ya kufanana") ni kiolwa cha angani kinachozunguka jua jinsi inavyofanya sayari. Ni ndogo kuliko sayari kibete lakini kubwa kushinda kimondo. Mara nyingi huitwa pia "planetoidi" kwa sababu tabia zao zinalingana katika mengi na sayari.
Istilahi ya asteroidi ilianzishwa na William Herschel mnamo mwaka 1802 kutokana na neno la Kigiriki ἀστεροειδής "astero-eides" inayomaanisha "ya kuonekana kama nyota". Tangu siku zake neno hili lilitumiwa kutaja violwa vidogo kwenye anga la nje vinavyoakisia nuru ya kutosha ili kuonekana kwenye darubini. Kutokana na maendeleo ya teknolojia idadi ya magimba yanayoweza kuangaliwa iliongezeka.

Mpito wa Zuhura
Sayari ya Zuhura wakati huu inaonekana kama duara dogo jeusi linalopita polepole kwenye jua. Kwa kawaida mpito mmoja hudumu masaa kadhaa.

Farisi (kundinyota)
Nyota angavu zaidi ni α Alfa Persei au Mrifaki yenye mwangaza unaoonekana wa 1.79 ikiwa umbali wa miaka ya nuru 510.
Uangavu wake unafuatwa na β Beta Persei iliyoitwa Rasi Medusa () na mabaharia Waswahili. Ina mwangaza unaoonekana wa 2.12 ikiwa na umbali wa miakanuru 90 kutoka Dunia. Hii ni nyota kigeugeu.

Saidi (nyota)
Saidi ni nyota jitu jekundu katika kundi la spektra M2 ikiwa umbali wa karibu miaka ya nuru 200. Ni pia nyota geugeu n mwangaza wake unacheza baina ya mag 2.3 na 2.7 kila baada ya siku 41.

Shahini
Nyota kuu inafanana kiasi na Jua letu lakini masi yake ni kubwa kwa kiwango cha robo moja. Haionyeshi dalili za kuwa na sayari. Mng'aro wake ni mara sita wa Jua na hii inachukuliwa kama dalili ya kwamba imeshamaliza kumemenyusha heliamu katika kiini chake ikielekea kulipuka na kuwa jitu jekundu.

Periheli
Kinyume chake ni afeli inayomaanisha sehemu ya obiti iliyo mbali kabisa na jua. Obiti ni jina la njia ya gimba kuzunguka jua.

Ukanda wa Kuiper
Ukanda wa Kuiper (ing. "Kuiper belt") ni eneo la mfumo wa jua letu nje ya obiti ya sayari Neptuni lililopo kwenye umbali wa vizio astronomia) kati ya 30 - 50 kutoka jua.

Shira (nyota)
Shira si nyota 1 tu bali nyota pacha. Tangu karne ya 19 inajulikana ya kwamba hapa kuna nyota kubwa inayoitwa sasa Sirius A pamoja na nyota ndogo Sirius B. Zote mbili zinashikamana zikizungukuka kitovu cha graviti cha pamoja (ing. ""). Vipimo vya mwendo wa Shira B vinaonyesha uwezekano wa kuwepo kwa nyota ndogo ya tatu lakini Shira C haikuthibitishwa bado. Shira A na B zinazungukana kwa umbali kati ya vizio astronomia 8.2 na 31.5.

Kupatwa kwa jua
Wakati sayari inapita kati ya Jua na Dunia inafunika sehemu ya Jua. Tofauti haionekani kwa macho lakini inaweza kutazamwa kwa kutumia darubini. Kuna sayari mbili zinazoweza kupita mbele ya Jua kwa macho ya mtazamaji duniani, ni Utaridi "(Mercury)" na Zuhura "(Venus)".

Sayari ya Tisa
Kuwepo kwa sayari hii imependekezwa na wataalamu wa astronomia baada ya kutazama miendo ya ajabu katika kundi la magimba yaliyopo kwenye mpaka wa nje wa ukanda wa Kuiper; magimba hayo ni asteroidi na angalau sayari kibete moja. Hadi sasa magimba sita yametambuliwa ambayo obiti zake za kuzunguka jua hazifuati njia inayolingana na magimba mengine.

Angahewa
Nje ya dunia yetu angahewa imetambuliwa pia kwenye sayari nyingine. Katika mfumo wa jua na sayari zake kuna sayari 4 za ndani zinazofanana kiasi, ni Utaridi(Mercury), Zuhura (Venus), Dunia na Mirihi (Mars). Zote nne ni sayari zinazofanywa na mwamba.

Mfumo wa Jua
* Utaridi ni jina la sayari ya kwanza kutokana na lugha ya Kiarabu na pia katika mapokeo ya Kiswahili tangu kale. Vitabu vingine hutumia neno "Zebaki" ambalo pia lina asili ya Kiarabu likimaanisha metali mojawapo; inaonekana limepatikana kama tafsiri ya jina la Kiingereza la sayari ya kwanza "Mercury" bila kujua historia ya majina ya sayari sita ya kwanza yaliyoingia katika Kiswahili kutoka katika lugha ya Kiarabu. [2] ** Zuhura - Ng'andu ni sayari ambayo hutambulika kwa jina la Kibantu(Ng'andu) pamoja na jina lenye asili ya Kiarabu(Zuhura) *** Tazama makala ya Dunia kwa ajili ya namba halisi. Neno "ardhi" hutumika na waandishi kadhaa badala ya "dunia" wakitaka kutaja sayari ya tatu.Jina la sayariKipenyo kwenye ikweta kulingana na kipenyo cha dunia = 1 MasiNusukipenyo ya mzingo wa kuzunguka juaMuda wa mzingo (miaka)Kuinama kwa mzingo wa kuzunguka jua Pembenukta (°)Muda wa siku ya sayari (siku)MieziUtaridi [3]0.3820.060.3870.2417.0058.60Zuhura (Ng'andu)**0.9490.820.720.6153.39-2430Dunia (Ardhi)***1.001.001.001.000.001.001Mirihi (Murihi, Meriki, Mars)0.530.111.521.881.851.032Mshtarii [4]11.23185.2011.861.310.41463Zohari (Zohali, pia Zuhali) [5]9.41959.5429.462.480.42649Uranus [6] 3.9814.619.2284.010.77-0.71827Neptun [7] 3.8117.230.06164.81.770.67113

Mizari
Dzeta Ursae Majoris ni jina la Bayer; Dzeta ni herufi ya saba katika alfabeti ya Kigiriki lakini Mizari ni nyota angavu ya nne na hii ni mfano ya kwamba Bayer hakufuata mwangaza kamili wakati wa kuorodhesha nyota.
Mizari iko kwa umbali wa miaka ya nuru takriban 86 kutoka Jua letu. Mwangaza unaoonekana ni mag 2.27. Mtu mwenye macho mema anatambua kando yake nyota dhaifu zaidi inayoitwa Alcor hivyo Mizar na Alcor ni jozi maarufu ya nyota. Haijulikani bado kama ni nyota pacha hali halisi zilizoungwa pamoja kwa gravity au la.

Shuja (kundinyota)
Kutokana na urefu wake Shuja inapakana na kundinyota nyingi ikiwa karibu na kundinyota za Zodiaki za Saratani (Cancer), Asadi (Leo) na Nadhifa (Virgo).

Utaridi
Inazunguka kwenye mhimili wake katika muda wa siku 58.6 za dunia. Kutokana na kuwa karibu na jua kuna joto kali upande unaotazama jua lakini upande wa usiku ni baridi kabisa kutokana na uhaba wa hewa inayoweza kutunza halijoto. Halijoto ya wastani ni +178.8 °C, (usiku -183.15°C na mchana +426.85°C).

Nusukipenyo cha Jua
Mfano wa matumizi yake ni mfumo wa Dunia na Mwezi: umbali kati ya Dunia na Mwezi ni takriban kilomita 384.400 au asilimia 55 za nusukipenyo cha Jua. Kama Jua lingechukua nafasi ya Dunia njia ya obiti ya Mwezi ingekuwa ndani ya Jua lenyewe.

Kantarusi
Iko jirani na Salibu ("") ikiwa na nyota mashuhuri ya Rijili Kantori "()" iliyo nyota jirani na Jua letu kuliko zote.

Chura (nyota)
Chura - Diphda ni nyota jitu jekundu yenye mwangaza unaoonekana wa mag 2.04. Iko kwa umbali na Dunia wa miaka ya nuru 96.
Masi ya Chura ni M☉ 2.8 na nusukipenyo chake R☉ 15 (vizio vya kulinganisha na Jua letu) . Mwangaza halisi ni -0.13 ikiwa katika kundi la spektra "K0 III".
Mng’aro wa III katika "K0 III“ unamaanisha ya kwamba hii ni nyota jitu iliyoishiwa tayari hidrojeni katika kitovu chake ikapanuka kuwa jitu jekundu na sasa inapata nishati yake kwa myeyungano wa heliamu kwenye kitovu. Itaendelea kufanya hivyo kwa miaka milioni 100 inayofuata. * Sägesser, S. N.; Jordan, C. (March 2005). "Emission measures for the single giant β Ceti". In Favata, F.; Hussain, G. A. J.; Battrick, B. Proceedings of the 13th Cambridge Workshop on Cool Stars, Stellar Systems and the Sun, held 5–9 July 2004 in Hamburg, Germany. European Space Agency. p. 931. online hapa

Sayari
Jua letu lina sayari nane ambazo ni Utaridi (Mercurius), Zuhura (pia: Ng'andu; Venus), Dunia yetu (Earth), Mirihi (Mars), Mshtarii (Jupiter), Zohali (Saturnus), Uranus na Neptun. Toka mwaka 1930 hadi Agosti 2006 Pluto ilikuwa ikitambulika kama sayari hivyo kufanya idadi ya sayari zinazojulikana kuwa tisa. Hata hivyo chama chenye mamlaka juu ya masuala ya sayari na nyota, International Astronomical Union kimetangaza rasmi kuwa Pluto si sayari na kuiita sayari kibete[7]. Vitabu vya shule vilibatilishwa ili kukidhi mabadiliko haya japo bado kuna vitabu katika shule vya toleo la zamani ambazo bado zaonyesha Pluto kuwa sayari kweli.

Paralaksi
Paralaksi inatambuliwa kirahisi kwa Mwezi kwa sababu uko karibu nasi kuliko violwa vingine vya angani. Mwezi unaonekana mbele ya nyota tofauti ukiangaliwa kutoka sehemu za mbali za Dunia kwa mfano kutoka Afrika Kusini na Ulaya. Hii ni pia sababu ya kwamba kupatwa kwa Jua kunaonekana kuwa wa aina tofauti kutoka sehemu mbalimbali za Dunia. Kwa mfano kama Jua linapatwa kiasi tu pale tulipo tukio hilohilo linaweza kuonekana kama kupatwa kamili kwenye sehemu kusini au kaskazini zaidi kutoka kwetu.

Sayari
Jumla ya jua, sayari zote 8 pamoja na miezi yao, sayari kibete, vimondo, nyotamkia na asteroidi inaitwa mfumo wa jua.

Kaidi
Kaidi - Alkaid ina mwangaza unaoonekana wa Vmag +1.84. Mwangaza halisi ni −0.67. Hivyo iko kati ya nyota angavu zaidi 40 kwenye anga ya usiku.
Kaidi iko kwa umbali na Dunia wa miaka ya nuru 100. Masi yake ni takriban M☉ 6 na nusukipenyo chake R☉ 3.4 (vizio vya kulinganisha na Jua letu) .
Ni nyota ya safu kuu katika kundi la spektra B3 V. Uso wake una joto kubwa mnamo nyuzi za Kelvini 16,823 na hivyo rangi yake ni nyeupe – buluu.

Mpito wa sayari
Mpito wa sayari unamaanisha hali ya sayari inapopita kati ya Jua na Dunia na hivyo hufunika sehemu ya Jua. Tofauti haionekani kwa macho lakini inaweza kutazamwa kwa kutumia darubini.

Kalenda ya jua
Katika nchi zisizo karibu na ikweta kuna majira yenye tofauti kubwa kufuatana na mwendo wa jua angani. Kwa mfano kuna kipindi ambako jua halifiki kwenye kilele cha anga wakati wa mchana na muda wa mchana ni fupi. Kipindi hiki huwa na baridi na giza. Kinyume chake kuna kipindi ambako jua linaonekana masaa mengi kila siku na mchana ni mrefu. Hiki ni kipindi cha joto.
Kalenda ya jua inayojulikana zaidi ni Kalenda ya Gregori iliyokuwa kalenda ya kimataifa. Inatumia pia kipindi cha "mwezi" lakini miezi hii haina uhusiano tena na mwendo wa mwezi kama gimba la angani tena.
Kalenda zifuatazo hufuata mwendo wa jua:

Mke wa Kurusi (kundinyota)
Mke wa Kurusi iko karibu kundinyota ya Jabari () kwa upande wa kusini ya ikweta ya anga. Sehemu yake ya mashariki inafika kwenye Njia Nyeupe. Kundinyota jirani zake ni Akarabu "()", Munukero (kundinyota) "()", Shetri "()" na Njiwa (kundinyota) "()".

Upepo jua
Kuhusu sayari za Utaridi (Mercury) na Mirihi (Mars) hizi ni ama bila angahewa (Utaridi) au na angahewa hafifu sana (Meriki). Siku hizi inafikiriwa ya kwamba sababu yake ni shinikizo la upepo wa jua unaoendelea kupuliza gesi za angahewa kutoka sayari kwenda anga-nje. Mars haina uga sumaku mwenye maana, kwa hiyo sawa na Zuhura inapigwa tu na upepo wa jua.

Sayari kibete
Tofauti muhimu ni tabia no. 3: sayari kamili zina ukubwa na uvutano wa kutosha kujivutia magimba mengine madogo; yaani katika njia ya dunia yetu au sayari nyingine hakuna vitu vidogo tena vinavyozunguka hapa pamoja na sayari. Yote yameshaangukia duniani kutokana na uvutano. Magimba yaliyobaki ni yale ambayo yanazunguka kama mwezi au kama bangili ya Zohari ambayo yana mwendo imara.

Shira (nyota)
Shira - Sirius ina mwangaza unaoonekana wa -1.46 mag na mwangaza halisi ni 1.43. . Ni nyota ya karibu na umbali wake na Dunia ni miaka ya nuru 8.60 .

Sayari
Hivyo wataalamu wa Umoja wa kimataifa wa astronomia (IAU) walikubaliana mwaka 2006 kuhusu ufafanuzi wa sayari. Kiolwa cha angani kinahesabiwa kuwa sayari kama kinatimiza masharti matatu:[3]

Njia nyeupe
Isipokuwa sayari za jua letu na kometi "(zinazoonekana mara chache tu)" na galaksi ya Andromeda "(inayoonekana kama nyota 1)", nyota zote ni kama jua letu.

Rijili Kantori
Alpha Centauri ni nyota ya pekee kwa sababu ni nyota yetu jirani katika anga ina umbali wa miaka ya nuru 4.2. Inaonekana angani karibu na kundinyota ya Salibu (Crux).

Rakisi (kundinyota)
Rakisi - Hercules iko karibu na nyota angavu ya Vega.
Inapakana na kundinyota jirani za Tinini "()", Bakari "()", Kasi ya Masakini "()", Hayya "()", Hawaa "()", Ukabu "()", i "()", . Mbweha "()" na Kinubi "()".

Kundinyota
Mfano mashuhuri ni nyota iliyo karibu na jua letu katika anga ya ulimwengu ambayo ni Rijili Kantori hutajwa kama "Alpha Centauri" maana ni nyota iliyohesabiwa kama nyota ya kwanza katika eneo la kundinyota "Centaurus" (swa. Kantarusi).

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.


Question: Je,Petro alimkana yesu mara ngapi?

Mtume Petro
Yesu alipokamatwa, Petro alijaribu kumtetea kwa upanga, halafu akamfuata kwa mbali pamoja na Yohane mpaka ndani ya ua wa nyumba ya kuhani mkuu. Ndipo woga ulipomfanya amkane Yesu mara tatu kwa kiapo kama alivyotabiriwa naye.

Thenashara
Katika tafsiri kadhaa za Biblia "Thenashara" inamaanisha Mitume wa Yesu kumi na wawili kama neno la Kigiriki "dodeka" (=12) linatumiwa kama jina si namba. Toleo la Biblia (Union Version) linatumia "wale Thenashera" pale ambako Kigiriki asilia cha Agano jipya kinasema "οἱ δώδεκα" ("hoi dodeka") . Pale ambako lugha asilia inatumia "dodeka" kama namba Kiswahili cha Union Version kinatumia "kumi na wawili".

Petro Wu Guosheng
Papa Yohane Paulo II alimtangaza mtakatifu pamoja na wengine 119 tarehe 1 Oktoba 2000.

Wapare
Kuhesabu namba
Ibvoka – Moja
Ibvi – Mbili
Iraru – Tatu
In`nya – Nne
Ithwanu – Tano
Thita – Sita
Thaba – Saba
Mnane – Nane
Kenda – Tisa
Ikumi – Kumi

Mtakatifu Paulo
Bart D Ehrman. Peter, Paul and Mary Magdalene: The Followers of Jesus in History and Legend; 304 pages, Oxford University Press (Machi 2008) Bart D. Ehrman. The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings; 608 pages, Oxford University Press (Julai 2011); ISBN 978-0-19-975753-4 Hyam MacCoby. The Mythmaker: Paul and the Invention of Christianity; 238 pages, Barnes & Noble Books (1998); ISBN 978-0-7607-0787-6 Hans Joachim Schoeps. Paul: The Theology of the Apostle in the Light of Jewish Religious History (Library of Theological Translations); 34 pages, Lutterworth Press (Julai 2002); ISBN 978-0-227-17013-7 Pinchas Lapide, Peter Stuhlmacher. Paul: Rabbi and Apostle; 77 pages, Augsburg Publishing House; (Desemba 1984) Pinchas Lapide, Leonard Swidler, Jurgen Moltmann. Jewish Monotheism and Christian Trinitarian Doctrine; 94 pages, Wipf & Stock Publishers (Mei 2002)

Ufufuko wa Yesu
Ufufuko wa Yesu siku ya Jumapili ulishuhudiwa na malaika waliowaambia wanawake waliofika kaburini: “Kwa nini mnamtafuta aliye hai katika wafu? Hayupo hapa, amefufuka” (Lk 24:5-6). Halafu Maria Magdalena, Petro na Mitume wenzake, hata watu zaidi ya mia tano walimuona na kumsikia, walimgusa na kula pamoja naye.

Jumapili ya matawi
19:28Yesu alisema hayo, kisha akatangulia mbele yao kuelekea Yerusalemu. 29 Alipokaribia kufika Bethfage na Bethania, karibu na mlima wa Mizeituni, aliwatuma wanafunzi wake wawili, 30 akawaambia: "Nendeni katika kijiji kilicho mbele yenu. Mtakapokuwa mnaingia kijijini, mtamkuta mwana punda amefungwa ambaye hajatumiwa na mtu. Mfungeni, mkamlete hapa. 31 Kama mtu akiwauliza, kwa nini mnamfungua, mwambieni, `Bwana ana haja naye."` 32 Basi, wakaenda, wakakuta sawa kama alivyowaambia. 33 Walipokuwa wanamfungua yule mwana punda, wenyewe wakawauliza, "Kwa nini mnamfungua mwana punda huyu?" 34 Nao wakawajibu, "Bwana anamhitaji." 35 Basi, wakampelekea Yesu yule mwana punda. Kisha wakatandika mavazi yao juu yake wakampandisha Yesu. 36 Yesu akaendelea na safari, na watu wakatandaza mavazi yao barabarani. 37 Alipofika karibu na Yerusalemu, katika mteremko wa mlima wa Mizeituni, umati wote na wanafunzi wake, wakaanza kushangilia na kumtukuza Mungu kwa sauti kubwa, kwa sababu ya mambo makuu waliyoyaona; 38 wakawa wanasema: "Abarikiwe Mfalme ajaye kwa jina la Bwana. Amani mbinguni, na utukufu juu mbinguni!"

26 Mei
Tarehe 26 Mei ni siku ya 146 ya mwaka (ya 147 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 219.
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Papa Eleuteri, mfiadini, ya mtakatifu Filipo Neri, padri, ya mtakatifu Mariana wa Yesu, bikira, na ya watakatifu Andrea Kaggwa na Ponsyano Ngondwe. wafiadini.

Salome (mke wa Zebedayo)
Salome (kwa Kiebrania: שלומית, Shelomit, kutoka mzizi שָׁלוֹם, shalom, yaani amani[1]) alikuwa mke wa Zebedayo na mfuasi wa Yesu Kristo pamoja na wanae Yakobo Mkubwa na Mtume Yohane, waliokuwa marafiki wakuu wa Yesu pamoja na mtume Petro.

Historia ya Wokovu
Siku hizi wataalamu wanakubaliana kukanusha barua hiyo kuwa imeandikwa kweli na Mtume Petro, wakisema ni kitabu cha mwisho kuandikwa katika Biblia (labda Roma mwaka 100 hivi). Kwa hakika iliandikwa baada ya barua ya Yuda, kwa sababu inatumia maneno yake mengi. Inawezekana mwandishi alitumia vilevile maneno ya Petro ambayo sasa yamepotea; kwa vyovyote aliandika kwa mamlaka yake kwa makanisa yote ili kuthibitisha mapokeo. Pamoja na kupinga uzushi, lengo la barua ni kueleza sababu gani Bwana anachelewa kurudi. Mafundisho mengine muhimu yaliyomo yanahusu uvuvio wa Roho Mtakatifu juu ya waandishi wa Biblia (Paulo mmojawao), wito wetu wa kushiriki umungu, uwepo wa ulimwengu mpya baada ya huu wa sasa kuangamizwa (2Pet 1:3-11,19 21; 3:8-18).

Historia ya Wokovu
Baada ya idadi hiyo kukamilika tena, Roho Mtakatifu akawashukia wote katika nafasi maalumu, yaani sikukuu ya Pentekoste, iliyotimiza Pasaka siku 50 baada yake (Mdo 2:1-41). Safari hiyo alijitokeza kama upepo wa nguvu kubwa ajabu uliojaza nyumba nzima (yaani Kanisa lote) na kama ndimi za moto zilizowashukia mojamoja kila mwamini aliyekuwemo (kwa kuwa karama zake ni mbalimbali). Hapo hao waoga, waliojifungia ndani kwa usalama, wakatoka nje na kuhubiria umati wa watu waliokusanyika kwa kufuata upepo. Kwa kuwa siku hiyo ni ya hija walikuwepo Wayahudi na waongofu kutoka sehemu nyingi za ulimwengu, lakini kila mmoja aliwaelewa mitume kwa lugha yake mwenyewe. Hivyo umoja wa binadamu uliovunjika Babeli katika kujenga mnara wa kiburi ukapatikana tena Yerusalemu kwa nguvu ya Yule aliye upendo wa Mungu. Toka mwanzo Kanisa si la kabila la Yuda tu au la lugha ya Kiaramu tu, bali ni Kanisa Katoliki, yaani la mataifa yote na la lugha zote. Bila ya shaka aliyesimama kwa niaba yake lote atoe hotuba ya kwanza na kufafanua matukio hayo pamoja na kumshuhudia Kristo mfufuka ni Petro. Maneno yake yaliwachoma moyo wasikilizaji hata wakamuuliza wafanye nini. Jibu likawa watubu na kubatizwa ili wapate msamaha na Roho Mtakatifu. Siku hiyo ya kwanza waamini wakawa hawapungui elfu tatu.

Mtume Petro
Mzaliwa wa Bethsaida, kaskazini kwa Galilaya, alihamia Kapernaumu pamoja na ndugu yake Andrea kwa ajili ya uvuvi. Kijiji hicho kikawa baadaye makao makuu ya utume wa Yesu katika maeneo ya kaskazini ya Palestina. Hasa Yesu alitumia nyumba na boti la Petro.

Pio wa Pietrelcina
Akiwa San Giovanni Rotondo, katika wilaya ya Foggia, mkoa wa Puglia, mnamo Agosti 1918 Pio alisema ameanza kutokewa na mtu anayemchoma kwa mkuki ubavuni, na hatimaye akaonekana na madonda matano ya Yesu.

Juma kuu
Basi, kuanzia Alhamisi kuu jioni hadi Jumapili ya Pasaka jioni Wakristo wanaadhimisha siku tatu kuu za Pasaka, zinazofanya ukumbusho wa Yesu mteswa, mzikwa na mfufuka kama ifuatavyo:

Puto
Siku chache baadaye profesa Jacques Charles alipaa kwa puto ya kwanza ya gesi iliyotumia hidrojeni. Alipaa hadi kimo cha mita 600 akavuka umbali wa 43 km katika muda wa masaa mawili.

Abrahamu
Mwa 18 inamchora Abrahamu kama mtu mkarimu sana kwa wageni, rafiki wa Mungu anayestahili kuambiwa yote, mwenye huruma, busara na unyenyekevu katika sala. Wageni wake watatu ambao ni kama mtu mmoja tu kwa Wakristo wanadokeza Utatu Mtakatifu. Mungu alimdai Abrahamu asadiki kwamba anaweza yote kama atakavyomdai Bikira Maria (Lk 1:17), naye alidumu kumuomba awahurumie waovu kwa ajili ya waadilifu (Yak 5:16).

Katerina wa Siena
Kwa ubunifu wa pekee Katerina alimfananisha Yesu na daraja linalounganisha mbingu na dunia ambalo lina ngazi tatu: miguu, ubavu na kinywa cha Yesu. Kupitia ngazi hizo roho inapiga hatua tatu za kuelekea utakatifu: kubandukana na dhambi, kutekeleza maadili na upendo, muungano mtamu wa upendo na Mungu.

Mtume Mathia
Kabla ya Pentekoste wa mwaka huo, Mtume Petro alipendekeza kwamba mmoja kati ya wafuasi wa kwanza wa Yesu ashike nafasi ya marehemu mtume Yuda Iskarioti, na kura ya bahati ilimuangukia Mathia.

Mtume Petro
Katika orodha zote nne za mitume 12 wa Yesu zinazopatikana katika Biblia ya Kikristo anashika nafasi ya kwanza (tofauti na wenzake wengi ambao wanabadilishana nafasi, na kinyume cha Yuda Iskarioti, msaliti anayepewa daima nafasi ya mwisho); isitoshe Math 10:2 inasisitiza: "Wa kwanza Simoni aliyeitwa Petro".

Mtume Andrea
Katika Injili Andrea anatajwa mara kadhaa kuwa karibu sana na Yesu (Mk 13:3; Yoh 6:8, 12:22), lakini katika Matendo ya Mitume anatajwa mara moja tu, katika orodha ya Mitume (1:13).

Petro Krisologo
Tuna hotuba 183 za Petro, hasa za kufafanulia Biblia na za kumsifu Bikira Maria na Yohane Mbatizaji.

Sakramenti za uponyaji
“Yesu, alipoiona imani yao, alimwambia yule mwenye kupooza, ‘Jipe moyo mkuu, mwanangu, umesamehewa dhambi zako’... ‘Lakini mpate kujua ya kwamba Mwana wa Adamu anayo amri duniani ya kusamehe dhambi’ - amwambia yule mwenye kupooza - ‘Ondoka, ujitwike kitanda chako, uende nyumbani kwako’. Akaondoka, akaenda zake nyumbani kwake. Makutano walipomwona, walishikwa na hofu, wakamtukuza Mungu, aliyewapa watu amri ya namna hii” (Injili ya Mathayo 9:2,6-8).

Mtume Petro
Mtume Paulo alimtaja kwa kawaida kama Kephas (1Kor 1:12; 3:22; 9:5; 15:5; Gal 1:18; 2:9,11,14) na mara moja kama Petro (Gal 2:7-8).

Eratosthenes
Nyingine ilikuwa hisabati ya duara ya kawaida. Kwa njia hiyo alikadiria mzingo wa dunia kuwa "stadia" 252,000. Hii ni tokeo nzuri sana. Hakuna uhakika alitumia stadia gani; kama alikadiria stadia ya Kigiriki yenye urefu wa mita 185 ingemaanisha mzingo wa kilomita 46,620 ambayo ni kubwa zaidi kwa asilimia 16. Kama alitumia stadia ya Misri za mita 157.5 ingemaanisha kilomita 39,690 ambayo ni karibu sawa na upimaji wa leo.
Katika hisabati anajulikana jinsi alivyobuni "Kichujio cha Erastosthenes" ambacho ni mbinu wa kugundua namba tasa.

Paulo wa Msalaba
Alipata utakaso wa Kimungu wa roho kwenye umri wa miaka 26, hasa wakati wa mfungo wa siku 40 aliposikia maneno ya kishetani dhidi ya Mungu yaliyomchoma moyo na roho. Utakaso huo ulimalizika kwa kuzama katika mateso ya Yesualiyojipatia kwa njia ya upendo. Mwenyewe aliandika, “Roho ikiwa imezama yote katika upendo safi, pasipo utafiti, ila kwa imani tupu na safi kabisa inajikuta, inapompendeza Mungu aliye wema mkuu, imezama sawasawa katika bahari ya mateso ya Mwokozi” na kuona “kwamba mateso ni kazi ya upendo tu”. Tangu hapo sala yake ikawa kuvaa mateso ya Yesu na kujiachilia azamishwe katika umungu wake.

Yesu
Yesu (kwa Kiebrania יֵשׁוּעַ, Yeshua, kifupisho cha יהושע, Yeoshua, yaani "Mungu anaokoa") alikuwa Myahudi mwanamume aliyeishi miaka 2000 hivi iliyopita (labda 6 KK - 30 BK).

Waraka wa kwanza wa Petro
Waraka wa kwanza wa Petro ni kati ya vitabu 27 vinavyounda Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo.

Akida
Maarufu zaidi ni yule ambaye alisimamia utekelezaji wa adhabu ya kifo kwa Yesu akamkiri kuwa kweli Mwana wa Mungu (Mk 15:39), lakini pia yule aliyesifiwa na Yesu Kristo kwa imani yake kubwa (Math 8:5-13: Lk 7:1-10), halafu akida Korneli aliyebatizwa kwa agizo la Mtume Petro bila kudaiwa kwanza atahiriwe (Mdo 10:1-11:30).

Historia ya Wokovu
Walipofikia mlima huo wa kutisha, Mungu alimuita Musa aupande ili aseme naye, huku wengine wakibaki chini. Hapo akampa Musa masharti ya agano lake na Waisraeli (Kut 19). Akiwa Muumba na hasa Mkombozi wao alidai waishi kitakatifu kwa kushika amri kumi, ambazo tatu zinahusu heshima kwake na saba uhusiano na watu wengine (Kut 20:2-17). Ndiyo mawe mawili ambayo Musa alipewa halafu Yesu akayakamilisha katika amri kuu ya upendo kwa Mungu na kwa jirani (Mk 12:28-34). Amri hizo zinaweza kujulikana na kukubaliwa na mtu yeyote mwenye mapenzi mema, lakini Mungu alipenda kutusaidia tujue kwa urahisi na hakika zaidi tufanye nini ili kumpendeza, tuwe watu wake naye awe Mungu wetu kwelikweli. Agano hilo upande wa Mungu ni imara kwa kuwa yeye ni mwaminifu kabisa, shida iko upande wetu tulio geugeu, tukiahidi tusitekeleze. Ndiyo sababu likahitajika agano lingine lililofungishwa na Yesu Kristo (2Tim 2:11-13).

Adamu mpya
Humo mara mbili Mtume Paulo anafananisha Yesu na Adamu.
Katika 1Kor 15:22 anasema, "kama vile katika Adamu wote wanakufa, vivyo hivyo katika Kristo wote watafanywa hai" while in verse 45 he calls Jesus the "last/ultimate/final Adam".

Natanaeli wa Kana
Baada ya ufufuko wa Yesu, anatajwa tena (Yoh. 21:2) kuwa mmoja kati ya wanafunzi waliomfuata Mtume Petro kwenda ziwani kuvua samaki.

Mtume Petro
Hata hivyo, Yesu alikuwa amemuahidia atamuombea aongoke akaimarishe wenzake: "Simoni, Simoni, tazama, Shetani amewataka ninyi apate kuwapepeta kama vile ngano; lakini nimekuombea wewe ili imani yako isitindike; nawe utakapoongoka waimarishe ndugu zako" (Lk 22:31-32).

Waraka wa pili wa Petro
Waraka wa pili wa Petro ni kimojawapo kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo.

Enea (Biblia)
Kadiri ya Matendo ya Mitume 9:32-33, aliishi Lydda na alikuwa kiwete kwa muda wa miaka minane, lakini Mtume Petro alipomuambia, "Yesu Kristo anakuponya. Simama na chukua godoro lako", mara alipona na kuinuka.

Historia ya Wokovu
Yoshua aliwavusha Waisraeli pakavu kati ya mto Yordani (Yos 3-4) na hivyo akawaingiza katika nchi takatifu. Hapo ikawabidi kwanza wafunge tena agano na Mungu kwa kutahiriwa wanaume wote na kwa kuadhimisha Pasaka ambapo kwa mara ya kwanza walikula mazao ya nchi hiyo waliyoahidiwa: ndio mwisho wa mana na wa kipindi cha jangwani (Yos 5:1-12). Hata sisi tutaacha kula mkate toka mbinguni tutakapoingia pale tulipoahidiwa.

Nyaraka (Biblia)
Barua 14 zinahusishwa na yeye kwa namna moja au nyingine, wakati nyingine 7 zinahusishwa na Yakobo, Petro, Yohane na Yuda. Hii haina maana kwamba ziliandikwa zilivyo na Mitume hao.

Petro wa Yohane Olivi
Kinyume na mtangulizi wake, Papa Klemensi V (1305-1314) alipenda kusikiliza wote, halafu akatoa (1312) tamko jipya juu ya kanuni ili kuondoa wasiwasi hasa kwa kubainisha amri za kanuni na kiasi ambacho zinawabana Ndugu Wadogo. Ingawa hakukubali msimamo wa ndugu “wa Kiroho” kuhusu mamlaka ya Kanisa juu ya kanuni, aliwaweka chini ya ulinzi wake; viongozi waliowadhulumu waliondolewa, na makosa dhidi ya ufukara yalirekebishwa ili kukwepa farakano. Lakini ikawa bure.

Kupaa Bwana
Ni kwamba imani hiyo inafundisha kuwa siku arubaini baada ya kufufuka, Yesu alipaa mbinguni mbele ya wanafunzi wake. Hataonekana tena rasmi mpaka arudi siku ya mwisho. “Huyu Yesu aliyechukuliwa kutoka kwenu kwenda juu mbinguni, atakuja jinsi iyo hiyo mlivyomwona akienda zake mbinguni” (Mdo 1:11). “Mkiwa mmefufuliwa pamoja na Kristo, yatafuteni yaliyo juu, Kristo aliko, ameketi mkono wa kuume wa Mungu” (Kol 3:1).

Historia ya Wokovu
Hata hivyo siku ya tatu kaburi likaonekana tupu, na Yesu akaanza kuwatokea wanafunzi wake wa kike na wa kiume kwa muda wa siku arubaini, halafu akapaa mbinguni mbele ya macho yao.

Historia ya Kanisa
Biblia ya Kikristo inatuambia jinsi wafuasi wa Yesu walivyoanza kukata tamaa lakini baadaye wakakutana na Yesu aliyefufuka. Akaonana nao na kuwafundisha katika kipindi cha siku arobaini baada ya Pasaka na hatimaye akapaa mbinguni.

Daraja takatifu
Wanawake hawawezi kupewa daraja, kwa sababu kwa karibu miaka elfu mbili mfululizo Kanisa limejiona halina mamlaka ya kufanya tofauti na Yesu. Yeye alichagua wanaume tu kuwa Mitume wake, ingawa walikuwepo wanawake waaminifu kuliko wengi wao, hasa Bikira Maria, mtakatifu kuliko wote. “Petro, na Yohane, na Yakobo, na Andrea, Filipo na Tomaso, Bartholomayo na Mathayo, Yakobo wa Alfayo, na Simoni Zelote, na Yuda wa Yakobo. Hawa wote walikuwa wakidumu kwa moyo mmoja katika kusali, pamoja nao wanawake, na Mariamu mama yake Yesu, na ndugu zake... Wakaweka wawili, Yusufu, aitwaye Barsaba, aliyekuwa na jina la pili Yusto, na Mathiya... kura ikamwangukia Mathiya; naye akahesabiwa kuwa pamoja na mitume kumi na mmoja” (Mdo 1:13-14,23,26). “Walimchagua Stefano, mtu aliyejaa imani na Roho Mtakatifu, na Filipo, na Prokoro, na Nikanori, na Timoni, na Parmena, na Nikolao mwongofu wa Antiokia; ambao wakawaweka mbele ya mitume, na walipokwisha kuomba wakaweka mikono yao juu yao” (Mdo 6:5-6).

Papa Linus
Papa Linus alikuwa papa kuanzia takriban 67 hadi kifo chake takriban 79. Alimfuata Papa wa kwanza, Mtume Petro, akafuatwa na Papa Anacletus.

Petro Kanisio
Kwa kawaida anachorwa akiwa na fuvu la kichwa, sanamu ya Yesu msulubiwa na katekisimu.

Historia ya Wokovu
Baada ya ushindi wa Pasaka safari ikaendelea mpaka kufikia nchi aliyoahidi Mungu, ila Waisraeli wakaja kusahau uweza wake na kumlalamikia kipumbavu hata kumchosha. 1Kor 10:1-11 inatuonya tusifanye vile. Kama kawaida malalamiko ya kwanza yalihusu kula na kunywa (Kut 15:22-17:7). Mungu aliwakubalia kwa kuwateremshia kwale halafu mana: hasa chakula hicho kiliwashangaza Waisraeli wakazidi kukikumbuka hata wakamdai Yesu awapatie tena kama kweli ndiye Musa mpya. Yesu akawajibu kuwa mwenyewe ndiye chakula cha uzima kutoka mbinguni kinachotulisha safarini hapa (Yoh 6:22-59). Vilevile kuhusu maji, Mungu aliyatokeza katika mwamba huko Masa au Meriba, lakini alichukizwa sana na matendo yao (Eb 3:15-19).

Musa
Walipofikia mlima huo wa kutisha, Mungu alimuita Musa aupande ili aseme naye, huku wengine wakibaki chini. Hapo akampa Musa masharti ya agano lake na Waisraeli (Kut 19). Akiwa Muumba na hasa Mkombozi wao alidai waishi kitakatifu kwa kushika amri kumi, ambazo tatu zinahusu heshima kwake na saba uhusiano na watu wengine (Kut 20:2-17). Ndiyo mawe mawili ambayo Musa alipewa halafu Yesu akayakamilisha katika amri kuu ya upendo kwa Mungu na kwa jirani (Mk 12:28-34). Amri hizo zinaweza kujulikana na kukubaliwa na mtu yeyote mwenye mapenzi mema, lakini Mungu alipenda kutusaidia tujue kwa urahisi na hakika zaidi tufanye nini ili kumpendeza, tuwe watu wake naye awe Mungu wetu kwelikweli. Agano hilo upande wa Mungu ni imara kwa kuwa yeye ni mwaminifu kabisa, shida iko upande wetu tulio geugeu, tukiahidi tusitekeleze. Ndiyo sababu likahitajika agano lingine lililofungishwa na Yesu Kristo (2Tim 2:11-13).

Biblia ya Kikristo
Vitabu vya Biblia vinatofautiana kwa kuwa Mungu alijifunua hatua kwa hatua; hivyo vitabu 46 vilivyoandikwa kabla ya Yesu vinaitwa Agano la Kale na 27 vilivyomfuata vinaitwa Agano Jipya. “Kwa kule kusema, Agano jipya, amelifanya lile la kwanza kuwa kuukuu. Lakini kitu kianzacho kuwa kikuukuu na kuchakaa ki karibu na kutoweka” (Eb 8:13). Mungu “ndiye aliyetutosheleza kuwa wahudumu wa agano jipya; si wa andiko, bali wa roho; kwa maana andiko huua, bali roho huhuisha” (2Kor 3:6).

Maria Magdalena
Baada ya Maria, hao pia walitokewa na Yesu mwenyewe, kuanzia mtume Petro.

Jumapili ya matawi
12:12 Kesho yake, kundi kubwa la watu waliokuja kwenye sikukuu walisikia kuwa Yesu alikuwa njiani kuja Yerusalemu. 13 Basi, wakachukua matawi ya mitende, wakatoka kwenda kumlaki; wakapaaza sauti wakisema: "Hosana! Abarikiwe huyo ajaye kwa jina la Bwana. Abarikiwe mfalme wa Israeli." 14 Yesu akampata mwana punda mmoja akapanda juu yake kama yasemavyo Maandiko: 15
"Usiogope mji wa Sioni! Tazama, Mfalme wako anakuja, Amepanda mwana punda." 16 Wakati huo wanafunzi wake hawakuelewa mambo hayo, lakini Yesu alipokwisha tukuzwa, ndipo walipokumbuka kwamba hayo yalikuwa yameandikwa juu yake, na kwamba watu walikuwa wamemtendea hivyo. 17 Kundi la watu wale waliokuwa pamoja naye wakati alipomwita Lazaro kutoka kaburini, akamfufua kutoka wafu, walisema yaliyotukia. 18 Kwa hiyo umati huo wa watu ulimlaki, maana wote walisikia kwamba Yesu alikuwa amefanya ishara hiyo.
19 Basi, Mafarisayo wakaambiana, "Mnaona? Hatuwezi kufanya chochote! Tazameni, ulimwengu wote unamfuata."

Mitume Petro na Paulo
Kadiri ya mapokeo, mtume Petro alitangulia kuuawa kwa kusulubiwa kichwa chini miguu juu katika mtaa wa Vatikano, ambapo sasa limesimama basilika lake ambalo ni kanisa kubwa kuliko yote duniani.

Mtume Petro
Basi, alipotazamwa na Yesu akajuta kwa machozi mengi.

Ukristo
Petro ni mfano mzuri wa nguvu na udhaifu katika maisha ya Kikristo. Alikuwa na moyo mkuu kumtetea Yesu kwa upanga asikamatwe - lakini mpaka siku ile hakuelewa kwamba njia ya Yesu si njia ya silaha. Alitaka kuwa karibu na Yesu - lakini kwa hofu akamkana. Alimwingiza katika Kanisa jemadari Mpagani - lakini baadaye akawaogopa waliosema kwamba Mpagani asiingie katika ushirika mpaka awe ametahiriwa na kuwa Myahudi kwanza. Mwishoni mwa maisha yake Petro akawa shahidi wa damu kwa Bwana wake kule Roma akafa msalabani kama Yesu.

Yesu kutolewa hekaluni
25 Wakati huo huko Yerusalemu kulikuwa na mtu mmoja, mwema na mcha Mungu, jina lake Simeoni. Yeye alikuwa akitazamia kwa hamu ukombozi wa Israeli. Roho Mtakatifu alikuwa pamoja naye. 26 Roho Mtakatifu alikuwa amemhakikishia kwamba hatakufa kabla ya kumwona Masiha wa Bwana. 27 Basi, akiongozwa na Roho Mtakatifu, Simeoni aliingia Hekaluni; na wazazi wa Yesu walipomleta Hekaluni mtoto wao ili wamfanyie kama ilivyotakiwa na Sheria, 28 Simeoni alimpokea mtoto Yesu mikononi mwake huku akimtukuza Mungu na kusema: 29 "Sasa Bwana, umetimiza ahadi yako, waweza kumruhusu mtumishi wako aende kwa amani. 30 Maana kwa macho yangu nimeuona wokovu utokao kwako, 31 ambao umeutayarisha mbele ya watu wote: 32 Mwanga utakaowaangazia watu wa mataifa, na utukufu kwa watu wako Israeli."

Mtaguso Mkuu
Kadiri ya imani ya Kanisa Katoliki, Yesu aliwakabidhi Mitume kumi na wawili uongozi wa Kanisa wakiwa kundi moja lenye mkuu wake, yaani Mtume Petro.

Teresa wa Mtoto Yesu
“Yesu, nakupenda” ndiyo yanayotawala maandishi yake yote. Kwa njia hiyo alizama katika Utatu Mtakatifu. Katika mashairi yake aliandika, “Lo, unajua, Yesu Mungu, kuwa nakupenda / Roho wa Upendo ananiwasha kwa moto wake / Ni kwa kukupenda kwamba nampendeza Baba”.

Bernardo wa Clairvaux
Bernardo hakuwa na shaka: ni kwa njia ya Maria kwamba tunamuendea Yesu (kwa Kilatini, “Per Mariam ad Iesum”). Ndiyo sababu alihimiza, “Katika hatari, katika huzuni, katika shaka, umfikirie Maria, umuitie Maria. Yeye asiache kamwe midomo yako, asibandukane kamwe na moyo wako; na ili uweze kupata msaada wa sala zake, usisahau kamwe mfano wa maisha yake. Ukimfuata, huwezi kusita; ukimuomba, huwezi kukata tamaa; ukimfikiria, huwezui kukosea. Akikutegemeza, hutajikwaa; akikulinda, huna la kuogopa; akikuongoza, hutaanguka kamwe; akiwa upande wako, utafikia lengo lako”.

Teresa wa Mtoto Yesu
“Mimi amenipa Huruma yake isiyo na mipaka, na ni katika kioo hicho kisichosemeka kwamba nazingatia sifa zake nyingine za Kimungu. Hizo zote zinaonekana kwangu zinang’aa kwa upendo. Hata Haki yake, labda kuliko sifa nyingine, inaonekana kwangu imevikwa Upendo”.

Teresa wa Mtoto Yesu
Teresa alisimulia alivyoponywa ugonjwa wa nafsi yake kwa kutokewa na Bikira Maria akimtabasamu. Baadaye alipokea komunyo ya kwanza na katika kuungana hivyo na Yesu alimfanya kiini cha maisha yake.

Teresa wa Mtoto Yesu
“Mimi nahitaji kufungua tu Injili takatifu ili ninuse mara manukato ya maisha ya Yesu, na hapo nijue njia ambayo nipige mbio juu yake; nami nakimbilia nafasi ya mwisho, si ile ya kwanza… Nahisi kwamba hata kama dhamiri yangu ingelemewa na makosa yote ya jinai yanayoweza kufanyika… kwa moyo uliovunjika kwa uchungu ningejitupa mikononi mwa Yesu Mwokozi wangu, kwa sababu najua anampenda mwana mpotevu”.

Historia ya Wokovu
Paulo kupeleka mchango Yerusalemu (Mdo 20:16-21:36) ndio mwisho wa kipindi cha utume wake mkubwa zaidi. Sura tisa za mwisho za Matendo ya Mitume zinatusimulia kinaganaga habari zake kuanzia 58 hadi 63, ambapo karibu miaka yote alikaa kifungoni akisubiri kesi (Mdo 23:12-24; 24:22-25:22; 28:11-16,23:30). Bila ya shaka ilikuwa ya majaribu makubwa kwake, lakini ilimpa nafasi ya kutafakari mafumbo ya wokovu kwa undani zaidi tena, na ya kumshuhudia Kristo mbele ya wafalme (Agripa II na nyumba ya Kaisari) alivyotabiriwa. Kwa Luka ni muhimu sana kwamba Paulo alifika Roma na kuanza huko kazi yake ya utume, kiasi kwamba hakuendelea kuandika kilichofuata.

Matendo ya Mitume
Hatimaye suala likapelekwa Yerusalemu kwa Kanisa mama. Baada ya majadiliano marefu Petro akatoa neno la mwisho kwamba Wapagani wanaomuamini Yesu wasitwishwe mzigo usiobebeka wa kufuata sheria za Kiyahudi (Mdo 15:1-12).

Mtume
Neno hili hupatikana katika lugha ya Kiyunani ndani ya Agano Jipya na limetumika pale Yesu alipochagua Mitume wake Kumi na wawili (pamoja na Mtume Petro, Mtume Yakobo na Mtume Yohane).

Papa Leo I
Mwaka 451 katika Mtaguso wa Kalsedonia, baada ya barua yake kwa Flavianus kusomwa, maaskofu wote 350 walisimama na kulia: "Ndiyo imani ya mababu... Mtume Petro amesema kwa njia ya Leo..." Hivyo ilithibitishwa imani katika hali mbili za Kristo zisizochanganyikana wala kutenganika.

Historia ya Wokovu
Kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya, 21 vina mtindo wa barua au nyaraka. Hiyo ni tofauti kabisa na Agano la Kale, ambamo vitabu kadhaa vinazileta, lakini si kitabu kizima hata kimoja. Mtume Paulo ndiye aliyetumia zaidi mtindo huo ili afikie na ujumbe na mamlaka yake pale asipoweza kufikia kimwili. Barua 14 zinahusishwa na yeye kwa namna moja au nyingine, wakati nyingine 7 zinahusishwa na Yakobo Mdogo, Mtume Petro, Mtume Yohane na Yuda Tadei. Hii haina maana kwamba ziliandikwa zilivyo na Mitume hao. Kwanza, tokea awali watu waliweza kuandika barua kwa mkono wao, au kwa kumuongoza karani aandike maneno yao wenyewe, au kwa kumpa maelekezo ya jumla kuhusu namna ya kuandika kama si kumuachia aandike anavyoona inafaa. Zaidi ya hayo, wakati wa Mitume ilikuwa kawaida kuandika kwa kutumia jina la marehemu fulani maarufu kama kwa kumwezesha aendelee kutoa ujumbe aliokuwa anautoa maishani. Pengine aliyeandika hivyo alikuwa na uhusiano wa pekee na marehemu huyo kama mwanafunzi au mwandamizi wake.

Mtume Andrea
Injili ya Yohane inaarifu kuwa Andrea aliwahi kuwa mwanafunzi wa Yohane Mbatizaji, mpaka nabii huyo alipomuelekeza amfuate Yesu Kristo, "Mwanakondoo wa Mungu" atakayekamilisha kazi yake (Yoh 1:35-40). Andrea akiwa wa kwanza kumtambua Yesu kuwa Masiya, alimtambulisha kwa ndugu yake (Yoh 1:41).

Matendo ya Mitume
Kinajulikana kwa jina hilo, kwa kuwa kinawatokeza hasa watu wawili ambao mwandishi aliwafahamu na kupenda kuwaenzi, yaani Petro mpaka sura ya 12, halafu Paulo.

Jina takatifu la Yesu
Heshima hiyo ilisisitizwa na Mtume Paulo kwa ajili ya wokovu (Fil 2:10; taz. Rom 10:3).

Karamu ya mwisho
Injili ya Yohane haisimulii ekaristi ilivyowekwa, ila katika sura ya 6 inaripoti maneno mazito ya Yesu kuhusu mkate wa uzima, halafu katika karamu ya mwisho, pamoja na mengine, inaeleza Yesu alivyowaosha miguu Mitume na kuwaachia amri mpya ya kupendana kama yeye alivyowapenda, ambayo ndiyo lengo la ekaristi.

Petro Kanisio
Ilitafsiriwa pia katika lugha mbalimbali na kutolewa mara 400 na zaidi.

Mifano ya Yesu
Mifano ya Yesu inaweza kusomwa katika Injili zote nne za Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo, lakini pia katika Injili nyingine zilizoandikwa baadaye. Injili ya Luka ndiyo inayoongoza kwa wingi wa mifano (50 hivi).

Utume wa Yesu
Injili ya Luka (3:23) inasema Yesu Kristo alipoanza utume wake alikuwa "na umri wa miaka 30 hivi".[2]

Maria Magdalena
Kabla hajaanza kumfuata, Maria alikuwa amepagawa na mapepo saba (Mk 16:9). Alipoponywa na Yesu, alijitolea kumhudumia na mali yake pamoja na wanawake wengine (Lk 8:2).

Mtume Petro
Akiwa na silika ya uchangamfu, alikuwa msemaji mkuu kati ya mitume wa Yesu; hasa walipoulizwa naye wanamuona kuwa nani, akajibu: "Wewe ndiwe Kristo, Mwana wa Mungu aliye hai" (Math 16:16). Ndipo alipojibiwa na Yesu: "Heri wewe Simoni Bar-Yona, kwa kuwa mwili na damu havikukufunulia hili, bali Baba yangu aliye mbinguni. Nami nakuambia: Wewe ndiwe Petro, na juu ya mwamba huu nitalijenga Kanisa langu, wala milango ya kuzimu haitalishinda. Nami nitakupa wewe funguo za ufalme wa mbinguni; na lolote utakalolifunga duniani, litakuwa limefungwa mbinguni, na lolote utakalolifungua duniani, litakuwa limefunguliwa mbinguni" (Math 16:17-19).

Matendo ya Mitume
Wakati huohuo (mwaka 44 hivi) Herode Agripa alimuua Yakobo Mkubwa (mtume wa kwanza kumfia Yesu) akakusudia kumuua hata Petro, lakini huyo akahama Yerusalemu (Mdo 12:1-17) akafanya kazi huko na huko kabla hajahamia moja kwa moja Roma akiuletea mamlaka yake.

Mtume Petro
Herode Agripa I alipomuua Yakobo na kumfunga Petro ili kumuua pia, alitolewa gerezani kimuujiza[15]akahama Yerusalemu (mwaka 44 hivi)[16].

Alhamisi kuu
Adhimisho la karamu ya mwisho, ambalo kwa kawaida linaendana na kutawadha miguu ya wanaume 12 (au ya watu kadhaa bila kujali jinsia) kwa kuiga tendo la Yesu, ndio mwanzo wa siku tatu kuu za Pasaka ambazo kilele chake ni kesha la usiku wa Pasaka, Yesu anaposadikiwa na Wakristo kuwa amefufuka mtukufu.

Mtume Petro
Kati yake kimoja kimeingia katika Agano Jipya kama Waraka wa pili wa Petro, wakati vingine vyote vilikataliwa na Kanisa, kama vile Injili ya Petro, Matendo ya Petro na Ufunuo wa Petro.

Ubatizo
Hata watu wazima hawawezi kuelewa sakramenti kwa dhati, kwa kuwa zote ni mafumbo yanayotuzidi. Basi, kama Mtume Petro alipooshwa miguu, tumuachie Bwana atufanyie kazi anavyojua yeye. “Nifanyalo wewe hujui sasa; lakini utalifahamu baadaye” (Yoh 13:7). Kisha kuoshwa tuzidi kuchimba mafumbo hayo kwa mwanga wa Neno na wa Roho Mtakatifu. “Je, mmeelewa na hayo niliyowatendea?... Kwa kuwa nimewapa kielelezo; ili kama mimi nilivyowatendea, nanyi mtende vivyo” (Yoh 13:12,15).

Waraka kwa Wafilipi
Katika Matendo ya Mitume Mwinjili Luka hakusimulia mateso yote ya Mtume Paulo, kwa mfano alivyohukumiwa mwaka 56 hivi Efeso (1Kor 15:32; 2Kor 1:8-9).

Mtume Petro
Mtu wa ndoa, Petro hakusomea ualimu wa Torati, lakini alimfuata Yohane Mbatizaji. Akiwa kwake, karibu na mto Yordani, aliletwa na Andrea kwa Yesu (Yoh 1:41-42[1]).

Matendo ya Mitume
Kwa namna ya pekee alikuwa mwanafunzi wa Paulo akamfuata mpaka kifo chake: hivyo si ajabu kwamba alipenda kushuhudia kazi zake na mateso yake kwa ajili ya Yesu Kristo na uenezi wa imani.

Mtume Petro
Yoh 21:18-19 inaeleza kifumbo kifodini ambacho Petro alimtukuza Mungu[17] mjini Roma, katika eneo la Vatikano. Ndipo linapoheshimiwa kaburi lake chini ya altare kuu ya kanisa kubwa kuliko yote duniani.

Mama Teresa
Utusaidie kupendana unavyotupenda.
Bwana Yesu, wewe ambaye uliumba kwa upendo,
ulizaliwa kwa upendo, ulitumikia kwa upendo, ulitenda kwa upendo,
uliheshimiwa kwa upendo, uliteseka kwa upendo,
ulikufa kwa upendo, ulifufuka kwa upendo,
nakushukuru kwa upendo wako kwangu na kwa ulimwengu wote,
na kila siku nakuomba: unifundishe mimi pia kupenda!
Amina.

Ukristo
Petro ni jina lenye maana ya "mwamba". Alikutana na Yesu akiwa mvuvi, akaendelea kuwa rafiki yake wa karibu sana. Yesu alipokamatwa, Petro alitaka kutumia upanga wake ili amtetee. Lakini alipoulizwa baadaye kama yeye ni rafiki wa Yesu aliogopa akasema hamjui.

Mtume Petro
Simoni Petro alikuwa Myahudi wa karne ya 1, mfuasi wa Yesu Kristo, tena kati ya wandani wake.

Historia ya Wokovu
Mwa 18 inamchora kama mtu mkarimu sana kwa wageni, rafiki wa Mungu anayestahili kuambiwa yote, mwenye huruma, busara na unyenyekevu katika sala. Wageni wake watatu ambao ni kama mtu mmoja tu wanadokeza Utatu Mtakatifu. Mungu alimdai Abrahamu asadiki kwamba anaweza yote kama atakavyomdai Bikira Maria (Lk 1:17), naye alidumu kumuomba awahurumie waovu kwa ajili ya waadilifu (Yak 5:16).

Historia ya Wokovu
Luka hakusimulia mateso yote ya Paulo, kwa mfano alivyohukumiwa mwaka 56 hivi hukohuko Efeso (1Kor 15:32; 2Kor 1:8-9). Akiwa kifungoni alifikiwa na mjumbe toka Filipi aliyemletea msaada wa pesa na wa huduma kwa niaba ya Wakristo wa mji huo. Paulo kabla hajamrudisha alipenda kuwaandikia barua nzuri ya shukrani pamoja na kuwaeleza sababu ya kufungwa (Fil 4:10-20). Barua ni nzuri pia kutokana na uhusiano wa upendo kati ya Paulo na Wakristo hao, ambao kati yao wanawake walishika nafasi ya pekee toka mwanzo. Tunaona wazi Paulo alivyokuwa na furaha hata kifungoni, kwa kuwa alizoea kuridhika na kila hali. Kwake muhimu ilikuwa tu kumfikia Kristo.

Mtume Petro
Sikukuu yake inaadhimishwa kila tarehe 29 Juni pamoja na ya Mtume Paulo.

Kitubio
Mungu aliwapa watu amri ya kusamehe dhambi kwa njia ya Mwanae. Yesu mfufuka aliwaonyesha Mitume alama ya mateso mwilini mwake, “akawavuvia, akawaambia, ‘Pokeeni Roho Mtakatifu. Wowote mtakaowaondolea dhambi, wameondolewa; na wowote mtakaowafungia dhambi, wamefungiwa” (Yoh 20:22-23). Katika Kanisa tunafurahi kupewa msamaha wa dhambi kila tunapohitaji, mradi tutubu. Kwa njia ya mwandamizi wa Mitume, Yesu anatuambia, “Umesamehewa dhambi zako... Imani yako imekuokoa, enenda zako kwa amani” (Lk 7:48,50). Si dhana wala hisia tu, bali ni neno la hakika tunalolipokea kwa masikio yetu.

Malko
Alipomfikia tu, Mtume Petro, akiwa na upanga, alimkata sikio la kulia katika juhudi zake za kumuokoa Yesu. Tukio hilo linapatikana katika Injili zote nne: Math 26:51; Mk 14:47; Lk 22:50-51 na Yoh 18:10-11. Kumbe jina la mtu aliyepigwa linatajwa na Yohane tu.

Mitazamo juu ya Yesu
Uenezi wa habari hizo na wa mafundisho ya Yesu, hasa kwa njia ya vitabu 27 vya Agano Jipya, umeathiri sana historia ya binadamu, hasa ya mabilioni waliomsadiki kuwa Kristo na Mwana wa Mungu (ambao kwa sababu hiyo wanaitwa Wakristo).
Hao wanaamini kwamba katika Pasaka yake (labda mwaka 30 BK) yeye alikufa kwa kulipia dhambi za wote akafufuka mtukufu kama Bwana wa vyote ili avikamilishe ndani mwake milele.

Amri Kumi
Hata hivyo wafuasi wa Yesu Kristo wanazishika kadiri ya utimilifu wake ulioletwa naye kama Agano Jipya. Mifano ya ukamilisho huo ni mafundisho ya Yesu katika Injili ya Mathayo 5:17-48.

Petro Wu Guosheng
Petro Wu Guosheng (Longping, 1768 hivi - Longping 7 Novemba 1814) alikuwa mlei katekista wa China aliyefia Ukristo kwa kunyongwa.

Mtume Petro
Mwana wa Yona au Yohana, jina lake asili kwa Kiebrania ni שמעון Šim‘ôn, Shim'on (kutoka kitenzi shama "kusikiliza").

Ukoo wa Yesu
Ukoo wa Yesu unapatikana katika vitabu viwili vya Agano Jipya: Injili ya Mathayo ambayo inaorodhesha vizazi kuanzia Abrahamu hadi kwa Yosefu (mume wa Maria), na Injili ya Luka inayorudi nyuma kuanzia Yosefu hadi kwa Adamu, aliyeumbwa na Mungu mwenyewe.

Ukristo
Mwishoni akakamatwa kule Yerusalemu akashtakiwa ya kuwa amehatarisha amani. Kama mzaliwa wa Tarso alikuwa na uraia wa Roma akadai haki yake ya kukata rufaa kule, mbele ya Kaisari. Akapelekwa Roma (Mdo 28). Hatuna hakika juu ya kesi yake. Labda alipata nafasi ya kusafiri tena na kuhubiri Injili mpaka Hispania. Lakini kumbukumbu ya kale inatuambia kwamba aliuawa baada ya Petro kwa kukatwa kichwa katika mateso ya kwanza ya Wakristo (64-68 BK).

Utoto wa Yesu
41 Basi, wazee wake huenda Yerusalemu kila mwaka, wakati wa sikukuu ya Pasaka. 42 Na alipopata umri wake miaka kumi na miwili, walipanda kama ilivyokuwa desturi ya sikukuu; 43 na walipokwisha kuzitimiza siku, wakati wa kurudi kwao, yule mtoto Yesu alibaki nyuma huko Yerusalemu, na wazee wake walikuwa hawana habari. 44 Nao wakadhani ya kuwa yumo katika msafara; wakaenenda mwendo wa kutwa, wakawa wakimtafuta katika jamaa zao na wenzao; 45 na walipomkosa, wakarejea Yerusalemu, huku wakimtafuta. 46 Ikawa baada ya siku tatu wakamwona hekaluni, ameketi katikati ya waalimu, akiwasikiliza na kuwauliza maswali. 47 Nao wote waliomsikia walistaajabia fahamu zake na majibu yake. 48 Na walipomwona walishangaa, na mama yake akamwambia, Mwanangu, mbona umetutenda hivi? Tazama, baba yako na mimi tulikuwa tukikutafuta kwa huzuni. 49 Akawaambia, Kwani kunitafuta? Hamkujua ya kuwa imenipasa kuwamo katika nyumba ya Baba yangu? 50 Nao hawakuelewa na neno hilo alilowaambia. 51 Akashuka pamoja nao mpaka Nazareti, naye alikuwa akiwatii; na mamaye aliyaweka hayo yote moyoni mwake.

Nunc dimittis
Ilikuwa siku 40 baada ya Maria kumzaa Yesu na kwa kuwa mtoto huyo alikuwa wa kiume na wa kwanza kwa mama yake ilibidi atolewe kwa Mungu halafu kukombolewa kwa sadaka ya kondoo au, kwa mafukara, njiwa wawili (Kut 13:12-15; Law 12:1-8).

Utoto wa Yesu
22 Kisha, zilipotimia siku za kutakasika kwao, kama ilivyo torati ya Musa walikwenda naye hata Yerusalemu, wamweke kwa Bwana, 23 (kama ilivyoandikwa katika sheria ya Bwana, Kila mtoto mwanamume aliye kifungua mimba ya mamaye na aitwe mtakatifu kwa Bwana), 24 wakatoe na sadaka, kama ilivyonenwa katika sheria ya Bwana, Hua wawili au makinda ya njiwa wawili. 25 Na tazama, pale Yerusalemu palikuwa na mtu, jina lake Simeoni, naye ni mtu mwenye haki, mcha Mungu, akiitarajia faraja ya Israeli; na Roho Mtakatifu alikuwa juu yake. 26 Naye alikuwa ameonywa na Roho Mtakatifu ya kwamba hataona mauti kabla ya kumwona Kristo wa Bwana. 27 Basi akaja hekaluni ameongozwa na Roho; na wale wazazi walipomleta mtoto Yesu ndani, ili wamfanyie kama ilivyokuwa desturi ya sheria, 28 yeye mwenyewe alimpokea mikononi mwake, akamshukuru Mungu, akisema,

Ukristo
Hii ilifuatiwa na Petro na wenzake kuanza kuhubiri ufufuko wa Bwana Yesu na hatimaye kugusa watu 3,000 waliokubali kubatizwa siku hiyo. (Mdo 2: 37-40).

Historia ya Wokovu
Kut 14:5-31 inasimulia jinsi Wamisri, kisha kuwalilia wafu wao, walivyoanza kuwatafuta Waisraeli kwa farasi na magari wakawakuta karibu na bahari ya Shamu. Lakini Waisraeli walivuka bahari kama kwamba ni nchi kavu, kwa kuwa maji yamegawanyika. Kumbe Wamisri wakazama kwa kuwa maji yamerudi mahali pake (Eb 11:29). Asubuhi Waisraeli wakaona maiti za Wamisri wote zikielea wakamshangilia Mungu aliyewaokoa (Kut 15:1-21 inatuletea wimbo ambao maneno yake ni kati ya yale ya kale zaidi katika Biblia). Hivyo Mungu aliwaokoa tena watu wake katika maji, na huu pia ni mfano wa ubatizo ambao unaadhimishwa hasa usiku wa Pasaka. Hata katika hatari ya kukandamizwa Mungu alidai Waisraeli watulie kwa imani ya kuwa ushindi ni wake tu. Tena walitakiwa wasiyasahau kamwe mang’amuzi hayo, kwa kuwa ndiyo msingi wa imani ya dini yao. Sisi vilevile tunatakiwa kukumbuka daima ubatizo wetu ambapo Mungu ametuokoa.

Silika kadiri ya Wagiriki
Aelekeze umotomoto wa mapendo yake kwenye lengo bora: akichanganyikiwa na Mungu atakuwa mtakatifu mkubwa, kama Mtume Petro, Agostino wa Hippo, Teresa wa Yesu, Fransisko Saveri na wengineo. Lakini ni lazima ashinde kabisa kasoro zake. Dhidi ya ujuujuu azoee kutafakari na kupima mambo yote, aelewe masuala pande zote, kwa kutabiri matatizo yanayoweza kutokea, asitarajie mema tu. Dhidi ya ugeugeu asitegemee maazimio tu, hata akiyaweka kwa moyo, kwa kuwa atayavunja mara. Amtii kabisa kiongozi wa kiroho, ashike ratiba ambayo iwe imekubaliwa naye na kupanga yote bila ya kuacha nafasi kwa utashi wake dhaifu. Ajitafiti kwa bidii na kujiadhibu vikali kwa makosa. Katika sala asitafute faraja za kihisi, bali adumu katika ukavu pia. Dhidi ya tamaa mbaya awe mwangalifu daima, akikwepa nafasi yoyote ya hatari, akikusanya mawazo na kutawala hisi za ndani na za nje, akizuia hasa macho kwa kukumbuka mang’amuzi ya kusikitisha. Amuombe Mungu kwa unyenyekevu na udumifu neema ya usafi ambayo inatoka mbinguni tu.
Mwenye tabia hiyo anasisimka kidogo tu. Itikio lake kwa lolote ni dhaifu au halipo kabisa. Haatiriki nafsini mwake kwa kuwa alama yoyote inafutika mara.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.


Question: Mji mkuu Ufaransa ni upi?

Ufaransa
République françaiseJamhuri ya Kifaransa Bendera ya UfaransaNembo la UfaransaNational motto: Uhuru, Usawa, Undugu (Kifaransa: Liberté, Egalité, Fraternité)Lugha rasmiKifaransa1Mji mkuuParisMji mkubwaParisRais:Emmanuel MacronWaziri Mkuu:Eneo - Jumla2 - Ufaransa bara3 - % majiNafasi ya 42 674,843 km² (260,558 sq. mi.) Nafasi ya 47 551,695 km²4 (213,011 sq. mi.) 543,965 km²5 (210,026 sq. mi.) 0.26%Wakazi (1 Januari 2014) - Total2 - Ufaransa bara3 - Density3Nafasi ya 20 66,616,416 63,929,00 116/km²GDP (PPP) - Jumla (2003) - GDP/mtuNafasi ya 5 $1.661 Trillioni $27,600PesaEuro (€)6, CFP Franc7Kanda ya wakati - in summerCET (UTC+1)3 CEST (UTC+2)3Wimbo wa taifaLa MarseillaiseInternet TLD.frCalling Code33 1 Taz. #Demografia kwa lugha za kimkoa 2 Eneo lote la Ufaransa pamoja na mikoa ya ng'ambo lakini bila Antaktika. 3 Ufaransa bara pekee (=Ufaransa ya Ulaya) 4 Namba za taasisi ya jiografia ya Ufaransa 5 Kumbukumbu ya ofosi ya ardhi 6 Jamhuri yote ya Kifaransa bila maeneo katika Pasifiki 7 Maeneo ya ng'ambo katika Pasifiki pekee

Hauts-de-Seine
Hauts-de-Seine ni département au department la Île-de-France ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Nanterre.

Montbéliard
Montbéliard ni mji wa Ufaransa.

Languedoc-Roussillon
Languedoc-Roussillon ni jina la kutaja mkoa uliopo nchini Ufaransa. Mji mkuu wake ni Montpellier.

Hérault
Hérault ni département au department la Languedoc-Roussillon ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Montpellier.

Saint-Malo
Saint-Malo ni mji wa Ufaransa.

Seine-Saint-Denis
Seine-Saint-Denis ni département au department la Île-de-France ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Bobigny.

Uingereza
Uingereza iko kwenye kisiwa cha Britania ambayo ni kisiwa kikubwa cha Ulaya. Imepakana na Welisi upande wa magharibi na Uskoti upande wa kaskazini. Mji Mkuu ni London. Ufaransa iko upande wa kusini ng'ambo ya Mfereji wa Kiingereza. Tangu mwaka 1994 kuna njia ya reli kwa tobwe chini ya mfereji inayounganisha Uingereza na Ufaransa.

Ubelgiji
Flandria katika kaskazini penye Waflandria wanaotumia lugha ya Kiholanzi, Wallonia katika kusini penye Wawallonia wanaotumia Kifaransa na jimbo la mji mkuu wa Brussels penye lugha zote.[2]

Midi-Pyrénées
Midi-Pyrénées ni jina la kutaja mkoa uliopo nchini Ufaransa. Mji mkuu wake ni Toulouse.

Frontignan
Frontignan ni mji wa Ufaransa.

Saint-Germain-en-Laye
Saint-Germain-en-Laye ni mji wa Ufaransa.

Saint-Laurent-du-Maroni
Saint-Lauret-du-Maroni ni mji wa Ufaransa.

Saint-Denis
Saint-Denis ni mji wa Ufaransa uliopo katika mkoa wa Département Seine-Saint-Denis, karibu na mji mkuu Paris ikiwa ni sehemu ya rundiko la jiji. Mwaka 2015 kulikuwa na wakazi 111.103.

Paris
Paris (Kifaransa: [paʁi]) ndiyo mji mkuu na mji mkubwa wa Ufaransa.

Aubervilliers
Aubervilliers ni mji wa Ufaransa.

Vaucluse
Vaucluse ni département au department la Provence-Alpes-Côte d'Azur ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Avignon.

Gennevilliers
Gennevilliers ni mji wa Ufaransa.

Villepinte, Seine-Saint-Denis
Villepinte ni mji wa Ufaransa.

Mapinduzi ya Ufaransa
Mapinduzi ya Ufaransa (kwa Kifaransa: Révolution française) ni jina linalojumlisha matukio muhimu ya siasa kwa kipindi cha miaka 10, tangu 1789 hadi 1799, yaliyobadilisha uso wa Ufaransa na utamaduni wa Ulaya kwa jumla, kiasi cha kuhesabiwa kati ya matukio makuu ya historia yote.[1][2][3]

Les Mureaux
Les Mureaux ni mji wa Ufaransa.

Val-de-Marne
Val-de-Marne ni département au department la Île-de-France ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Créteil.

Roissy-en-Brie
Roissy-en-Brie ni mji wa Ufaransa.

Loire-Atlantique
Loire-Atlantique ni département au department la Pays de la Loire ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Nantes.

Épinay-sur-Seine
Épinay-sur-Seine ni mji wa Ufaransa.

Côte-d'Or
Côte-d'Or ni département au department la Bourgogne ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Dijon.

Algiers
Tangu uhuru wa Algeria (1962) Algiers imekuwa mji mkuu wa Algeria. Akina pieds noir walio wengi waliondoka wakihofia uchungu baada ya vita vya ukombozi.

Besançon
Besançon ndiyo mji mkuu katika mkoa la Franche-Comté. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2006, mji una wakazi wapatao 222,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 235-610 kutoka juu ya usawa wa bahari.

Doubs
Doubs ni département au department la Franche-Comté ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Besançon.

Saint-Laurent-du-Var
Saint-Laurent-du-Var ni mji wa Ufaransa.

Seine-Maritime
Seine-Maritime ni département au department la Haute-Normandie ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Rouen.

Indre
Indre ni département au department la Mkoa wa Centre ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Châteauroux.

Vénissieux
Vénissieux ni mji wa Ufaransa.

France 24
Bajeti yake kwa mwaka ni takriban milioni € 80. Inapata fedha kutoka kwa serikali ya Ufaransa, na makao yake iko mjini Issy-les-Moulineaux, karibu na mji mkuu wa Paris.

Orléans
Orléans ni mji wa Ufaransa. Iko mwambaoni wa mto Loire 130 km kusini ya Paris. Orléans ni makao makuu ya wilaya (kifaransa: departement) ya Loiret katika Mkoa wa Centre.
Mji una chuo kikuu ni pia makao ya dayosisi ya Orleans yenye kanisa kuu la kihistoria lenye sifa kubwa za kisanii lililojengwa 1278 hadi 1329. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2006, mji una wakazi wapatao 355，000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 300-410 kutoka juu ya usawa wa bahari.

Versailles
Versailles ni mji wa Ufaransa karibu na mji mkuu wa Paris mwenye wakazi 86,000 (2004).

Villeurbanne
Villeurbanne ni mji wa Ufaransa.

Territoire de Belfort
Territoire de Belfort ni département au department la Franche-Comté ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Belfort.

Brazzaville
Tangu mwaka 1898 Brazzaville ilikuwa mji mkuu wa Kongo ya Kifaransa ikawa na na wakazi 5,000 mnamo 1900 walioongezeka kuwa lakhi moja mwaka 1950.

Sarthe
Sarthe ni département au department la Pays de la Loire ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Le Mans.

Louvre
Louvre ni jumba la maonyesho la mjini Paris, Ufaransa, ambalo linavutia mamilioni ya wageni wanaodhuru hapo kwa sababu ya mkusanyiko wa sanaa zilizojaa katika jumba hilo. Kiasili ilikuwa jumba la wafalme wa Ufaransa katika mji wa Paris. Tangu uhamisho wa mfalme Louis XIV aliyejenga jumba mpya huko Versailles ilikaa tu ikatumiwa kwa shughuli mablimbali kati yao kupokea kazi za sanaa. Tangu mapinduzi ya Ufaransa ilifunguliwa kwa watu wote. Maonyesho ya sanaa yaliendeleakupanushwa na kuboreshwa leo hii Louvre ni makumbusho na maonyesho ya sanaa duniani inayotembelewa na watu wengi kila mwaka.

Alsace
Alsace ni jina la kutaja mkoa uliopo nchini Ufaransa. Mji mkuu wake ni Strasbourg.

Caluire-et-Cuire
Caluire-et-Cuire ni mji wa Ufaransa.

Fleury-les-Aubrais
Fleury-les-Aubrais ni mji wa Ufaransa.

Ufaransa
Orodha ya miji ya Ufaransa Orodha ya départements za Ufaransa Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Rhône
Rhône ni département au department la Rhône-Alpes ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Lyon.

Vienne
Vienne ni département au department la Poitou-Charentes ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Poitiers.

Kinshasa
Kinshasa ni mji (Ville kwa Kifaransa) na mkoa (province kwa Kifaransa), moja ya mikoa 11 ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Sasa hivi imesawazishwa na Paris ambayo ni mji na mmoja wa wilaya 100 Ufaransa.

Saint-Nazaire
Saint-Nazaire ni mji wa Ufaransa.

Mnara wa Eiffel
Mnara wa Eiffel (kwa Kifaransa: Tour Eiffel) ni jengo mashuhuri la mji wa Paris nchini Ufaransa.

Kinshasa
Zamani pahali pa vijiji vya uvuvi, Kinshasa sasa ni jiji lenye idadi ya wakazi 10,076,099 mwaka 2009. Mji wa Brazzaville (wenye wakazi milioni 1.5 mwaka 2007 pamoja na makazi yake), [2] mji mkuu wa Jamhuri ya Kongo, hupatikana upande wa pili wa mto Kongo. Hivyo mrundiko wa Kinshasa-Brazzaville una wakazi karibu milioni 12.

Loiret
Loiret ni département au department la Mkoa wa Centre ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Orléans.

Poitou-Charentes
Poitou-Charentes ni mkoa ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Poitiers.

Courbevoie
Courbevoie ni mji wa Ufaransa.

Charente-Maritime
Charente-Maritime ni département au department la Poitou-Charentes ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni La Rochelle.

Bouches-du-Rhône
Bouches-du-Rhône ni département au department la Provence-Alpes-Côte d'Azur ya Ufaransa. Mji mkuu wake ni Marseille.

Châtellerault
Châtellerault ni mji wa Ufaransa.

Lyon
Lyon ndiyo mji mkuu wa mkoa wa Rhône-Alpes na wa tatu katika Ufaransa nzima. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka 2007, mji huu pamoja na vitongoji vyake una wakazi wapatao milioni 4.4. Mji upo mita 162-312 juu ya usawa wa bahari.

Saint-Étienne
Saint-Étienne ni mji wa Ufaransa.

Parc des Princes
Parc des Princes (matamshi ya Kifaransa: [paʁk de pʁɛs], ni uwanja wa soka wa kila ngazi huko Paris, Ufaransa. Uwanja huu uko kusini-magharibi mwa mji mkuu wa Ufaransa, karibu na Stade Jean-Bouin (ukumbi wa rugby).

Algiers
Algiers (kwa Kiarabu مدينة الجزائر, "madīnat al-djazā'ir", "mji wa visiwa"; kwa Kifaransa "Alger") ni mji mkuu pia mji mkubwa kabisa wa nchi ya Algeria ikiwa na wakazi milioni 2 (mwaka 2005), pamoja na mitaa ya nje takriban milioni 5. Iko mwambaoni mwa bahari ya Mediteranea.

Pays de la Loire
Pays de la Loire ni jina la kutaja mkoa uliopo nchini Ufaransa. Mji mkuu wake ni Nantes.

Carpentras
Carpentras ni mji wa Ufaransa.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.


Question: Je,Annapurna ina urefu wa mita ngapi?

Orodha ya milima
Everest (m 8,848), Nepal - Tibet, Asia K2 (m 8,611), Pakistan - Xinjiang, Uchina, Asia Kangchenjunga (m 8,586), Nepal - India, Asia Lhotse (m 8,511), Nepal - Tibet, Asia Makalu (m 8,463), Nepal - Tibet, Asia Cho Oyu (m 8,188), Nepal - Tibet, Asia Dhaulagiri (m 8,167), Nepal, Asia Manaslu (m 8,163), Nepal, Asia Nanga Parbat (m 8,125), Pakistan, Asia Annapurna (m 8,091), Nepal, Asia Gasherbrum I (m 8,080), Pakistan - Xinjiang, Uchina, Asia Shishapangma (m 8,012), Tibet, Asia

Milima ya Buliguru
Kilele kina urefu wa mita 1,609 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Kwagoroto
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Google Earth
Wakati hakuna data ya kimo ya dijitali ya sekunde tao 3  si picha zote za pande tatu zinazofunika sehemu za miinuko ni sahihi, lakini sehemu nyingi za milima sasa zimebainishwa vizuri. Mfumo wa msingi wa muinuko wa dijitali umewekwa sekunde tao 3 mbali mno kaskazini na hadi sekunde tao 3 mbali mno magharibi. Hii ina maana kuwa baadhi ya matiko ya mlima yanaonekana kimakosa kuwa na vivuli kuenda pande zake za kusini. Baadhi ya picha za uangavu wa juu zimewekwa kimakosa, mfano ni picha ya Annapurna, ambayo imewekwa kimakosa kwa karibu sekunde tao 12. Data ya mwinuko hivi karibuni ilisasishwa hadi uangavu wa mita 10(sekunde tao 1/3) katika maeneo mengi ya Amerika kutoka ile ya awali ya mita 30(sekunde tao 1).

Orodha ya milima
Puncak Jaya (m 4,884) New Guinea (pia inajulikana kama Carstenz Piramidi) Puncak Suavemente (m 4,760) New Guinea Mount Wilhelm (m 4,509) New Guinea Mlima Giluwe (m 4,368) New Guinea (juu volkeno topp Oceania) Mlima Kinabalu (m 4,095) Borneo Angemuk (m 3,949) New Guinea Gunung Kerinci (m 3,805) Sumatra Pegunungan Kobowre (m 3,750) New Guinea Gunung Rinjani (m 3,726) Lombok Gunung Semeru (m 3,676) Java Undundi-Wandandi (m 3,640) New Guinea Bulu Rantemario (m 3,478) Sulawesi Gunung Leuser (m 3,466) Sumatra Gunung Slamet (m 3,428) Java Deyjay (m 3,340) New Guinea Gunung Arjuna (m 3,339) Java Gunung Raung (m 3,332) Java Gunung Sumbing (m 3,320) Java Gunung Lawu (m 3,265) Java Gunung Dempo (m 3,159) Sumatra Gunung Sendoro (m 3,150) Java Gunung Merbabu (m 3,145) Java Mlima Agung (m 3,142) Bali Gunung Argopuro (m 3,088) Java Bukit Mugajah (m 3,079) Sumatra Gunung Careme (m 3,078) Java Tanete Gandangdewata (m 3,074) Sulawesi Fuyul Sojol (m 3,030) Sulawesi Gunung Binaiya (m 3,027) Seram Pangrango (m 3,019) Java Buyu Balease (m 3,016) Sulawesi Gunung Bandahara (m 3,012) Sumatra

Mlima Bumba
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Mbogo
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Apenini
Apenini (kwa Kiitalia: "Appennini") ni safu ya milima inayounda uti wa mgongo wa rasi ya Italia kwa urefu wa km 1,200 na upana hadi km 250.

Nanga Parbat
Nanga Parbat ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 8,125 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Mlima Kolosoya
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Sarakaputa
Kilele kina urefu wa mita 1,132 juu ya usawa wa bahari.

Gran Paradiso
Urefu wake ni mita 4,061 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Hanang
Una urefu wa mita 3,417 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Taroti
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Mlowa
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Wildhorn
Urefu wake ni mita 3,248 juu ya usawa wa bahari.

Rumiñahui
Urefu wake ni mita 4,722 juu ya usawa wa bahari.

Monte Sibilla
Urefu wake ni mita 2,173 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Pingalame
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Orodha ya milima mirefu duniani
Mlima mrefu duniani kwa kuangalia kimo juu ya uwiano wa bahari ni Mlima Everest ulioko kwenye mpaka baina ya Nepal na China. Kilele chake kipo mita 8,848 juu ya usawa wa bahari. Mlima Everest ni sehemu ya milima ya Himalaya. Pamoja na Everest kuna milima mingine 13 inayopita kimo cha mita 8,000, yote iko katika Himalaya na milima jirani ya Karakoram ambayo ni tokeo la kukunjwa kwa ganda la dunia tangu bamba la Uhindi lilianza kugonga bamba la Ulaya-Asia.

Kenya
Eneo hili la milima ndilo la juu zaidi nchini Kenya (na la pili kwa urefu barani Afrika): Mlima Kenya, unaofikia urefu wa mita 5,199 (futi 17,0570) 5,199m (17,057ft) na ni eneo lenye mito ya barafu. Mlima Kilimanjaro (5,895m (19,341ft)Error in convert: Ignored invalid option "disp=s" (help)) huweza kuonekana upande wa kusini, ng'ambo ya mpaka wa Kenya na Tanzania .[7]

Pichincha
Urefu wake ni mita 4,776 juu ya usawa wa bahari.

Jakupica
Urefu wa kilele chake kirefu kabisa ni mita 2,540 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Samuda
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Rupila
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Uporo
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Iputa
Una urefu wa mita 2,133 juu ya usawa wa bahari.

Hifadhi ya Mlima Kilimanjaro
Kilele cha Kibo, chenye urefu wa mita 5895 (futi 19340), ndicho kivutio kikubwa kwa wageni kutoka ndani na nje ya nchi kwa sababu ya kufunikwa na theluji mwaka mzima.

Mlima Ipala
Kilele kina urefu wa mita 1,609 juu ya usawa wa bahari.

Amazonas (mto)
Kuhusu urefu hakuna mapatano bado kama Nile au Amazonas ni mto mrefu duniani. Makadirio hutegemea ni tawimto upi mwenye chanzo cha mbali zaidi unaokubaliwa na wataalamu. 1969 urefu wake ulipimwa kuwa 6.400km.[1]

Milima ya Tikatupu
Kilele kina urefu wa mita 1,690 juu ya usawa wa bahari.

Orodha ya milima mirefu duniani
Kwa kutumia kitovu cha Dunia kama marejeo, yaani umbali kati ya nukta ya kitovu cha Dunia na kilele cha mlima, matokeo ni tofauti. Hapo mlima Chimborazo nchini Ekwador inafikia umbali wa kilomita 6,384.557 ikizidi Everest yenye km 6,382.414 kwa kilomita mbili.

Mlima Samba
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Orodha ya milima mirefu duniani
Njia nyingine ni kupima ni kiasi gani mlima unainuliwa juu ya mazingira yake yaani pale inapoanza kuonekana. Kwa kutumia marejeo hayo mlima mrefu kabisa duniani ni Mauna Kea. Volkeno hii inayofanya kisiwa kizima kimojawapo cha funguvisiwa la Hawaii inaanza mita 6,000 chini ya uso wa bahari na kufikia mita 4,205 juu ya usawa wastani wa bahari, hivyo kimo chake kutoka mguu wake hadi kilele ni mita 10,203[1]

Liechtenstein
Nchi yote ina urefu wa km 24.56& kutoka kaskazini hadi kusini na upana wa km 12.36.

Mlima Mwauporo
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Annapurna II
Kilele chake kipo katika nchi ya Nepal.

Bara la Antaktiki
Umbali kutoka pwani hadi pwani uko baina ya kilomita 4,500 na 5,600.[3] Pwani ina urefu wa kilomita 17,968.

Tungurahua
Urefu wake ni mita 5,023 juu ya usawa wa bahari.

Tanna
Tanna ina urefu wa kilomita 40 na upana wa kilomita 19 na eneo lake kwa jumla ni km² 550.

Nadelhorn
Urefu wake ni mita 4,327 juu ya usawa wa bahari.

Swala pala
Swala pala wana urefu wa kati ya sentimita 73 na 92. Wastani wa uzito wa swala pala wa kiume ni takriban kilo 46 hadi 76 huku swala pala wa kike wakiwa na uzito wa takriban kilo 37 hadi 50. Rangi yao kwa kawaida ni nyekundu na kahawia (ndiposa wakapewa jina la Kiafrikana la "Rooibok" ), wana ubavu mwepesi na tumbo nyeupe alama "M" katika ngozi zao . Swala pala wa kiume, ambao wana jina sawa kama wa kondoo waume, wana pembe zinazofanana kama aina fulani ya chombo cha muziki kinachojulikana kama 'lyre' kwa lugha ya kimombo, na zinaweza kufikia urefu wa sentimita 90. Swala pala wa kike, ambao wana jina sawa na kondoo wa kike, hawana pembe.

Milima ya Kijumbura
Kilele kina urefu wa mita 1,659 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Nyamibata
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Buhamila
Kilele kina urefu wa mita 1,391 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Gombelo
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Jungfrau
Urefu wake ni mita 4,158 juu ya usawa wa bahari.

Schneeberg
Urefu wake ni mita 2,076 juu ya usawa wa bahari.

Antisana
Urefu wake ni mita 5,758 juu ya usawa wa bahari.

Bara la Antaktiki
Kisiwa cha Alexander ambacho ni kisiwa kikubwa cha Antaktiki; kina upana wa kilomita 200, urefu wa kilomita 378 na eneo la km² 49,070. Kinatengwa na bara kwa mfereji wa bahari mwenye upana wa kilomita 24-60, lakini yote inafunikwa kwa barafu ya kudumu ila tu sehemu ya pwani inaiongia katika maji ya bahari. Kisiwa cha Berkner ambacho ni kisiwa kikubwa cha pili chenye urefu wa 320 km, upana wa 135 km na eneo la km² 43,873. Kinafunikwa kabisa na ngao ya barafu, hakionekani hata kutoka baharini. Visiwa vya Joinville, Roosevelt, Ross na kadhalika.

Mlima Mavumbi
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Lindoto
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Dunia
Lakini si tufe kamili. Ina uvimbe kidogo kwenye sehemu ya ikweta; ilhali umbali kati ya ncha mbili ni kilomita 12,713 lakini umbali kati ya sehemu za kinyume kwenye ikweta ni km 12,756, yaani kipenyo hiki kinazidi takriban kilomita 43 kipenyo kati ya ncha na ncha. Tofauti hii inasababishwa na mzunguko wa dunia. Kani nje inasukuma sehemu za ikweta nje zaidi. Kwa hiyo mahali duniani palipo karibu zaidi na anga la nje si Mlima Everest kwenye Himalaya bali mlima Chimborazo nchini Ekuador.[5]

Mlima Kigombe
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Bukulu
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Ulua
Kilele kina urefu wa mita 1,785 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Makungwini Mashariki
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima Apalachi
Milima Apalachi inapatikana Marekani na Kanada kwa urefu wa kilomita 2,400.

Aneto
Urefu wake ni mita 3,404 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Ngaiyaki
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mto
6.671 km - Nile: Luvironza-Ruvuvu-Ruvusu-Kagera-Nile Nyeupe-Nile - (Afrika) 6.387 km - Amazonas: Apurimac-Ene-Tambo-Ucayali-Amazonas - (Amerika ya Kusini) 6.380 km - Yangtse (Cháng Jiāng) - (Asia) 6.051 km - Mississippi-Missouri - (Amerika ya Kaskazini) 5.940 km - Yenisei-Angara - (Asia) 5.410 km - Ob-Irtysch - (Asia) 5.052 km - Amur-Argun-Kerulen - (Asia) - (pekee wakati wa mvua nyingi) 4.845 km - Huang He - (Asia) 4.500 km - Mekong - (Asia) 4.374 km - Kongo - (Afrika)

Mlima Kirangi
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Pico Alto (Azori)
Una urefu wa mita 586.

Milima ya Maula
Kilele kina urefu wa mita 1,670 juu ya usawa wa bahari.

Ziwa Viktoria
Ziwa hili lina kina cha wastani cha mita 40 na mwambao wa urefu wa kilomita 4,828, visiwa vyake vikiwa vimechangia 3.7% ya urefu huu.

Mlima Myanko
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Kilimangombe
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Panakaiko
Urefu wake ni mita 1,926 juu ya usawa wa bahari.

Jangwa la Namib
Jangwa hili lizunguka eneo ya ukubwa wa takribani kilomita mraba 80,900 [1] (maili mraba 31,200 ). Umbo la Namib ni kanda lenye urefu wa 2000 km na upana wa 100-160 km kuanzia mwambao wa Atlantiki. Jangwa limesababishwa na mkondo wa Benguela unaosukuma maji baridi kutoka Antaktika kuelekea pwani la Afrika. Mkondo huu unazuia mvua kunyesha karibu na mwambao hivyo kuleta hali ya hewa kavu.

Asia
Bara la Asia lina nchi 44 na visiwa mbali mbali vya madola mbalimbali. Mlima mrefu kabisa ulimwenguni ambao ni mlima wa Everesti wenye urefu wa mita 8,850 (futi 29,035) ulioko Nepal pia uko kwenye bara hili. Kadhalika, nchi zenye wakazi wengi zaidi ulimwenguni China na India pia ziko kwenye bara hili.

Mlima Nyangombe
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Nyaburuma
Kilele kina urefu wa mita 1,254 juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Mantala
Kilele kina urefu wa mita 1,674 juu ya usawa wa bahari.

Jamaika
Kisiwa kina urefu wa km 240 na upana hadi km 85. Eneo lake ni km² 10.991.

Ahaggar
Urefu wake unafikia hadi mita 2,908 juu ya usawa wa bahari.

Piz Bernina
Urefu wake ni mita 4,049 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Shetuta
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Shingo ya nchi ya Panama
Upana wa shingo ya Panama ni takriban kilomita 60 kwenye sehemu nyembamba.

Monte Cimone
Urefu wake ni mita 2,165 juu ya usawa wa bahari.

Amerika ya Kusini
Andes ni safu ya milima ndefu zaidi duniani, ikiwa na urefu wa kilomita 7,500 kuanzia Venezuela hadi Patagonia (Argentina).

Milima ya Rwabigaga
Kilele kina urefu wa mita 1,679 juu ya usawa wa bahari.

Bara la Antaktiki
Milima mingi ni sehemu ya Safu ya Milima ya kuvukia Antaktiki (au: milima transaktiki) ambayo ni safu ndefu yenye urefu wa kilomita 3,500 na kufikia kimo cha mita 4500 na zaidi. Ncha za milima yake mirefu zinaonekana juu ya uso wa ngao ya barafu inayofunika bara lote. Mlima mrefu katika safu hii ni Mlima Kirkpatrick wenye urefu wa mita 4528 juu ya UB.

Siwa barafu
Siwa barafu kubwa iliyopimwa hadi sasa ilikuwa kipande kikubwa kilichovunjika Antaktika mwaka 2000; urefu wake ulikuwa kilomita 295 na upana kilomita 37. Eneo lake lilikuwa 11,000 km² na masi yake tani bilioni tatu.

Mlima Migombe
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Nassa
Kilele kina urefu wa mita 1,382 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Zumbu
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Nyakipamba
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Yamba
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Banana Yaya
Ana uzito wa kilo 108 na urefu wa mita 1.92.

Auasberge
Urefu wake unafikia hadi mita 2,484 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Sayaga
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Bunasu
Kilele kina urefu wa mita 1,174 juu ya usawa wa bahari.

Google Earth
Kipengele cha kupima kinaonyesha kwamba urefu wa ikweta ni karibu kilomita 40,030.24, inakosea kwa aslimia -0.112 ikilinganishwa na kipimo halisi cha kilomita 40,075.02 duniani; kwa mduara wa meridian, inaonyesha urefu wa juu wa kilomita 39,963.13, pia inakosea kwa asilimia -0.112 ikilinganishwa na thamani halisi ya kilomita 40,007.86.
Mnamo 16 Desemba 2007, sehemu kubwa ya Antaktika ilirekebishwa kufikia uangavu wa mita 15 kwa kutumia picha kutoka Landsat Image Mosaic ya Australia; (Picha za uangavu wa mita 1 za Antarctica ziliongezwa Juni 2007); hata hivyo, ncha ya barafu ya Arctic, haimo kabisa katika toleo la sasa la Google Earth, kama vile mawimbi ya bahari. Ncha ya kaskazini ya kijiografia hupatikana ikielea juu ya Bahari ya Arctic, mfumo wa kutengeza tofali unatoa vitu vilivyobuniwa /0} karibu na ncha huku tofali zikiwa ndogo zaidi na makosa ya kutokana na kupeleka kwenye mfumo wa juu kulimbikizwa.

Ghuba ya Omani
Urefu wake ni 560 km. Upande wa magharibi maji yana kina cha m 50 na upande wa mashariki kina cha mita 200.

Aconcagua
Urefu wake ni mita 6,962 juu ya usawa wa bahari, hivyo unazidi milima yote nje ya Asia.

Etna
Etna inaenea katika kilometa mraba 1190 ukiwa na duara ya km 140 miguuni pake.

Milima ya Chasamila
Kilele kina urefu wa mita 1,893 juu ya usawa wa bahari.

Allalinhorn
Urefu wake ni mita 4,024 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Kwakanda
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Karatu
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.