Question: Euclid alikuwa nani?

Euklides
Euklides (takr. 365 KK - 300 KK, kwa Kigiriki Εὐκλείδης, Eukleidēs, yaani Mashuhuri, kwa Kiingereza Euclid[1]) alikuwa mwanahisabati wa Misri ya Kale. Anaitwa pia Euklides wa Aleksandria ili kumtofautisha na Euklide wa Megara, akihesabiwa pia kati ya wataalamu wa Ugiriki ya Kale maana mji wa Aleksandria nchiniMisri iliundwa na Wagiriki na kukaliwa na Wagiriki hasa kwa karne nyingi, hivyo inahesabiwa zaidi kama sehemu ya utamaduni wa Ugiriki kuliko Misri.

Ovid
Pamoja na Virgili na Horatius atazamiwa kama mmojawapo wa washairi wakuu wa Roma ya Kale. Mengi alichoandika yalihusu mapenzi.

Jiometri
Mtaalamu wa Ugiriki ya Kale aliyeitwa Euklides alitunga kitabu cha kwanza kinachofahamika kuhusu jiometri.

Historia ya Wokovu
Katika kutuliza watu alimtabiria mfalme Ahazi kwamba mwanamwali atamzaa mtoto wa kiume atakayethibitisha uwepo wa Mungu pamoja na watu wake, jina lake Emanueli linavyomaanisha. (7:1-17) Kweli mke wa Ahazi alimzaa Hezekia atakayeendeleza ufalme wa ukoo wa Daudi, lakini utabiri huo ulimlenga zaidi Yesu, mwana wa Bikira (walivyoelewa watafsiri wa kwanza wa Biblia katika Kigiriki) ambaye kweli ni Mungu pamoja nasi, na ni mwana wa Daudi ambaye atatawala milele kwa amani na haki (11:1-9).

Odiseo
Odiseo (gir. Ὀδυσεύς "odise-ús", ing. "Odysseus", pia kwa umbo la Kilatini "Ulysses") ni mhusika mashuhuri katika masimulizi ya Mitholojia ya Kigiriki. Alikuwa mfalme wa kisiwa cha Ithaka, mume wa malkia Penelope na baba wa Telemachos. Anajulikana hasa kama mhusika muhimu katika utenzi wa Ilias na Odisei.

Julian Huxley
Sir Julian Sorell Huxley (22 Juni 1887 – 14 Februari 1975) alikuwa mwanabiolojia na mwandishi kutoka nchi ya Uingereza. Anajulikana hasa kwa maandishi yake ya kisayansi aliyojaribu kuyafanya yaeleweke na watu wengi wa kawaida. Pia alikuwa mkurugenzi wa kwanza wa UNESCO. Alipewa cheo cha "Sir" cha Uingereza mwaka wa 1958.

Mkimbizi
Dhana kwamba mtu ambaye alikimbia kwenda pahali patakatifu hangeweza kuumizwa bila kusababisha adhabu ya kimungu, ilieleweka na Wagiriki na Wamisri wa kale. Hata hivyo, haki ya kutafuta hifadhi katika kanisa au mahali pengine patakatifu, iliandikwa kwa mara ya kwanza kisheria na Mfalme Ethelbert wa Kent miaka 600 Kabla ya Kuzaliwa kwa Yesu. Sheria sawa na hiyo zilitekelezwa kote Ulaya katika Zama za Kati. Dhana ifananayo na hiyo ya uhamisho wa kisiasa pia ina historia ndefu: Ovid alitumwa Tomis na Voltaire alilazimishwa aende uhamishoni Uingereza. Kupitia Amani ya Westfalia ya mwaka wa 1648, mataifa yalitambua uhuru wa kila taifa. Hata hivyo, haikuwa mpaka ujio wa utaifa ya kiromani mwishoni mwa karne ya kumi na nane barani Ulaya ndipo utaifa ulipokuwa maarufu kiasi kwamba maneno "nchi ya utaifa" yalimaanisha kuwa watu waliokuwa wakiivuka mipaka walitakiwa kuonyesha vitambulisho.

Edward Purcell
Edward Mills Purcell (30 Agosti 1912 – 7 Machi 1997) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza usumaku wa atomu. Mwaka wa 1952, pamoja na Felix Bloch alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

Utamaduni
Milinganisho hii ilichangia kuzua nadharia ya Udarwin wa kijamii (Social Darwinism) ya Herhert Spencer na Maendeleo ya utamaduni (Cultural evolution) ya Lewis Henry Morgan. Jinsi baadhi ya wakosoaji wanavyosema, kutofautisha tamaduni za juu na za chini kwa kweli ni usemi wa mgogoro kati ya wasomi wa Ulaya na wasio wasomi, na kutofautisha watu wastaarabu na wasio wastaarabu kwa kweli ni usemi wa mgogoro kati ya madola ya kikoloni ya Ulaya na watawaliwa wao.
Wahakiki wengine wa karne ya 19, wakifuata mfano wa Rosseau, wamekubali huu mgawiko wa utamaduni wa juu na wa chini; hata hivyo wameuona ubora na uchangamano wa utamaduni wa juu unaochugua na kuharibu hali halisi ya kimaumbile ya watu. Wahakiki hao walitilia mkazo muziki wa asili (jinsi unavyotolewa na watu wanaofanya kazi) uliotumiwa kuelezea hali halisi ya maisha kwa upande mwingine muziki wa zamani si wa halisi na umejaa uoza. Maoni hayo yaliwadhihirisha watu wa kiasilia kama washenzi na wasiostaarabika wanaoishi maisha halisi, ambayo si changamano, hayajabanangwa na mifumo ya kitabaka ya kiubepari ya kimagharibi.

Yuda (ufalme)
Mwaka 539 Koreshi Mkuu, mfalme wa Persia, aliteka Babuloni na kuruhusu Wayahudi warudi kwao, si tena kama ufalme, bali kama wilaya iliyoitwa Yehud, chini ya Zerubabeli, kitukuu wa Yekonia, wa pili kuanzia mwisho kati ya wafalme wa Yuda.

Franz Schubert
Na inaamika kwamba kazi zake ni miongoni mwa kazi bora ziliwahi kutungwa. Alitunga ala nzuri zenye kupendeza. Kulikuwa na watunzi wengi wakubwa waliowahi kuishi mjini Vienna: Haydn, Mozart na Beethoven, lakini Schubert ni yeye peke yake aliyezaliwa mjini Vienna. Schubert alikuwa ndiyo mtunzi mkubwa wa mwisho wa muziki wa klasiki na Romantic music.

Endymion
Katika mythology ya Kiyunani, Endymion ( Kigiriki cha kale: Uholanzi,) , alikuwa mchungaji mzuri wa  Aeolian, wawindaji, au mfalme ambaye alisema kutawala na kuishi katika Olimia huko Elis, Na pia aliheshimiwa na katika kuishi Mlima Latmus huko Caria, pwani ya magharibi ya Asia Ndogo.

Joseph Haydn
Joseph Haydn (jina kamili Franz Joseph Haydn) alikuwa mtungaji wa muziki kutoka nchi ya Austria. Alizaliwa tarehe 31 Machi au 1 Aprili 1732 katika kijiji kikubwa cha Rohrau, jimbo la Austria Chini. Aliaga dunia tarehe 31 Mei 1809 mjini Vienna.

Yohane Hus
Yohane Hus (Husinec (Bohemia) 1371 hivi - Konstanz (Ujerumani) 6 Julai 1415) alikuwa padri na mwanateolojia wa Ukristo ambaye alilenga urekebisho wa Kanisa Katoliki kwa kufuata mafundisho ya John Wyclif.

Silika kadiri ya Wagiriki
Aliye na yote mawili kuliko kawaida ni mtu wa hasira. Aliye na lile la kwanza kuliko kawaida lakini la pili kidogo kuliko kawaida ni mtu wa huzuni. Aliye na lile la kwanza kidogo kuliko kawaida lakini la pile kuliko kawaida ni mtu wa uchangamfu. Hatimaye aliye na yote mawili kidogo kuliko kawaida ni mtu wa upole.

Aleksandr Solzhenitsyn
Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn (11 Desemba 1918 – 3 Agosti 2008) alikuwa mwandishi na mwanahistoria kutoka nchi ya Urusi. Mwaka wa 1970 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi. Anajulikana hasa kwa kitabu chake "Funguvisiwa Gulag" (kwa Kirusi "Arkhipelag Gulag") kilichotolewa katika majuzuu matatu miaka ya 1973-75. Alikamatwa na serikali na kufukuzwa nje ya nchi kwa sababu ya kitabu hicho. Mwaka wa 1994 alirudi Urusi. Aliaga dunia Moscow mjini mwaka wa 2008.

Vergilio
Publius Vergilius Maro (jina limefupishwa pia kama Virgil au Vergil), (15 Oktoba 70 KK - 21 Septemba 19 KK) alikuwa mwandishi na mshairi mashuhuri wa Roma ya Kale. Aliandika kwa lugha ya Kilatini.

Aleksander Mashuhuri
Katika kitabu cha Kizoroastria cha kipindi cha kati ya Uajemi kilichoitwa Arda Wiraz Nāmag Aleksander anajulikana kama “Aleksander aliyelaaniwa” kwa sababu alishinda milki ya Uajemi na aliangamiza mji mkuu wake ulioitwa Persepolis. Lakini katika habari za baadaye za Uajemi, mpaka Irani ya siku hizi, anaitwa Eskandar na hata alishangiliwa wakati Ukuta Mkuu wa Sadd-e Eskandar ulijengwa wakati wa Ufalme wa Parthia.

Sokrates
Nje ya falsafa, anajulikana hasa kwa kifo chake. Alifariki kutokana na kunywa sumu baada iliyokuwa adhabu yake kwa kupatikana na hatia katika mahakama ya watu wa Athens. Ilidaiwa kwamba mafunzo yake yaliingilia dini ya mji wa Athens na kupotosha vijana wake. Ingawa alipewa nafasi kutoroka ili kuepukana na hukumu yake na kwenda uhamishoni, Sokrates alichagua kunywa sumu hiyo kwa sababu alikuwa amekubali kwa hiari yake afuate sheria za Athens, akaamini kwamba angalikwepa hukumu yake angaliuaibisha mkataba huo.

David James Thouless
David James Thouless (amezaliwa 21 Septemba, 1934) ni mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa aligundua m . Mwaka wa 2016, pamoja na Frederick Duncan Michael Haldane na John Michael Kosterlitz, alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia. Alipewa tuzo kwa utafiti wake wa kinadharia katika maelezo ya tabia za mata katika hali karibu na sifuri halisi (ing. "for theoretical discoveries of topological phase transitions and topological phases of matter")[1][2][3] .

Diokletian
Gaius Aurelius Valerius Diocletianus (takriban 245 – takriban 312) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 20 Novemba 284 hadi 1 Mei 305 alipojiuzulu. Alimfuata Numerian.

Apolo
Apolo (Kiatika, Kiionia, na Kihomeri: Ἀπόλλων, "Apollōn" (jen.: Ἀπόλλωνος); Kidoriki: Ἀπέλλων, "Apellōn"; Kiarkadokupro: Ἀπείλων, "Apeilōn"; Kieolia: Ἄπλουν, "Aploun"; Kilatini: Apollō) ni jina la mungu wa nuru na ushairi katika mitholojia ya Kigiriki na Kirumi.

Silika kadiri ya Wagiriki
Asitende harakaharaka, asiamini misukumo ya kwanza kutoka moyoni. Atekeleze unyenyekevu halisi, ahurumie walio dhaifu, asimdhalilishe yeyote, asitawale kwa mabavu. Akifaulu kuratibu milipuko ya hasira yake na kuelekeza vizuri nguvu zake anajipatia upole bora na kuwa wa thamani sana. Kazi ngumu zinafanikiwa mikononi mwake kutokana na utashi na udumifu alionao. Kwa urahisi fulani anaweza akafikia utakatifu mkuu. Kati ya Watakatifu Wakristo walikuwa na silika hiyo Mtume Paulo, Jeromu, Ignasi wa Loyola, Fransisko wa Sales na wengine wengi.

Maulid
Maulid (pia: maulidi), Maulid an-Nabii ni sikukuu ya dini ya Uislamu ya kuzaliwa kwake Mtume Muhammad.

Lewis Carroll
Charles Lutwidge Dodgson, au Lewis Carroll (Daresbury 27 Januari 1832 – Guildford 14 Januari 1889), alikuwa mwandishi wa riwaya nchini Uingereza. Hususani anafahamika zaidi kwa riwaya yake ya "Alice's Adventures in Wonderland" (1865) na "Through the Looking-Glass, and What Alice Found There" (1871).

Sokrates
Sokrates (Ancient Greek: Σωκράτης, romanized:Sōkrátēs, 470 KK – 399 KK) alikuwa mwanafalsafa Mgiriki (mtu wa Athens). [1]

Simba wa Yuda
Katika ukristo, Simba wa Yuda alikuwa Yesu. Mashirika mengi ya kikristo hutumia jina simba wa Yuda kama alama au hata jina lao.
Jina hili liko katika Agano Jipya Katika kitabu cha Ufufunuo 5:5; "Na mmoja wa wale wazee akaniambia," Usilie: tazama, Simba wa kabila la Yuda, mjukuu maarufu wa Daudi, Amefungua kitabu, na amefungulia mihuri yake saba. "
Matumizi katika CS Lewis Mambo ya nyakati ya Narnia ya simba aitwaye Aslan kama Masihi inaweza kuwa takwimu kurejea mstari huu wa Ufunuo.

Zeu
Zeu (pia Zeus kutoka Kigiriki: Ζεύς Zeus) ni mkuu wa miungu katika dini ya Ugiriki ya Kale. Analingana na Jupiter katika dini ya Roma ya Kale. Katika imani ya Wagiriki alikalia kilele cha mlima Olimpos pamoja na miungu wenzake alkini alikuwa mkuu na mwenye nguvu kushinda wengine.

Frédéric Mistral
Frédéric Mistral (8 Septemba 1830 – 25 Machi 1914) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alijishughulikia na kufufua lugha ya Provence inayozungumzwa sehemu za Kusini za Ufaransa. Aliandika mashairi mengi katika lugha hiyo na kutolea kamusi. Mwaka wa 1904 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Rudolf Christoph Eucken
Rudolf Christoph Eucken (5 Januari 1846 – 14 Septemba 1926) alikuwa mwanafalsafa na mwandishi kutoka nchi ya Ujerumani. Alitafsiri vitabu vya Aristoteli na kuandika vitabu kuhusu maadili na dini. Mwaka wa 1908 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Edward VI wa Uingereza
Edwad wa VI wa Uingereza (12 Oktoba 1537 - 6 Julai 1553) alikuwa mfalme wa Uingereza na Ireland kutoka tarehe 28 Januari 1547 mpaka kufa kwake.

Afraate
Afraate (280 hivi – 346; kwa Kiaramu ܐܦܪܗܛ — Ap̄rahaṭ, kwa Kifarsi فرهاد, Aphrahat, Aphrahas, Pharhad; kwa Kigiriki Ἀφραάτης; kwa Kilatini Aphraates) alikuwa mtawa maarufu kwa kuandika mfululizo wa hotuba ishirini na tatu juu ya mafundisho na maisha ya Kikristo kadiri ya mapokeo ya Kisiria, ambayo yalikuwa hayajaathiriwa na utamaduni wa Ugiriki wa kale.

Leonardo da Vinci
Leonardo alikuwa mdadisi wa kila kitu asilia. Alitaka kujua kila kitu kinavyofanya kazi. Alikuwa hodari sana katika kusoma, kuunda na kutengeneza vitu vya aina mbalimbali tena vya kupendeza.[2]

Eujeni Mazenod
Huko Eujeni aliweza kufuata mtindo wa maisha uliolingana na usharifu wake.

César Franck
César Franck (10 Desemba 1822 - 8 Novemba 1890) alikuwa mtunzi wa Opera, mpiga kinanda na mwalimu wa muziki wa Kibeligiji-Kijerumani aliyekuwa anaishi nchini Ufaransa. Alikuwa mmoja kati wa watunzi maarufu wa kipindi cha romantiki. Alikuwa mpigaji kinanda wa Kanisa la Mtakatifu Clotilde la mjini Paris kwa zaidi ya miaka 30 na akawa anafundisha vijana wengi wenye vipaji vya muziki. Miziki yake iliyomingi ambayo ni maarufu zaidi, aliitunga akiwa tayari yungali mtu mzima.

Calvin
John Calvin, kwa Kifaransa Jean Calvin au kizamani "Jehan Cauvin" (10 Julai 1509 - 27 Mei 1564) alikuwa mwanateolojia toka Ufaransa aliyeanzisha madhehebu maalumu ya Ukristo katika karne ya 16 akiunga mkono Matengenezo ya Kiprotestanti yaliyoanzishwa na Martin Luther nchini Ujerumani, lakini kwa kutofautiana naye katika mafundisho mbalimbali.

Kyrilo wa Saloniki
Mtakatifu Kyrilo (kwa Kigiriki: Κύριλλος, Kyurillos; kwa Kikyrili: Кирилъ;Thesalonike, 815; Roma, 14 Februari 869) alikuwa mmisionari, mmonaki na mtaalamu wa Kigiriki aliyeweka msingi wa utamaduni wa Kikristo kati ya mataifa ya Waslavoni.
Alipozaliwa na askari wa Kibizanti na mama Mslavoni mjini Thesaloniki (kifupi Saloniki) katika Ugiriki ya kaskazini wakati wa enzi za Dola la Bizanti alipewa jina la "Konstantino"

Andrew Huxley
Andrew Fielding Huxley (amezaliwa 22 Novemba 1917) alikuwa mwanafiziolojia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza tishu za neva na misuli. Mwaka wa 1963, pamoja na John Eccles na Alan Hodgkin alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba. Mwaka wa 1974 alipewa cheo cha "Sir".

Eugene Marais
Eugène Nielen Marais (9 Januari 1871 - 29 Machi 1936) alikuwa mwandishi, mshairi na mwanasheria wa Afrika Kusini. Aliandika mashairi na wasifu za kiumbile. Mwaka wa 1936 alijiua.

Euklides
Hakuna mengi yanayojulikana kwa hakika juu ya maisha yake. Huaminiwa ya kwamba alizaliwa Aleksandria mnamo 365 KK akapata mafunzo ya juu kwenye akademia ya Athens, Ugiriki.

Kalenda ya Juliasi
Sosigenes alitumia majina ya miezi ya kalenda ya kale yanayoendela kutumikwa hadi leo. Isipokuwa mwaka 44 KK baada ya kifo cha Caesar mwezi wa "Quintilis" ilipewa jina la marehemu ikaitwa "Julius" ndiyo Julai kwa Kiswahili. Mtwala mkubwa aliyefuata baada ya Julius Caesar alikuwa Augusto (anayehesabiwa kuwa Kaisari wa kwanza wa Kirumi) na mwezi wa Sextilis ulipewa jina lake kwa heshima yake ni mwezi wa Agosti kwa Kiswahili. Hata watawala wengine walijaribu kupachika majina yao kwenye mwezi fulani lakini ni majina ya Kaisari Juliusi na Augusto pekee yaliyodumu.

Sokrates
Maarifa mengi kuhusu Sokrates yametokea katika majadiliano yaliyoandikwa na Plato, mwanafunzi wake na mwanafalsafa, maandiko ya Zenephon, mtu wa rika lake, Aristofanes, na Aristotle. Kuna matatizo katika maandiko yanayomhusu Sokrates, hivyo si vyema kutegemea chanzo kimoja tu. Ukitazama mambo yanayofanana baina ya maandiko, ukaachilia mbali mambo yanayofikiriwa kuongezwa na mwandishi, Sokrates mwenyewe ataonekana.

Klod
Klod (kwa Kifaransa Cloud; kwa Kilatini Clodoaldus) alikuwa padri kutoka ukoo wa kifalme wa Orleans huko Ufaransa (522 - 560 hivi).

Papa Leo I
Nafasi bora ya kusisitiza kwa busara mamlaka hiyo hata upande wa mashariki ilitolewa na mabishano kuhusu nafsi ya Yesu Kristo yaliyosababishwa na Eutike kukanusha ubinadamu halisi wa Kristo.

Edwin Hubble
Edwin Powell Hubble (20 Novemba 1889 - 28 Septemba 1953) alikuwa mwanaastronomia wa Marekani. Matokeo ya Hubble yalibadilisha mwono wa kisayansi wa ulimwengu.

Euklides
Anaitwa mara nyingi "Baba wa Jiometria".

Abu Bakr
Abu Bakr (Kar.: أبو بكر Abū Bakr al-Ṣiddīq; * 573 Makka kwa jina la ʿAbd Allah; + 23 Agosti 634 Madina) alikuwa khalifa wa kwanza wa Uislamu baada ya kifo cha mtume Muhammad. Alikuwa baba wa Aisha mke wake Muhammad.

Kinubi (kundinyota)
Lyra - Kinubi ni kati ya kundinyota zilizotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK. Iko pia katika orodha ya kundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia kwa jina la Lyra. Kifupi chake rasmi kufuatana na Ukia ni 'Lyr'.
“Lyra” au Kinubi katika mitholojia ya Kigiriki inarejelea habari za mwimbaji Orfeo aliyetumia ala hii ya muziki mara ya kwanza na kwa muziki yake aliweza kufanya hata miti na mawe kucheza na kubadilisha mwendo wa mito. Mke wake alipokufa Orfeo aliingia kuzimuni akamshawishi Hades mungu wa mauti kwa nguvu ya muziki kumruhusu arudishe mke wake katika dunia ya wenye uhai.

Isaac Newton
Bardi, Jason Socrates. The Calculus Wars: Newton, Leibniz, and the Greatest Mathematical Clash of All Time (2006) Berlinski, David. Newton's Gift: How Sir Isaac Newton Unlocked the System of the World. (2000); ISBN0-684-84392-7 Buchwald, Jed Z. and Cohen, I. Bernard (eds.) Isaac Newton's Natural Philosophy, MIT Press (2001) See for excerpt and text search. Cohen, I. Bernard and Smith, George E., ed. The Cambridge Companion to Newton. (2002). 500 pp. focuses on philosophical issues only; ; – Preface by Albert Einstein. Reprinted by Johnson Reprint Corporation, New York (1972) Eamon Duffy, "Far from the Tree" (review of Rob Iliffe, Priest of Nature: the Religious Worlds of Isaac Newton, Oxford, Oxford University Press, 2017, ISBN9780199995356), The New York Review of Books, vol. LXV, no. 4 (8 March 2018), pp. 28–29. Hawking, Stephen, ed. On the Shoulders of Giants. ISBN0-7624-1348-4 Places selections from Newton's Principia in the context of selected writings by Copernicus, Kepler, Galileo and Einstein Keynes took a close interest in Newton and owned many of Newton's private papers. Newton, Isaac. Papers and Letters in Natural Philosophy, edited by I. Bernard Cohen. Harvard University Press, 1958, 1978; ISBN0-674-46853-8. Newton, Isaac (1642–1727). The Principia: a new Translation, Guide by I. Bernard Cohen; ISBN0-520-08817-4, University of California (1999) Shapley, Harlow, S. Rapport, and H. Wright. A Treasury of Science; "Newtonia" pp.147–9; "Discoveries" pp.150–4. Harper & Bros., New York, (1946). (edited by A.H. White; originally published in 1752) Trabue, J. “Ann and Arthur Storer of Calvert County, Maryland, Friends of Sir Isaac Newton,” The American Genealogist 79 (2004): 13–27.

Pankrasi wa Roma
Pankrasi wa Roma (kwa Kigiriki: Παγκράτιος, Pankratios, yaani "Anayeshika vyote"; kwa Kilatini: Pancratius; Synnada, Frigia, leo nchini Uturuki, 289 hivi - Roma, Italia, 12 Mei 303-304) alikuwa mvulana wa Dola la Roma ambaye aliongokea Ukristo akakatwa kichwa kwa sababu ya imani yake mpya.

Cyclops (komiki)
Cyclops (Kiswahili: "Siklopsi") ni supa-shujaa aliyetoka ulimwengu wa Marvel Comics. Alikuwa mwanachama wa kwanza na mkuu wa X-Men. Cyclops ni mutanti mwenye uwezo kufyatua mionzi ya nishati kutoka macho yake.

Elizabeth I wa Uingereza
Wakati wake ulikuwa kipindi cha kustawi kwa utamaduni na uchumi katika Uingereza ambako William Shakespeare alitunga maigizo na tamthiliya zake, Francis Bacon aliandika falsafa yake na Francis Drake aliweka misingi ya upanuzi wa ukoloni wa Uingereza duniani. Elizabeth alihakikisha pia kipaumbele cha Kanisa Anglikana kama dini rasmi ya taifa.

Uzalendo
Katika Zama za Mwangaza wasomi wa karne ya 18 barani Ulaya, uaminifu kwa serikali ulichukuliwa tofauti na uaminifu kwa Kanisa. Ilidaiwa kuwa viongozi wa dini hawapaswi kuruhusiwa kufundisha katika shule za umma kwani uzalendo wao ni wa mbinguni, kwa maana hiyo hawakuweza kuhamasisha wanafunzi wao kupenda nchi yao. Mmoja wa watetezi wenye ushawishi katika dhana hii kubwa ya uzalendo alikuwa Jean-Jacques Rousseau.

Philipp Lenard
Philipp Eduard Anton Lenard (7 Juni 1862 – 20 Mei 1947) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Alitayarisha misingi ya nadharia za elektroni. Pia aliipinga nadharia ya Albert Einstein ("Relativity Theory"). Mwaka wa 1905 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

Biolojia
Hata hivyo, asili ya biolojia ya kisasa na mtazamo wake kwa utafiti wa viumbe mara nyingi hupata asili yake kwa Ugiriki wa kale.[6] Huku mafunzo rasmi ya udaktari yakiwa yalianza wakati wa Hippokrates (460 KK hivi - 370 KK hivi), ni Aristotle (384 KK - 322 KK) ambaye alichangia sana ustawisho wa biolojia. Muhimu hasa ni "Historia ya Wanyama" na kazi zake nyingine ambazo alionyesha mwelekeo wa mwanaviumbe, na baadaye kazi za kijarabati zilizolenga usababisho wa kibiolojia na tofauti za uhai.

David Hume
David Hume (7 Mei 1711 - 25 Agosti 1776) alikuwa mwanafalsafa wa Uskoti. Anaangaliwa kama mmojawapo wa wanafalsafa wenye umuhimu kabisa wakati Zama za Mwangaza huko Ulaya.

Homer
Homeri (pia: Homer; kwa Kigiriki: Ὅμηρος homeros) ni jina la mshairi mashuhuri kabisa wa Ugiriki ya Kale. Mashairi makubwa yanayosimulia vita vya Troya (Ilias) na misafara ya mfalme Odiseo (Utenzi wa Odisei) yamehifadhiwa kama kazi zake.

The Merchant of Venice
Filamu hii inauatilia kwa karibu maneno ya tamthilia, ikikosea tu katika mishororo michache hapa na pale. Mwelekezi, Michael Radford, aliamini kuwa Shylock ndiye aliyekuwa shujaa wa pekee wa Shakespeare ambaye alikumbana na janga kutokana na makosa yake binafsi. Kwa hivyo filamu hii haionyeshi shylock kama mtu mbaya kabisa lakini kwa kiasi Fulani kama mhasiriwa wa janga. Inaanza kwa sehemu inayonyesha vile Wayahudi wanachukiwa na kudharauliwa na Wakristo mjini Venice. Moja ya maonyesho ya mwisho pia huonyesha vile kama mtu aliyegeuka kwa imani na kuwa mkristo, Shylock angetupwa nje ya mtaa wa Venice na jamii ya Wayahudi

Edward Albee
Edward Franklin Albee (12 Machi, 1928 - 16 Septemba, 2016) alikuwa mwandishi wa tamthiliya kutoka nchi ya Marekani. Anajulikana hasa kwa tamthiliya yake “Nani Anaogopa Virginia Woolf?” (kwa Kiingereza: "Who’s Afraid of Virginia Woolf?") iliyotolewa 1962. Kwa ajili ya tamthiliya zake za baadaye alikuwa mshindi wa Tuzo ya Pulitzer ya Tamthiliya miaka ya 1967, 1976 na 1992.

Ethelreda wa Ely
Ethelreda (pia: Audrey; jina asili: Æthelthryth au Æðelþryð au Æþelðryþe; Exning, Suffolk, 636 – Ely, Cambridgeshire, 23 Juni 679) alikuwa mwanamke wa ukoo tawala wa sehemu ya Uingereza aliyeolewa mara mbili na wafalme wa huko.

Eskişehir
Kama jinsi ilivyo miji mingi ya Anatolia, Ukristo ulifikia baada ya Konstantine Mkuu aliyefanya kama dini rasmi ya Dola la Rom. Kuanzia karne ya nne, rekodi zilizopo zinaonyesha kwamba maaskofu wameanza kumiliki maofisi yao mjini Eski؛ehir. Hapo zamani mji ulikuwa ukijulikana kama Dorylaeum. Miongoni mwa maaskofu hawa, alikuwepo Eusebius, alikuwa akihusika sana na kuendeleza siri na itikadi ya kanisa.
Eski؛ehir ni mji mkavu na wenye baridi, theuluji na joto, kiangazi. Mvua mara nyingi hutokea wakati bubujiko na kipupwe.

Norman Angell
Sir Ralph Norman Angell Lane (26 Desemba 1872 – 7 Oktoba 1967) alikuwa mtaalamu wa uchumi na mwandishi wa habari kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alijitahidi kutekeleza amani ya kimataifa. Anajulikana sana kwa kitabu chake “Uwongo Mkubwa” (kwa Kiingereza "Great Illusion") kilichotolewa mwaka wa 1910. Mwaka wa 1931 alipewa cheo cha "Sir" cha Uingereza. Mwaka wa 1933 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel kwa Amani.

Eratosthenes
Alichora ramani ya dunia isiyohifadhiwa lakini ilitajwa mara nyingi katika maandiko ya watu wa kale. Eratosthenes alijua bara 3 za Ulaya, Libya (Afrika) na Asia. Asia ilijulikana kwake hadi Uhindi, nchi iliyofikiwa na Aleksander Mkuu. Alijua ya kwamba Afrika, iliyojulikana kwa jina la Libya wakati ule, ilizungukwa kwa maji kutokana na taarifa ya msafara wa Wamisri miaka 300, kabla yake lakini hakujua ya kwamba inaenea pia kusini kwa ikweta.

Endymion
Kuna machafuko juu ya eneo sahihi la Endymion, kama vyanzo vingine vinadhani kwamba mmoja alikuwa, au alikuwa na uhusiano na, mkuu wa Elis, na mwingine alikuwa mchungaji kutoka Caria au, maoni ya baadaye, astronomer Pliny anasema Endymion kama mwanadamu wa kwanza kuchunguza mwendo wa mwezi, ambao (kwa mujibu wa Pliny) unasema upendo wa Endymion. Kwa hiyo, kumekuwa na maeneo mawili ya kuzika kwa Endymion: wananchi wa Heracleia ad Latmo walidai kuwa kaburi la Endymion lilikuwa kwenye Mlima wa Latmus, wakati wa Waislamu walisema kuwa liko huko Olimia.

Historia ya teolojia
Falsafa ilijaribu mapema kukabili suala la Mungu na miungu. Kati ya waliofanya kwanza kazi hiyo kuna Hesiodo (maandishi ya mwaka 700 KK hivi), Sokrate (470 KK hivi - 399 KK), Plato (maandishi ya mwaka 360 KK) na Aristotle (maandishi ya mwaka 330 KK)

Edward Cummings
Edward Estlin Cummings (kwa kifupi E. E. Cummings; 14 Oktoba 1894 - 3 Septemba 1962) alikuwa mshairi na mwandishi mashuhuri kutoka Marekani. Kwa jumla aliandika na kuchapisha mashairi, riwaya na tamthilia mia tisa. Vile vile, Cummings alijulikana sana kama mchoraji wa picha kadhaa zilizovutia.

Orodha ya mapapa
Miaka ya upapaJina rasmiJina la KilatiniJina la kuzaliwaMahali pa kuzaliwaMaelezo30 – 64/67Petro Mtakatifu PetroPetrus, Apostolusשמעון בן יונה (Shimon ben Yona) Shimon Kipha, CΙΜΗΟΝ ΚΗΦΑC (Simeon Kephas - Simoni Mwamba - Simoni Petro) Bethsaida, GalilayaMtume wa Yesu ambaye alimpa funguo za Ufalme wa Mbinguni, kufuatana na Injili ya Mathayo 16:18-19. Alisulubiwa juu chini; sikukuu yake ni 29 Juni 68(?) – 79(?)Linus Mtakatifu Linus Linus, Episcopus RomanusLinusToscana (Italia ya Kati) Sikukuu yake ni 23 Septemba80(?) – 92Anacletus (Cletus) Mtakatifu AnacletusAnacletus, Episcopus RomanusAnacletusRoma au UgirikiAlifia dini; sikukuu yake ni 26 Aprili 92 – 96/99Klementi I Mtakatifu Klemens IClemens, Episcopus RomanusRomaAlifia dini; sikukuu yake ni 23 Novemba96/99 – 108Evaristus (Aristus) Mtakatifu EvaristusEvaristus, Episcopus RomanusAristusMgirikiInasemekana alifia dini (lakini haijathibitishwa); sikukuu yake ni 26 Oktoba108/109 – 116/119Alexander I Mtakatifu AlexanderAlexander, Episcopus RomanusAlexanderRomaSikukuu yake ni 3 Mei117/119 – 126/128Sixtus I Mtakatifu SixtusXystus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 6 Aprili127/128 – 137/138Telesfori Mtakatifu TelesforiTelesphorus, Episcopus RomanusUgirikiSikukuu yake ni 5 Januari138 – 142/146Hyginus Mtakatifu HyginusHyginus, Episcopus RomanusUgirikiInasemekana alifia dini (lakini haijathibitishwa); sikukuu yake ni 11 Januari142/146 – 157/161Pius I Mtakatifu PiusPius, Episcopus RomanusAquileia, Friuli, ItaliaAlifia dini kwa panga; sikukuu yake ni 11 Julai157 – 163/168Anicetus Mtakatifu Anicetus Anicetus, Episcopus RomanusEmesa, SyriaInsemekana alifia dini (lakini haijathibitishwa); sikukuu yake ni 17 Aprili166 hivi– 170/177Soter Mtakatifu SoterSoterius, Episcopus RomanusFondi, Lazio, ItaliaInasemekana alifia dini; sikukuu yake ni 22 Aprili171/177 – 185/193Eleuteri Mtakatifu EleutherusEleutherius, Episcopus RomanusNikopoli, EpyrusInasemekana alifia dini; sikukuu yake ni 6 Mei186/189 – 197/201Viktor I Mtakatifu ViktaVictor, Episcopus RomanusAfrika ya KaskaziniSikukuu yake ni 28 Julai198/201 – 217/218Zefirino Mtakatifu ZefirinoZephyrinus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 20 Desemba218 – 222Kalisti I Mtakatifu Kalisti ICallistus, Episcopus RomanusAlifia dini; sikukuu yake ni 14 Oktoba222 – 230Urban I Mtakatifu Urban IUrbanus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 25 Mei21 Julai 230 – 28 Septemba 235Ponsyano Mtakatifu PonsyanoPontianus, Episcopus RomanusRomaAlifia dini; sikukuu yake ni 13 Agosti21 Novemba 235 – 3 Januari 236Anterus Mtakatifu AnterusAnterus, Episcopus RomanusUgirikiSikukuu yake ni 3 Januari10 Januari 236 – 20 Januari 250Fabiani Mtakatifu FabianiFabianus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 20 Januari

Plato
Mara nyingi Sokrates ni msemaji mkuu katika majadiliano ya Plato. Huonyeshwa akiwauliza watu juu ya yale wanayoyaamini akiendelea kuuliza maswali kama mawazo yao yanalingana na mantiki. Haieleweki ni kiasi gani Plato alitumia kweli mafundisho ya Sokrates mwenyewe au kama alimtumia zaidi kwa njia ya kifasihi akieleza fikra zake Plato kupitia mdomo wa Sokrates wa majadiliano.

Katoliki
Wakati Wakatoliki wa Kirumi humwona Askofu wa Roma kama "Halifa wa Petro" anayepaswa kutumikia kama mchungaji wa Kanisa zima, Waanglikana na Wakatoliki wa Kale hukubali kuwa Askofu wa Roma ni "Primus inter Pares" kati ya Waprimati wote, lakini wao hukumbatia Usinodi ili kujikinga dhidi ya Ultramontanism.

Teofilo wa Antiokia
Kutoka kwa mwanahistoria Eusebius wa Kaisarea tunajua juhudi zake za kupinga uzushi, hasa ule wa Marcion, akichangia fasihi ya Kikristo, hoja za dini, ufafanuzi wa Biblia na utetezi wa dini.

Historia ya biolojia
Wakati huohuo, taksonomia na uainishaji vikawa viini katika utafiti wa historia ya asili. Carolus Linnaeus alichapisha taksonomia ya msingi kwa ajili ya ulimwengu wa asili mwaka wa 1735 (mabadiliko yake yametumika tangu wakati huo), na miaka ya 1750 ilileta majina ya kisayansi ya spishi zake zote. Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon, walielezea spishi kama vikundi bandia na viumbe hai kama vya kufulika - hata wakipendekeza uwezekano wa asili ya pamoja. Ingawa alikuwa anapinga mageuko, Buffon ni kielelezo muhimu katika historia ya mawazo ya mageuko; kazi yake ilishawishi nadharia za mageuko za Lamarck na Darwin.

Deuterokanoni
Tafsiri ya Kilatini ya Hieronimo kilichoitwa Vulgata ilipata kuwa toleo muhimu katika Kanisa Katoliki. Hieronimo mwenyewe alipotafsiri Biblia upya katika Kilatini alisema vitabu vya Septuaginta kama Hekima, Yoshua bin Sira, Yudith na Tobiti havistahili kuwemo katika Biblia lakini alivitafsiri ndani ya Vulgata kufuatana na maelekezo wa Papa Damaso I aliyemuagiza kazi.

Mwanafarasi (kundinyota)
Equuleus - Mwanafarasi ni kati ya kundinyota zilizotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK. Iko pia katika orodha ya kundinyota 88 ya Umoja wa kimataifa wa Astronomia kwa jina la Equuleus. Kifupi chake rasmi kufuatana na Ukia ni 'Equ'.

Julius Axelrod
Julius Axelrod (30 Mei 1912 – 29 Desemba 2004) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza neva. Mwaka wa 1970, pamoja na Bernard Katz na Ulf von Euler alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Tawasifu ya Malcolm X
Kimechapishwa baada ya mwenyewe kufa, kwa jina la The Autobiography of MalcolmX kimetaja maisha ya Malcolm X, aliyezaliwa kwa jina la Malcolm Little (1925–1965), ambaye akaja kuwa mwanaharakati wa haki za binadamu. Kwa kuanza na ujauzito wa mama yake, kitabu kinaelezea maisha ya utotoni ya Malcolm akiwa mjini Michigan, kifo cha baba yake kilichotokea katika mazingira ya kutatanisha, na hali iliyopelekea mama yake kuwehuka na kuishia hospitali ya vichaa bila kutaka na kutiwa katika kitengo cha uchunguzi wa kisaikolojia.[2] Maisha ya ujana wa Little yameelezewa pia akiwa huko Boston na New York City, halkadhalika kujihusisha kwake na jamii za kihalifu. Uhalifu huo ambao ulipelekea kutumikia kifungo cha miaka nane-hadi-kumi jela, kifungo ambacho alitumikia miaka sita na nusu (1946–1952) baada ya kupata msamaha.[3] Kitabu kinaelezea ukasisi wake na mkuu wa jumuia Nation of Islam ndugu Elijah Muhammad (1952–1963) na kuibuka kwake kuwa kama msemaji mkuu taifa wa jumuia hiyo. Kinaelezea kuachia kwake ngazi kwenye jumuia hiyo ya Nation of Islam mnamo Machi 1964, na safari yake ya kwenda hija Makka, ambayo ilipelekea kubadili dhehebu na kuwa Sunni, na safari zake za Afrika.[4] MalcolmX aliuawa mjini New York katika jengo la Audubon Ballroom mnamo mwezi wa Februari 1965, kabla kitabu hakijaisha. Mwandishi mwenzake , mwanahabari Alex Haley, alimuhtasarisha siku za mwisho za maisha ya MalcolmX, na kuelezea kwa kina makubaliano yao, ikiwa pamoja na maoni binafsi ya Haley kuhusu muhusika, kwenye hitimisho la "tawasifu".[5]

Homer
Augustus Taber Murray (1866–1940) Homer: Iliad, 2 vols., revised by William F. Wyatt, Loeb Classical Library, Harvard University Press (1999). Homer: Odyssey, 2 vols., revised by George E. Dimock, Loeb Classical Library, Harvard University Press (1995). Robert Fitzgerald (1910–1985) The Iliad, Farrar, Straus and Giroux (2004) ISBN 0-374-52905-1 The Odyssey, Farrar, Straus and Giroux (1998) ISBN 0-374-52574-9 Robert Fagles (1933–2008) The Iliad, Penguin Classics (1998) ISBN 0-14-027536-3 The Odyssey, Penguin Classics (1999) ISBN 0-14-026886-3 Stanley Lombardo (b. 1943) Iliad, Hackett Publishing Company (1997) ISBN 0-87220-352-2 Odyssey, Hackett Publishing Company (2000) ISBN 0-87220-484-7 Iliad, (Audiobook) Parmenides (2006) ISBN 1-930972-08-3 Odyssey, (Audiobook) Parmenides (2006) ISBN 1-930972-06-7 The Essential Homer, (Audiobook) Parmenides (2006) ISBN 1-930972-12-1 The Essential Iliad, (Audiobook) Parmenides (2006) ISBN 1-930972-10-5 Barry B. Powell (b. 1942) "Iliad", Oxford University Press (2013) ISBN 978-0199326105 "Odyssey", Oxford University PressI (2014) ISBN 978-0199360314 "Homer's Iliad and Odyssey: The Essential Books", Oxford University Press (2014) ISBN 978-0199394074 Samuel Butler (1835–1902) The Iliad, Red and Black Publishers (2008) ISBN 978-1-934941-04-1 The Odyssey, Red and Black Publishers (2008) ISBN 978-1-934941-05-8 Herbert Jordan (b. 1938) Iliad, University of Oklahoma Press (2008) ISBN 978-0-8061-3974-6 (soft cover)

Flaviano wa Kostantinopoli
Flaviano aliongoza mtaguso wa maaskofu 40 huko Konstantinopoli tarehe 8 Novemba 448 ili kumaliza mgogoro kati ya askofu mkuu wa Sardi na maaskofu wawili wa kanda yake. Hapo askofu Eusebius wa Dorylaeum alileta shtaka dhidi ya Eutike. Flaviano alitaka apewa muda wa kuonywa, lakini sinodi ilimuondoa Eutike.

Eugene O'Neill
Eugene Gladstone O'Neill (16 Oktoba 1888 – 27 Novemba 1953) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Hasa aliandika tamthiliya. Mwaka wa 1936 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi. Pia, kati ya 1920 na 1957, alituzwa Tuzo ya Pulitzer ya Tamthiliya mara nne.

Orodha ya mapapa
Miaka ya upapaJina rasmiJina la KilatiniJina la kuzaliwaMahali pa kuzaliwaMaelezoMachi 251 – Juni 253Korneli Mtakatifu KorneliCornelius, Episcopus RomanusRoma Sikukuu yake ni 16 Septemba25 Juni 253 – 5 Machi 254Lucius I Mtakatifu Lucius ILucius, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 4 Machi12 Machi 254 – 2 Agosti 257Stefano I Mtakatifu Stefano IStephanus, Episcopus RomanusRomaAlifia dini kwa kukatwa kichwa; sikukuu yake ni 2 Agosti30 Agosti 257 – 6 Agosti 258Sixtus II Mtakatifu Sixtus IIXystus Secundus, Episcopus RomanusUgirikiAlifia dini kwa kukatwa kichwa; sikukuu yake ni 7 Agosti22 Julai 259 – 26 Desemba 268Dionysius Mtakatifu DionysiusDionysius, Episcopus Romanuslabda UgirikiSikukuu yake ni 26 Desemba5 Januari 269 – 30 Desemba 274Felix I Mtakatifu Felix IFelix, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 30 Desemba4 Januari 275 – 7 Desemba 283Eutikiani Mtakatifu EutychianEutychianus, Episcopus RomanusLuniSikukuu yake ni 8 Desemba17 Desemba 283 – 22 Aprili 296Kaio Mtakatifu KaioCaius, Episcopus RomanusDalmatiaSikukuu yake ni 22 Aprili30 Juni 296 – 25 Oktoba 304Marcellinus Mtakatifu MarcellinusMarcellinus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 26 Aprili306 – 16 Januari 309Marcellus I Mtakatifu Marcellus IMarcellus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 16 Januari 18 Aprili 309 – 17 Agosti 309 hiviEusebius Mtakatifu EusebiusEusebius, Episcopus RomanusUgirikiSikukuu yake ni 26 Septemba2 Julai 311 – 10 Januari 314Miltiades Melchiades Mtakatifu MelkiadesMiltiades, Episcopus RomanusAfrika Papa wakati wa Hati ya Milano (313 BK) ilipotolewa na Konstantino Mkuu. Sikukuu yake ni 10 Januari31 Januari 314 – 31 Desemba 335Silvesta I Mtakatifu Silvesta ISilvester, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 31 Desemba au 2 Januari18 Januari 336 – 7 Oktoba 336Marko Mtakatifu MarkoMarcus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 7 Oktoba6 Februari 337 – 12 Aprili 352Julius I Mtakatifu JuliusIulius, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 12 Aprili17 Mei 352 – 24 Septemba 366LiberiusLiberius, Episcopus RomanusRomaPapa wa kwanza ambaye haheshimiwi kama mtakatifu1 Oktoba 366 – 11 Desemba 384Damasus I Mtakatifu Damasus IDamasus, Episcopus RomanusIdanha-a-Nova, Ureno Papa wa kwanza kutoka Ureno. Sikukuu yake ni 11 DesembaDesemba 384 – 26 Novemba 399Siricius Mtakatifu SiriciusPapa Siricius, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 26 Novemba27 Novemba 399 – 19 Desemba 401Anastasius I Mtakatifu AnastasiusPapa Anastasius, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 19 Desemba22 Desemba 401 – 12 Machi 417Inosenti I Mtakatifu Inosenti IPapa Innocentius, Episcopus RomanusAlbano, LazioSikukuu yake ni 12 Machi au 28 Julai18 Machi 417 – 26 Desemba 418Zosimus Mtakatifu ZosimusPapa Zosimus, Episcopus RomanusUgirikiSikukuu yake ni 27 Desemba28/29 Desemba 418 – 4 Septemba 422Bonifasi I Mtakatifu Bonifasi IPapa Bonifacius, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 4 Septemba10 Septemba 422 – 27 Julai 432Selestini I Mtakatifu Selestini IPapa Coelestinus, Episcopus RomanusCampaniaSikukuu yake ni 6 Aprili au 8 Aprili31 Julai 432 – 19 Agosti 440Sixtus III Mtakatifu Sixtus IIIPapa Xystus Tertius, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 28 Machi29 Septemba 440 – 10 Novemba 461Leo I Mtakatifu Leo I Leo Mkuu Papa Leo Magnus, Episcopus RomanusToscanaMwalimu wa Kanisa. Alimshawishi Attila kuacha uvamizi wa Italia; sikukuu yake ni 10 Novemba19 Novemba 461 – 29 Februari 468Hilarius Mtakatifu HilariusPapa Hilarius, Episcopus RomanusSardegnaSikukuu yake ni 17 Novemba au 28 Februari3 Machi 468 – 10 Machi 483Simplicius Mtakatifu SimpliciusPapa Simplicius, Episcopus RomanusTivoli, ItaliaSikukuu yake ni 10 Machi13 Machi 483 – 25 Februari au 1 Machi 492Felix III Mtakatifu Felix IIIPapa Felix Tertius, Episcopus RomanusRomaPengine huhesabiwa kama Felix II. Sikukuu yake ni 1 Machi1 Machi 492 – 21 Novemba 496Gelasius I Mtakatifu Gelasius IPapa Gelasius, Episcopus RomanusAfrikaSikukuu yake ni 21 Novemba24 Novemba 496 – 19 Novemba 498Anastasius IIPapa Anastasius Secundus, Episcopus RomanusRoma22 Novemba 498 – 19 Julai 514Simako Mtakatifu SimakoPapa Symmachus, Episcopus RomanusSardiniaSikukuu yake ni 19 Julai

Kanisa Katoliki
Kanisa limepewa na Yesu wahudumu wenye daraja takatifu wanaoitwa wakleri; waamini wengine wanaitwa walei. Kutoka pande hizo mbili wanapatikana watawa waliowekwa wakfu kwa namna ya pekee kwa kushika mashauri ya Kiinjili. Yesu “alipanda mlimani, akawaita aliowataka mwenyewe; wakamwendea. Akaweka watu kumi na wawili, wapate kuwa pamoja naye, na kwamba awatume kuhubiri” (Mk 3:13-14). “Walipoingia, wakapanda orofani, walipokuwa wakikaa; Petro, na Yohane, na Yakobo, na Andrea, Filipo na Tomaso, Bartholomayo na Mathayo, Yakobo wa Alfayo, na Simoni Zelote, na Yuda wa Yakobo. Hawa wote walikuwa wakidumu kwa moyo mmoja katika kusali, pamoja nao wanawake, na Mariamu mama yake Yesu, na ndugu zake” (Mdo 1:13-14).

Historia ya teolojia
Walioendelea ni kama vile: Cleanthes (karne ya 3 KK), Cicero (maandishi ya mwaka 45 KK), Lucretius (karne ya 1 KK), Epictetus (maandishi ya mwaka 135) na Plotinus (kuanzia 235). Baadhi ya hawa walikuwa Walatini walioathiriwa na ustaarabu wa Kigiriki.

Plotinus
Kama mwalimu wake, Ammonius Saccas, alifuata mapokeo ya Plato. Kwa sababu hiyo, wanahistoria wa karne ya 19 walitunga jina Uplato Mpya kwa falsafa yake iliathiri sana karne za mwisho za Roma ya Kale upande wa Wapagani na wa Wakristo vilevile, halafu Gnosi, falsafa ya Kiislamu n.k.

Adelaide wa Vilich
Adelaide wa Vilich, O.S.B. (kwa Kijerumani Adelheid; 970 hivi – 5 Februari 1015), binti Megingoz des Brunharingen, mtawala wa Guelders , na Gerberga wa Metzgau, wa ukoo wa kaisari Karolo Mkuu
, alikuwa abesi wa monasteri mbili nchini Ujerumani.

Encyclopedia Britannica
Britannica imekuwa ikimilikiwa na watu tofauti, ikiwa ni pamoja na wachapishaji wa Kiskoti A & C Black, Horace Everett Hooper, Sears Roebuck na William Benton. Encyclopædia Britannica, Inc. inamilikiwa na Jacqui Safra, bilionea mwigizaji wa Uswisi. Teknolojia ya habari imekuwa vyema zaidi hivi karibuni na imekuwa kamusi elezo ya kielektronikia zaidi kama vile "Microsoft Encarta" na Wikipedia zimefanya watu kuto nunua kamusi elezo za kuchapishwa tena. Hata hivyo bado inaweza kusalia, Encyclopædia Britannica, Inc. inaendelea kuwaambia watu kwamba "Britannica" ni nzuri na ipo sahihi zaidi, wametengeneza kamusi elezo ya bei rahisi, na kutengeneza matoleo ya kielektroni kwenye CD-ROM, DVD na Tovuti. "Tangu mwanzoni mwa miaka ya 1930, kampuni pia imekuwa ikitafutia masoko ya kazi za faida ya haraka."

Paul Ehrlich
Paul Ehrlich (14 Machi 1854 – 20 Agosti 1915) alikuwa daktari na mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Pamoja na Sahachiro Hata aligundua dawa ya kutibu kaswende. Mwaka wa 1908, pamoja na Ilya Mechnikov alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Hade
Hade (Kigiriki cha Kale: ᾍδης, "Hadēs"; kutoka Ἅιδης, "Haidēs" au Άΐδης, "Aidēs"; Kidoriki: Ἀΐδας, "Aidas") ni mungu wa kuzimu na bwana wa waliokufa katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Pluto katika dini ya Roma ya Kale.

Silika kadiri ya Wagiriki
Kwa maneno mengine, zamani walidhani silika nne za msingi walizoziainisha zinategemea kile kinachotawala mwili wa mtu. Labda asili ya upambanuzi huu ni mganga Hipokrate (aliyekufa mwaka 377 K. K.).

Galileo Galilei
Matokeo ya utafiti wa Galilei yalipinga hoja ya awali iliyofundishwa na wataalamu wa Ugiriki ya Kale na kukubaliwa na wataalamu wa sayansi ya siku zile na pia katika Kanisa Katoliki. Kwa Galilei ilikuwa wazi ya kwamba dunia yetu si kitovu cha ulimwengu, tena aliamini jua ni kitovu chake na kwamba Nicolaus Copernicus pamoja na Johannes Kepler waliwahi kusema ukweli.

Maana ya maisha
Aristotle, mwanafunzi wa Plato, alikuwa mwanafalsafa mwingine wa mapema, mwenye ushawishi mkubwa, ambaye alisema kuwa maarifa ya maadili si ya "hakika" kama metafizikia na somo la maarifa, lakini ni "maarifa ya kijumla". Kwa sababu si fani ya kinadharia, inambidi mtu asome na afanye mazoezi ili awe 'mzuri', kwa hiyo mtu angekuwa mwema, hangeweza kusoma tu fadhila ni nini, ingembidi awe na fadhila, kupitia juhudi za kiadili. Kufanya hili, Aristotle alifafanua kitendo kilicho cha fadhila: "Kila tajriba na kila swali, na vilevile kila tendo na chaguo la tendo, linadhaniwa kuwa na uzuri fulani kama lengo lake. Ndiyo sababu lile zuri limefafanuliwa ifaavyo kama lengo la bidii yote [...]Kila kitu hufanywa na lengo, na lengo hilo ni "zuri". (Maadili ya Kinikomakea 1.1).

Ada Lovelace
Ada Lovelace (jina kamili: Augusta Ada King-Noel, malkia mdogo wa Lovelace, ukoo wa kuzaliwa Byron; 10 Desemba 1815 – 27 Novemba 1852) alikuwa mtaalamu wa hisabati na mwandishi wa Kiingereza.

Ukristo
Ukristo (kutoka neno la Kigiriki Χριστός, Khristos, ambalo linatafsiri lile la Kiebrania מָשִׁיחַ, Māšîăḥ, linalomaanisha "Mpakwamafuta" [1]) ni dini inayomwamini Mungu pekee[2] kama alivyofunuliwa kwa Waisraeli katika historia ya wokovu ya Agano la Kale na hasa Yesu Kristo katika [[Agano Jipya]] ambaye ni mwanzilishi wake katika karne ya 1.

Eric Kandel
Eric Kandel (amezaliwa 7 Novemba, 1929) ni mwanasaikolojia na daktari kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza misingi ya kisaikolojia ya ufahamu. Mwaka wa 2000, pamoja na Paul Greengard na Arvid Carlsson, alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Eugene Wigner
Eugene Paul Wigner (17 Novemba 1902 – 1 Januari 1995) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alizaliwa nchi wa Hungaria na jina "Jenó Pál Wigner". Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1963, pamoja na Johannes Hans Daniel Jensen na Maria Goeppert-Mayer alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

William I wa Uingereza
Mfalme William I wa Uingereza anayejulikana pia kwa jina la William Mshindi (William the Conqueror) au kwa jina Kifaransa kama Guillaume alikuwa mtemi wa Normandi na mtawala wa mwisho wa nje aliyefaulu kuvamia Uingereza.[1]

Euklides
Alipata kuwa maarufu kwa njia ya vitabu vyake 13 vinavyofundisha hisabati vilivyoitwa Στοιχεῖα stoicheia au "Misingi". Tafsiri za vitabu hivyo zilitumiwa hadi karne ya 19.[2][3][4]

Klaudio Ptolemaio
Klaudio Ptolemaio (kwa Kigiriki Κλαύδιος Πτολεμαῖος, "Klaúdios Ptolemaíos", *100 – mnamo 170 BK) alikuwa mtaalamu wa hisabati, jiografia na astronomia kutoka nchini Misri.

Hans von Euler-Chelpin
Hans Karl August Simon von Euler-Chelpin (15 Februari 1873 – 7 Novemba 1964) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uswidi. Hasa alichunguza vimeng'enya na vitamini. Mwaka wa 1929, pamoja na Arthur Harden alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

Afrodita
Afrodita (pia anaitwa kwa Kigiriki: Ἀφροδίτη, "Afrodite") ni mungu wa kike wa upendo na uzuri katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Venusi katika dini ya Roma ya Kale.

Isaac Newton
Alizaliwa katika familia ya Kianglikana akatumia muda mwingi kufanya utafiti wa Biblia na theolojia. Alilenga kupatanisha elimu ya sayansi na imani yake. Aliandika "Graviti inaeleza miendo ya sayari lakini haiwezi kueleza ni nani aliyeanzisha miendo yao. Mungu anatawala mambo yote na yaliyopo na yanayoweza kuwepo".

Mwangaza unaoonekana
Chanzo cha vipimo hivi ni kazi ya Hipparchos wa Nikaia mtaalamu wa Ugiriki ya Kale. [4] Aliorodhesha nyota kufuatana na ung'avu akazipanga nyota angavu zaidi kwenye daraja la kwanza, zile zilizoonekana hafifu zaidi katika madaraja ya pili, tatu na kadhalika hadi daraja la sita. Orodha yake ilikuwa msingi wa kitabu mashuhuri cha Almagest cha Klaudio Ptolemaio kilichoendelea kuwa msingi wa utaalamu wa nyota hadi mwisho wa karne ya 16 na kazi za Nicolaus Kopernikus, Galileo Galilei na Johannes Kepler.

Luís de Camões
Luís Vaz de Camões (1524 – 10 Juni 1580) alikuwa mshairi Mreno anayesifiwa kama mshairi mkubwa katika historia ya Ureno. Alilinganishwa na Homer, Virgil na Dante. Aliandika mashairi kwa Kireno na Kihispania na utenzi mkubwa wa Os Lusíadas yaani safari za mabaharia Wareno walioongozwa na Vasco da Gama wakielekea Uhindi kupitia Rasi ya Tumaini Jema na pwani la Afrika ya Mashariki.[1]

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.


Question: Je,kanisa la katoliki kubwa kabisa nchini Italia ni ipi?

Vatikani
Pamoja na Basilika la Mt. Petro, jengo la kanisa kubwa kuliko yote duniani, Vatikani ina makanisa mengine saba, jumba la Vatikani, ofisi za utawala wa Kanisa Katoliki, mabustani, stesheni ya treni, nyumba za kuishi, hosteli kwa ajili ya mafukara na makumbusho yenye hazina kubwa za sanaa kiasi kwamba nchi nzima inahesabiwa na UNESCO kuwa Urithi wa dunia (tangu mwaka 1984).

Orodha ya mapapa
Miaka ya upapaJina rasmiJina la KilatiniJina la kuzaliwaMahali pa kuzaliwaMaelezo23 Machi 752 – 25 Machi 752 Hakuwekwa wakfu kama Papa.Papa mteule StefanoStephanusPengine huhesabiwa kama Stefano II. Alifariki siku tatu baada ya uchaguzi wake bila kuwekwa wakfu kama Papa. Aliingizwa katika orodha ya mapapa karne ya 16 lakini aliondolewa tena mwaka 1961. Kwa hiyo haangaliwi na Kanisa Katoliki kama papa.26 Machi 752 – 26 Aprili 757Stefano IIPapa Stephanus Secundus, Episcopus RomanusRomaMara nyingine huhesabiwa kama Stefano III29 Mei (?) 757 – 28 Juni 767Paulo I Mtakatifu Paulo IPapa Paulus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 28 Juni1 Agosti (?) 767 – 24 Januari 772Stefano IIIPapa Stephanus Tertius, Episcopus RomanusSiciliaPengine huhesabiwa kama Stefano IV1 Februari (?) 772 – 25 Desemba 795Adrian IPapa Hadrianus, Episcopus RomanusRoma26 Desemba 795 – 12 Juni 816Leo IIIPapa Leo Tertius, Episcopus RomanusRoma22 Juni 816 – 24 Januari 817Stefano IVPapa Stephanus Quartus, Episcopus RomanusRomaPengine huhesabiwa kama Stefano V25 Januari 817 – 11 Februari 824Paskali I Mtakatifu Paskali IPapa Paschalis, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 11 Februari8 Mei 824 – Agosti 827Eugenio IIPapa Eugenius Secundus, Episcopus RomanusRomaAgosti 827 – Septemba 827ValentinoPapa Valentinus, Episcopus RomanusRoma 827/828 – 25 Januari 844Gregori IVPapa Gregorius Quartus, Episcopus RomanusRoma25 Januari 844 – 27 Januari 847Sergius IIPapa Sergius Secundus, Episcopus RomanusRomaJanuari 847 – 17 Julai 855Leo IV, O.S.B. Mtakatifu Leo IVPapa Leo Quartus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 17 Julai855 – 17 Aprili 858Benedikto IIIPapa Benedictus Tertius, Episcopus RomanusRoma24 Aprili 858 – 13 Novemba 867Nikolasi I Mtakatifu Nikolasi I Nikolasi MkuuPapa Nicolaus Magnus Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 13 Novemba14 Desemba 867 – 14 Desemba 872Adrian IIPapa Hadrianus Secundus, Episcopus RomanusRoma14 Desemba 872 – 16 Desemba 882Yohane VIIIPapa Ioannes Octavus, Episcopus RomanusRoma16 Desemba 882 – 15 Mei 884Marinus IPapa Marinus, Episcopus RomanusGallese, Viterbo, Italia17 Mei 884 – Septemba 885 hiviAdrian III Mtakatifu Adrian IIIPapa Hadrianus Tertius, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 8 JulaiSeptemba 885 – 14 Septemba 891Stefano VPapa Stephanus Quintus, Episcopus RomanusRomaPengine huhesabiwa kama Stefano VI6 Oktoba 891 – 4 Aprili 896FormosusPapa Formosus, Episcopus RomanusOstia11 Aprili 896 – 26 Aprili 896Bonifasi VIPapa Bonifacius Sextus, Episcopus RomanusRoma22 Mei 896 – Agosti 897Stefano VIPapa Stephanus Sextus, Episcopus RomanusPengine huhesabiwa kama Stefano VIIJulai/Agosti 897 – Novemba 897RomanusPapa Romanus, Episcopus RomanusGallese, Viterbo, ItaliaDesemba 897 – 897/898Theodoro IIPapa Theodorus Secundus, Episcopus RomanusRoma;Januari 898 – Januari/Mei 900Yohane IX, O.S.B.Papa Ioannes Nonus, Episcopus RomanusTivoli900 – 903Benedikto IVPapa Benedictus Quartus, Episcopus RomanusRomaJulai 903 – Septemba 903Leo VPapa Leo Quintus, Episcopus RomanusArdea29 Januari 904 – 14 Aprili 911Sergius IIIPapa Sergius Tertius, Episcopus RomanusRoma 911 – 913Anastasius IIIPapa Anastasius Tertius, Episcopus RomanusRomaJulai/Novemba 913 – Machi 914LandoPapa Lando, Episcopus RomanusSabina, ItaliaMachi/Aprili 914 – Mei/Juni 928Yohane XPapa Ioannes Decimus, Episcopus RomanusTossignano, Imola, Emilia-RomagnaMei/Juni 928 – Desemba 928/Januari 929Leo VIPapa Leo Sextus, Episcopus RomanusRomaJanuari 929 – Februari 931Stefano VIIPapa Stephanus Septimus, Episcopus RomanusRomaPengine huhesabiwa kama Stefano VIIIMachi 931 – Januari 936Yohane XIPapa Ioannes Undecimus, Episcopus RomanusRomaJanuari 936 – 13 Julai 939Leo VII, O.S.B.Papa Leo Septimus, Episcopus RomanusRoma14 Julai 939 – Oktoba 942Stefano VIIIPapa Stephanus Octavus, Episcopus RomanusRomaPengine huhesabiwa kama Stefano IX30 Oktoba 942 – Mei 946Marinus IIPapa Marinus Secundus, Episcopus RomanusRoma10 Mei 946 – Desemba 955Agapiti IIPapa Agapetus Secundus, Episcopus RomanusRoma16 Desemba 955 – 14 Mei 964Yohane XIIPapa Ioannes Duodecimus, Episcopus RomanusOctavian22 Mei 964 – 23 Juni 964Benedikto VPapa Benedictus Quintus, Episcopus RomanusAlichaguliwa na watu wa Roma baada ya kifo cha Yohane XII, wakati Leo VIII alipoteuliwa na Mfalme Mkuu Otto; mwaka 964 Benedikto alijiuzulu na Leo alibaki Papa.Julai 964 – 1 Machi 965Leo VIIIPapa Leo Octavus, Episcopus RomanusRomaAliteuliwa na Mfalme Mkuu Otto mwaka 963 dhidi ya Yohane XII na Benedikto V. Alibaki papa pekee baada ya kujiuzulu kwa Benedikto V. 1 Oktoba 965 – 6 Septemba 972Yohane XIIIPapa Ioannes Tertius Decimus, Episcopus Romanus19 Januari 973 – Juni 974Benedikto VIPapa Benedictus Sextus, Episcopus RomanusAliuawaOktoba 974 – 10 Julai 983Benedikto VIIPapa Benedictus Septimus, Episcopus RomanusDesemba 983 – 20 Agosti 984Yohane XIVPapa Ioannes Quartus Decimus, Episcopus RomanusPietro CampanoraPavia, Lombardia, ItaliaAgosti 985 – Machi 996Yohane XVPapa Ioannes Quintus Decimus, Episcopus RomanusRoma3 Mei 996 – 18 Februari 999Gregori VPapa Gregorius Quintus, Episcopus RomanusBruno wa Carinthia Papa wa kwanza kutoka Ujerumani2 Aprili 999 – 12 Mei 1003Silvesta IIPapa Silvester Secundus, Episcopus RomanusGerbert d'Aurillacmkoa wa Auvergne, Ufaransa Papa wa kwanza kutoka Ufaransa

Mtaguso wa Trento
Pia Kanisa la Roma lilikubaliwa kama mama na mwalimu wa makanisa yote. Maaskofu wote walitakiwa kuahidi utiifu kwa Papa, ambaye peke yake ana haki ya kuitisha mtaguso mkuu. Kwa msingi huo, mtaguso ulimuachia Papa kuthibitisha maamuzi yote, naye alifanya hivyo bila ya kujali upinzani wa maofisa wake huko Roma.

Katoliki
Kwa wengine, neno "Kanisa Katoliki" linahusu Kanisa ambalo lina ushirika kamili na Askofu wa Roma (maarufu kama Papa) na linaloundwa na umoja wa madhehebu ya Kilatini na mengine 23 ya Makanisa Katoliki ya Mashariki: ndiyo matumizi ya kawaida katika nchi nyingi. Waumini wake wengi hawajibaini kama "Waroma", lakini kama "Wakatoliki" tu.

Mtaguso wa kwanza wa Vatikano
Mtaguso wa kwanza wa Vatikano, unatazamwa na Kanisa Katoliki kama Mtaguso Mkuu wa ishirini katika historia yake.

Laterani
Jina rasmi ni kanisa la Kristo Mkombozi, lakini watu wanaliita kwa kawaida kanisa la Mt. Yohane (Mbatizaji) kwa kuwa nyuma yake ipo batizio kuu, tena juu ya ukuta wake wa mbele kandokando ya sanamu ya marumaru ya Yesu, zipo zile za Yohane Mbatizaji na Mtume Yohane.

Historia ya Kanisa
Athari nyingine ya Uislamu katika historia ya Kanisa, hasa la Mashariki, ilikuwa dharau kwa sanamu na picha takatifu zilizoenea tangu karne za kwanza BK. Ni kwamba, kisha kupigwa vitani na Waislamu mara kadhaa, kwenye miaka ya 720 Kaisari Leo III wa Bizanti alizikataza hizo na kuagiza zilizokuwepo ziteketezwe. Lengo lake lilikuwa kupunguza uadui wa Waislamu dhidi ya Wakristo na dola la Roma. Lakini waamini wengi wa dola lake walipinga uamuzi huo, wakiungwa mkono na Papa Gregori III. Hatimaye Mtaguso wa pili wa Nisea (787) ulitetea na kupitisha uhalali wa picha hizo katika Ukristo.

Jimbo Katoliki la Cremona
Jimbo katoliki la Cremona (kwa Kilatini "Dioecesis Cremonensis") ni mojawapo kati ya majimbo 223 ya Kanisa Katoliki nchini Italia na kama hayo yote (isipokuwa 3) linafuata mapokeo ya Kiroma.

Mtaguso Mkuu
Jamii:Ukristo Jamii:Kanisa Katoliki Jamii:Historia ya Kanisa

Jimbo Katoliki la Piacenza-Bobbio
Askofu wake ni Gianni Ambrosio.Eneo ni la kilometa mraba 3.670, ambapo kati ya wakazi 335.340 (2012) Wakatoliki ni 321.400 (95,3%).

Kanisa Katoliki la Kigiriki la Romania
Mbali ya jimbo kuu la Fǎgǎraş na Alba Iulia, nchini Romania kuna majimbo manne: Oradea Mare, Cluj-Gherla, Lugoj na Maramureş.

Kanisa Katoliki la Kigiriki la Ukraina
Kanisa Katoliki la Kigiriki la Ukraina (kwa Kiukraina Українська Греко-Католицька Церква (УГКЦ), "Ukrains'ka Hreko-Katolyts'ka Tserkva") ndiyo madhehebu kubwa zaidi kati ya yale yote ya Ukristo wa mashariki yenye ushirika kamili na Papa na Kanisa Katoliki lote.

Kanisa la Magharibi
Hata baada ya Kanisa la Magharibi kupatwa na mafarakano mengi, hasa katika karne ya 16, bado kuna mambo mengi yanayofananisha Kanisa la Kilatini na madhehebu mengi ya Uprotestanti yaliyotokana yote nayo ama moja kwa moja ama kupitia madhehebu yaliyokwishajitenga.
Ndiyo aina ya Ukristo iliyoenea zaidi duniani (85% hivi) pamoja na ustaarabu wa magharibi ulioathiriwa nayo, kiasi kwamba katika sehemu nyingi Ukristo wa Mashariki haujulikani au walau haueleweki.

Ukristo barani Afrika
Hatua muhimu sana ilikuwa mkutano mkuu wa Kanisa Katoliki duniani ulioitwa Mtaguso wa pili wa Vatikano miaka 1962-1965. Hapo maaskofu wote chini ya uongozi wa Papa (kwanza Yohane XXIII, halafu Paulo VI) walitamka kwamba Wakristo wote ni ndugu na kwamba kujenga umoja wa Kanisa ni wajibu wa kila mmojawao. Leo hii makanisa ya CCT na Baraza la Maaskofu Katoliki Tanzania hushirikiana katika shughuli mbalimbali kama vile Baraza la Kikristo la Afya Tanzania (Tanzania Christian Medical Board) au katika kuandaa mafundisho ya pamoja katika elimu ya Kikristo mashuleni.

Kuba (jengo)
Kuba zilijulikana tangu zama za kale katika Uhindi na katika mazigira ya Mediteranea. Hekalu ya Pantheon katika Roma ya Kale ilikuwa kuba kubwa duniani kwa miaka mingi. Katika karne ya 6 kanisa kuu la Hagia Sofia lilijengwa mjini Konstantinopoli. Kanisa hili ilikuwa kielelezo cha makanisa mengi yaliyojengwa baadaye. Baada ya kuingia kwa Waturuki katika eneo la Konstantinopoli walitumia kuba lake pia kama mfano kwa ajili ya misikiti mikubwa na hivyo kuba imekuwa sifa ya misikiti mingi.

Kanisa Katoliki
Kati ya waamini, ambao wengi kabisa kati yao ni wale wa kawaida wanaoitwa walei, wana nafasi ya pekee wamonaki na watawa wengine ambao wanaishi kwa mitindo mbalimbali iliyostawi katika historia ya Kanisa ili kumfuata Yesu kwa karibu zaidi katika useja mtakatifu, ufukara na utiifu, kadiri ya karama maalumu. Masista ni 659.000 hivi na mabruda 52,625.

Kanisa Katoliki la Kibizanti la Ugiriki
Kanisa Katoliki la Kibizanti la Ugiriki ni mojawapo kati ya madhehebu ya Ukristo wa mashariki yenye ushirika kamili na Papa na Kanisa Katoliki lote.

Vatikani
Ni nchi ya Papa ambaye ni askofu wa Roma na mkuu wa Kanisa Katoliki duniani kote.

Mitume Petro na Paulo
Kadiri ya mapokeo, mtume Petro alitangulia kuuawa kwa kusulubiwa kichwa chini miguu juu katika mtaa wa Vatikano, ambapo sasa limesimama basilika lake ambalo ni kanisa kubwa kuliko yote duniani.

Historia ya Kanisa
Madhehebu matatu yaliyokubaliwa Ulaya ni Wakatoliki, Walutheri na Wareformed; mengine (kama Waanabaptisti na Umoja wa Ndugu) yaliangaliwa kuwa ya kizushi popote. Kila mtawala aliamua kwa dola lake ni yapi kati ya madhehebu matatu halali yatafuatwa lakini raia walikuwa na haki ya kutoka katika nchi kama mtawala alikataa dini yao. Sheria ilikuwa: "Cuius regio, eius religio" (mwenye nchi ni mwenye kuamua dini) Katika maeneo kadhaa Wakristo wa madhehebu tofauti walipewa ustahimilivu, lakini katika maeneo mengine walipaswa kuhamia nchi ya madhehebu yao au kufuata madhehebu rasmi ya nchi. Ikiwa mtawala atabadili madhehebu baadaye wananchi wataruhusiwa kuendelea walivyozoea. Uholanzi na Uswisi zilitoka katika Dola Takatifu la Kiroma kama nchi huru za pekee. Mfalme wa Uswidi alitwaa maeneo makubwa katika Ujerumani ya Kaskazini

Jimbo Katoliki la Vigevano
Kikanisa linahusiana na Jimbo Kuu la Milano.

Ukristo
Dini hiyo, iliyotokana na ile ya Wayahudi, inalenga kuenea kwa binadamu wote, na kwa sasa ni kubwa kuliko zote duniani,[3][4][5] ikiwa na wafuasi 2,400,000,000 (33% kati ya watu 7.274 bilioni)[6][7][8][9], ambao nusu ni waamini wa Kanisa Katoliki na nusu ya pili wamegawanyika kati ya Waorthodoksi (11.9%) na Waprotestanti (38%) wa madhehebu mengi sana.

Historia ya Kanisa
Papa Klementi VII aliyefuata hakuwa na mawazo ya kiroho, akashughulikia zaidi siasa akipigana vita na Mfalme juu ya kutawala mikoa mbalimbali ya Italia.

Jimbo Kuu la Pesaro
Jimbo Kuu la Pesaro (kwa Kilatini Archidioecesis Pisaurensis) ni mojawapo kati ya majimbo 223 ya Kanisa Katoliki nchini Italia na kama hayo yote (isipokuwa 3) linafuata mapokeo ya Kiroma.

Katoliki
Barua zilizoandikwa na Ignas wa Antiokia kwa Wakristo wenzake wa sehemu mbalimbali mwaka 106 hivi ni ushahidi wa awali wa matumizi ya neno "Kanisa Katoliki" (Barua kwa Wasmirna, 8). Kwa kusema "Kanisa Katoliki" Ignas alitaja kanisa zima katika ushirika na Kanisa la Roma "linalosimamia upendo".

Kanisa Katoliki la Kimelkiti
Kanisa Katoliki la Kimelkiti (kwa Kiarabu كنيسة الروم الملكيين الكاثوليك, Kanīsat ar-Rūm al-Malakiyyīn al-Kāṯūlīk) ni mojawapo kati ya madhehebu ya Kanisa Katoliki inayoongozwa na Patriarki wake akisaidiwa na sinodi yake na akiwa na ushirika kamili na Papa wa Roma tangu mwaka 1729.

Katoliki
Madhehebu ya Kanisa Katoliki (Kanisa la Kilatini na Makanisa Katoliki ya Mashariki ishirini na tatu) huwa na jukumu la kuhifadhi mapokeo Katoliki ya Mababu wa Kanisa la mwanzo.

Kanisa kuu
Kanisa kuu ni jina la heshima la jengo la ibada la madhehebu mbalimbali ya Ukristo ambalo Askofu wa jimbo (dayosisi) fulani analitumia kwa kawaida kutekeleza kazi yake kama mchungaji mkuu wa waamini wake, kama vile kuhubiri na kufundisha Neno la Mungu, kutakasa watu kwa sakramenti na sala mbalimbali na kuwaunganisha wote katika kumfuata Yesu pamoja.

Katekisimu ya Kanisa Katoliki
Katekisimu ya Kanisa Katoliki (kwa kifupi KKK) ni kitabu rasmi cha kufundishia dini ya Ukristo kadiri ya imani na maadili ya Kanisa Katoliki kutokana na Mtaguso wa pili wa Vatikano.

Uhuru wa dini
Suala la kukubali haki hiyo katika sheria za nchi lilikabiliwa tangu zamani; maarufu ni hasa Hati ya Milano iliyotolewa na Konstantino Mkuu mwaka 313 ili kuruhusu Ukristo katika Dola la Roma baada ya miaka karibu 250 ya dhuluma.

Kardinali
Kwa sababu ya uhusiano wao na Kanisa la Roma, kimapokeo makardinali wengi ni Waitalia, hata Mapapa walikuwa Waitalia watupu kwa karne nne mfululizo hadi alipochaguliwa Papa Yohane Paulo II, Mpolandi.

Italia
Dini zote zinaachiwa uhuru na, tofauti na nchi nyingi za Ulaya, waumini wake wanajitahidi kiasi kufuata ibada (29% kila wiki).

Historia ya Kanisa
Mwaka 1453 mji mkubwa wa Bizanti ukatekwa na jeshi la Waturuki Waislamu. Ulikuwa mwisho wa Dola la Roma lilivyoendelea katika eneo la mashariki. Tangu muda ule Wakristo wote wa Mashariki ya Kati wameishi chini ya Waislamu.

Katoliki
Juhudi za hivi karibuni za Kanisa Katoliki hulenga kuponya mgawanyiko kati ya makanisa ya Magharibi ("Katoliki") na Mashariki ("Orthodoksi"). Papa Yohane Paulo II mara nyingi alizungumza hamu yake kubwa kwamba Kanisa Katoliki "lirudi kupumua kwa mapafu yote mawili", na hivyo kusisitiza kwamba Kanisa Katoliki linataka kurejesha ushirika kamili na Makanisa ya Mashariki yaliyotengana nalo.

Makanisa Katoliki ya Mashariki
Kuna Makanisa 23 yaliyounganika hivyo na Roma. Kati ya hayo makubwa zaidi ni:

Historia ya Eritrea
Baadaye, serikali ya Eritrea imeweza kusisitiza desturi ya ukoloni wa Waitalia ambayo inadai Kanisa na Dini kujiandikisha kwa serikali na kupewa ruhusa wa kuhubiri. Dini zilizopewa ruhusa na serikali ni Kanisa la Kiorthodoksi la Eritrea, Kanisa Katholiki, Kanisa la Mekane Yesus (Walutheri) na Uislamu. Nyingine zote, hasa zenye itikadi kali zimebanwa kote nchini.[1]

Laterani
Tofauti na wanavyodhani wengi, ukulu wa Papa ni katika kanisa hilo, si katika Basilika la Mt. Petro huko Vatikano.

Kanisa kuu la Roma
Ni kwamba, kama majimbo yote ya Kanisa Katoliki, jimbo la Roma, ambalo askofu wake ni mkuu wa maaskofu wote, lina jengo moja la ibada linaloheshimiwa kama ishara ya umoja wa waamini wake.

Katoliki
Baadhi ya makanisa ya Kiprotestanti huepuka kutumia neno hilo kabisa, kwa mfano Walutheri wengi hutumia neno "la Kikristo" badala ya "la kikatoliki." Makanisa ya Orthodox huelewa hisia kuhusu madai kipapa Katoliki, lakini kutokubaliana na baadhi ya Waprotestanti juu ya asili ya kanisa kama mwili mmoja.

Ignas wa Antiokia
Akielekea kifodini chake huko Roma, aliandika barua kadhaa kwa makanisa na kwa Polikarp Mtakatifu ambazo 7 za hakika zimetunzwa kama kielelezo cha teolojia ya awali ya Ukristo. Humo kwa mara ya kwanza tunasoma juu ya Kanisa Katoliki ambalo linaitwa hivi kwa kulitofautisha na makundi ya Wakristo waliotengana nalo.

Kanisa Katoliki
Kanisa Katoliki linaishi katika majimbo 2,999, ambayo kwa kawaida yanaongozwa na Maaskofu (kwa jumla wako 5,353) wakisaidiwa na mapadri (414,969) na mashemasi, ambao baadhi yao wanajiandaa kupata upadrisho na zaidi ya 46,312 ni wa kudumu.

Kanisa Katoliki la Waalbania wa Italia
Wakristo wa mashariki nchini Italia waliongezeka hasa baada ya Albania kuvamiwa na Waturuki Waislamu. Hapo Waalbania wengi walivuka bahari na kukimbilia usalama hasa katika Ufalme wa Sicilia.

Kanisa Katoliki la Kisiria
Kanisa Katoliki la Kisiria (kwa Kiaramu ܥܕܬܐ ܣܘܪܝܝܬܐ ܩܬܘܠܝܩܝܬܐ, "ʿīṯo suryaiṯo qaṯolīqaiṯo") ni mojawapo kati ya madhehebu ya Ukristo wa mashariki yenye ushirika kamili na Papa na Kanisa Katoliki lote.

Kanisa Katoliki la Kigiriki la Albania
Kanisa Katoliki la Kigiriki la Albania ni mojawapo kati ya madhehebu ya Ukristo wa mashariki yenye ushirika kamili na Papa na Kanisa Katoliki lote.

Kanisa Katoliki la Waalbania wa Italia
Kanisa Katoliki la Waalbania wa Italia ni mojawapo kati ya madhehebu ya Ukristo wa mashariki yenye ushirika kamili na Papa na Kanisa Katoliki lote.

Mtume Petro
Yoh 21:18-19 inaeleza kifumbo kifodini ambacho Petro alimtukuza Mungu[17] mjini Roma, katika eneo la Vatikano. Ndipo linapoheshimiwa kaburi lake chini ya altare kuu ya kanisa kubwa kuliko yote duniani.

Roma (maana)
Roma (pia: Rumi) ni jina linalotumika kwa mji wa Roma (mji mkuu wa Italia), ama kwa dola la Roma lililokuwa kwa karne kadhaa kabla na baada ya Kristo dola kubwa kuliko zote duniani, tena kwa Kanisa la Roma ambalo ni kiini cha Kanisa Katoliki lote. Lilikuwa pia jina la mungu wa kike katika dini ya Roma ya Kale.

Historia ya Kanisa Katoliki
Mwaka 380 Kaisari Theodosius I alifanya Ukristo wa Kikatoliki kuwa dini rasmi ya dola hilo kubwa lililoendelea kwa namna tofauti mashariki na magharibi kwa karne nyingi zilizofuata. Ushindi huo ulifanya wengi watamani vyeo ndani ya Kanisa, kwa kuwa viliendana sasa na heshima na mali: hivyo ubora ulipungua. Kabla yake Armenia ilikuwa nchi ya kwanza kupokea Ukristo kama dini ya taifa (301).

Lugha ya kidini
Hadi mwaka 1964 ibada karibu zote za Kanisa Katoliki duniani kote ziliendesha kwa lugha ya Kilatini. Mtaguso wa Pili wa Vatikani ulibadilisha utaratibu huo na kupendelea lugha za watu wenyewe zitumike katika ibada. Hata hivyo hadi leo kuna misa na ibada za Kilatini katika makanisa machachechache na monasteri za nchi mbalimbali.

Kanisa la Kilatini
Kanisa la Kilatini (wakati mwingine "Kanisa la Kiroma") ni moja ya madhehebu yanayounda Kanisa Katoliki. Ndiyo kubwa kuliko yote (97% za waumini wote), likiwa na Wakristo zaidi ya bilioni 1 duniani kote.

Papa Fransisko
Papa Fransisko, S.I. (kwa Kilatini Franciscus, jina la awali Jorge Mario Bergoglio) ni askofu wa Roma, na hivyo pia Papa wa Kanisa Katoliki duniani kote, tangu tarehe 13 Machi 2013.

Italia
Repubblica Italiana Jamhuri ya ItaliaLugha rasmiKiitalia; kijimbo pia Kijerumani, Kifaransa, Kiladino, Kislovenia, KisardiniaMji MkuuRomaRaisSergio MattarellaWaziri MkuuGiuseppe ConteEneo301.338 km²Wakazi60,579,000 (31-7-2017) (23º duniani)Wakazi kwa km²201.7JPT31,022 US-$ (2008)PesaEuroWakatiUTC+1Wimbo wa TaifaFratelli d'Italia (Ndugu wa Italia)Sikukuu ya Jamhuri2 JuniSikukuu ya Taifa25 ApriliSimu ya kimataifa+39

Kanisa kuu
Kwa kuwa imani ya Kanisa Katoliki ni kwamba Papa wa Roma ni mkuu wa maaskofu wote duniani, kanisa kuu la jimbo lake ni pia kanisa kuu la Wakatoliki wote. Ndiyo sababu mlangoni mwa basilika kuu la Laterano imeandikwa kwamba ndilo "kichwa na mama wa makanisa yote ya jiji na ya dunia nzima".

Katoliki
Neno "Kanisa Katoliki" linahusu Kanisa lote linaloongozwa na Askofu wa Roma, sasa Papa Fransisko, na ambalo lina zaidi ya waumini bilioni 1.2, wakiwa nusu ya Wakristo wote duniani, wanaokadiriwa kuwa bilioni 2.4.

Mtaguso wa kwanza wa Laterano
Mahali pake ni kwenye Kanisa kuu la Roma huko Laterano, mtaa wa Roma (Italia) alipokuwa anaishi askofu wake. Hukohuko baadaye ilifanyika mitaguso mingine minne ya Karne za Kati. Umuhimu wa kanisa hilo ulipungua hasa baada ya Papa kuhamia Vatikano.

Kikanisa cha Sisto IV
Kikanisa cha Sisto IV (kwa Kiitalia Cappella Sistina) ni kikanisa kikubwa nchini Vatikani, ambayo ndiko anakoishi Papa wa Kanisa Katoliki lote duniani.

Askofu
Katika Kanisa Katoliki askofu wa Roma ni mkuu wa Maaskofu wote na wa Kanisa lote duniani akitajwa kwa jina la Papa.

Katoliki
Mfano mwingine ni ufafanuzi kama Kanisa Takatifu, Katoliki, la Kirumi la Kitume katika Katiba Katoliki ya Mtaguso wa kwanza wa Vatikano ya tarehe 24 Aprili 1870. Kurasa hizi zote zinahusu Kanisa Katoliki na kwa majina mengine.

Imani sahihi
Baada ya farakano la mwaka 1054 kati ya Kanisa la Kilatini na Makanisa ya Mashariki ambayo yalikuwa bado na ushirika na Papa wa Roma, ingawa pande zote mbili ziliendelea kujiona ya "Kiorthodoksi" na ya Kikatoliki, polepole neno la kwanza limekuwa likitumiwa zaidi na Ukristo wa Mashariki na lile la pili na Ukristo wa Magharibi.

Historia ya Kanisa
Kabla ya hapo, Papa Pius IX alikutanisha maaskofu mjini Roma kwa Mtaguso wa kwanza wa Vatikano (1869-1870) uliotangaza dogma ya karama ya Papa kutokosea anapotoa mafundisho ya moja kwa moja "ex cathedra".

Katoliki
Neno "Ukristo wa Kikatoliki" liliingia sheria za Dola la Roma wakati Theodosius Mkuu (Kaisari miaka 379-395) alipotuza jina hilo kwa ahali ya "kuwa dini ambayo ilikuwa mikononi mwa Warumi na Mtume Petro, kama ilivyohifadhiwa na waamini kimapokeo na ambayo ni sasa nadhiri kwa Papa Damas na kwa Askofu Petro wa Alexandria... Kuhusu wengine, ambao katika hukumu yetu ni wajinga, sisi tunaamuru wapewe jina la wazushi, wala hawatapata kuita nyumba zao kwa jina la makanisa."

Hati ya Milano
Hata hivyo, tofauti na wanavyodhani wengi, haikufanya Ukristo dini rasmi ya dola hilo kubwa, jambo ambalo lilitokea baadaye tu, kwa hati ya Thesalonike iliyotolewa na Kaisari Theodosi I tarehe 27 Februari 380.

Jimbo Katoliki la Same
Kanisa kuu liko mjini Same, katika mkoa wa Kilimanjaro na limewekwa wakfu kwa heshima ya Kristo Mfalme.

Historia ya Kanisa
Mwaka 1200 kwa jumla Ulaya ilikuwa bara la Kikristo. Kanisa Katoliki (au: la Kiorthodoksi katika Mashariki) lilikuwa dini rasmi. Popote Kanisa lilikuwa chini ya ulinzi wa serikali. Watu wote walipaswa kuonekana Wakristo. Watu pekee wenye tofauti walikuwa Wayahudi, lakini waliruhusiwa kuishi katika nchi kadhaa tu; katika nchi nyingine walifukuzwa. Katika mila na desturi za Ulaya zilizotangulia kuja kwa Ukristo umoja huo wa dini na kabila ulikuwa kawaida.

Utetezi wa Kanisa Katoliki
Upande wa maisha, ugumu ni kwamba Kanisa Katoliki linakaribia kutimiza miaka 2000 ya uwepo wake, likiwa na muundo unaoonekana, ulioenea sasa duniani kote. Ndani yake hadi sasa wameishi bilioni kadhaa za Wakristo, wakiwemo milioni kadhaa za wakleri na watawa katika mazingira mbalimbali, pengine machafu na ya kikatili sana, yaliyoweza kuwaathiri kwa urahisi.

Kanisa Katoliki la Waalbania wa Italia
Hatimaye walipewa na Papa uongozi kamili (6 Februari 1784) na hatimaye (1919) walianzishiwa majimbo mawili, mbali na monasteri huru ya Grottaferrata.

Italia
Fransisko wa Asizi Marko Polo Dante Alighieri Katerina wa Siena Bernardino wa Siena Kristofa Columbus Amerigo Vespucci Yohane wa Verrazzano Nikola Machiavelli Leonardo wa Vinci Michelangelo Raffaello Sanzio Karolo Borromeo Papa Pius V Galileo Galilei Amedeo Avogadro Alessandro Volta Giuseppe Verdi Giuseppe Garibaldi Yohane Bosco Antonio Meucci Papa Pius X Maria Montessori Guglielmo Marconi Benito Mussolini Enrico Fermi Papa Yohane XXIII Papa Paulo VI Pio wa Pietrelcina Carlo Rubbia

Orodha ya mapapa
Miaka ya upapaJina rasmiJina la KilatiniJina la kuzaliwaMahali pa kuzaliwaMaelezoMachi 251 – Juni 253Korneli Mtakatifu KorneliCornelius, Episcopus RomanusRoma Sikukuu yake ni 16 Septemba25 Juni 253 – 5 Machi 254Lucius I Mtakatifu Lucius ILucius, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 4 Machi12 Machi 254 – 2 Agosti 257Stefano I Mtakatifu Stefano IStephanus, Episcopus RomanusRomaAlifia dini kwa kukatwa kichwa; sikukuu yake ni 2 Agosti30 Agosti 257 – 6 Agosti 258Sixtus II Mtakatifu Sixtus IIXystus Secundus, Episcopus RomanusUgirikiAlifia dini kwa kukatwa kichwa; sikukuu yake ni 7 Agosti22 Julai 259 – 26 Desemba 268Dionysius Mtakatifu DionysiusDionysius, Episcopus Romanuslabda UgirikiSikukuu yake ni 26 Desemba5 Januari 269 – 30 Desemba 274Felix I Mtakatifu Felix IFelix, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 30 Desemba4 Januari 275 – 7 Desemba 283Eutikiani Mtakatifu EutychianEutychianus, Episcopus RomanusLuniSikukuu yake ni 8 Desemba17 Desemba 283 – 22 Aprili 296Kaio Mtakatifu KaioCaius, Episcopus RomanusDalmatiaSikukuu yake ni 22 Aprili30 Juni 296 – 25 Oktoba 304Marcellinus Mtakatifu MarcellinusMarcellinus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 26 Aprili306 – 16 Januari 309Marcellus I Mtakatifu Marcellus IMarcellus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 16 Januari 18 Aprili 309 – 17 Agosti 309 hiviEusebius Mtakatifu EusebiusEusebius, Episcopus RomanusUgirikiSikukuu yake ni 26 Septemba2 Julai 311 – 10 Januari 314Miltiades Melchiades Mtakatifu MelkiadesMiltiades, Episcopus RomanusAfrika Papa wakati wa Hati ya Milano (313 BK) ilipotolewa na Konstantino Mkuu. Sikukuu yake ni 10 Januari31 Januari 314 – 31 Desemba 335Silvesta I Mtakatifu Silvesta ISilvester, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 31 Desemba au 2 Januari18 Januari 336 – 7 Oktoba 336Marko Mtakatifu MarkoMarcus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 7 Oktoba6 Februari 337 – 12 Aprili 352Julius I Mtakatifu JuliusIulius, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 12 Aprili17 Mei 352 – 24 Septemba 366LiberiusLiberius, Episcopus RomanusRomaPapa wa kwanza ambaye haheshimiwi kama mtakatifu1 Oktoba 366 – 11 Desemba 384Damasus I Mtakatifu Damasus IDamasus, Episcopus RomanusIdanha-a-Nova, Ureno Papa wa kwanza kutoka Ureno. Sikukuu yake ni 11 DesembaDesemba 384 – 26 Novemba 399Siricius Mtakatifu SiriciusPapa Siricius, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 26 Novemba27 Novemba 399 – 19 Desemba 401Anastasius I Mtakatifu AnastasiusPapa Anastasius, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 19 Desemba22 Desemba 401 – 12 Machi 417Inosenti I Mtakatifu Inosenti IPapa Innocentius, Episcopus RomanusAlbano, LazioSikukuu yake ni 12 Machi au 28 Julai18 Machi 417 – 26 Desemba 418Zosimus Mtakatifu ZosimusPapa Zosimus, Episcopus RomanusUgirikiSikukuu yake ni 27 Desemba28/29 Desemba 418 – 4 Septemba 422Bonifasi I Mtakatifu Bonifasi IPapa Bonifacius, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 4 Septemba10 Septemba 422 – 27 Julai 432Selestini I Mtakatifu Selestini IPapa Coelestinus, Episcopus RomanusCampaniaSikukuu yake ni 6 Aprili au 8 Aprili31 Julai 432 – 19 Agosti 440Sixtus III Mtakatifu Sixtus IIIPapa Xystus Tertius, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 28 Machi29 Septemba 440 – 10 Novemba 461Leo I Mtakatifu Leo I Leo Mkuu Papa Leo Magnus, Episcopus RomanusToscanaMwalimu wa Kanisa. Alimshawishi Attila kuacha uvamizi wa Italia; sikukuu yake ni 10 Novemba19 Novemba 461 – 29 Februari 468Hilarius Mtakatifu HilariusPapa Hilarius, Episcopus RomanusSardegnaSikukuu yake ni 17 Novemba au 28 Februari3 Machi 468 – 10 Machi 483Simplicius Mtakatifu SimpliciusPapa Simplicius, Episcopus RomanusTivoli, ItaliaSikukuu yake ni 10 Machi13 Machi 483 – 25 Februari au 1 Machi 492Felix III Mtakatifu Felix IIIPapa Felix Tertius, Episcopus RomanusRomaPengine huhesabiwa kama Felix II. Sikukuu yake ni 1 Machi1 Machi 492 – 21 Novemba 496Gelasius I Mtakatifu Gelasius IPapa Gelasius, Episcopus RomanusAfrikaSikukuu yake ni 21 Novemba24 Novemba 496 – 19 Novemba 498Anastasius IIPapa Anastasius Secundus, Episcopus RomanusRoma22 Novemba 498 – 19 Julai 514Simako Mtakatifu SimakoPapa Symmachus, Episcopus RomanusSardiniaSikukuu yake ni 19 Julai

Kanisa Katoliki
Neno Kanisa maana yake ni “Mkusanyiko”: ndani yake Roho Mtakatifu anaunganisha na Yesu na kati yao wale waliopokea Neno la Mungu na sakramenti zake. “Bwana alilizidisha Kanisa kila siku kwa wale waliokuwa wakiokolewa… Na jamii ya watu walioamini walikuwa na moyo mmoja na roho moja” (Mdo 2:47; 4:32). Ndio tokeo la ombi la Yesu: “Wote wawe na umoja; kama wewe, Baba, ulivyo ndani yangu, nami ndani yako, hao nao wawe ndani yetu, ili ulimwengu upate kusadiki ya kwamba wewe ndiwe uliyenituma” (Yoh 17:21). Kumbe utitiri wa madhehebu yaliyotenganika unaleta picha ya “mtawanyiko” ambayo inakwaza ulimwengu usisadiki. “Kila mtu wa kwenu husema, ‘Mimi ni wa Paulo’, na, ‘Mimi ni wa Apolo’, na, ‘Mimi ni wa Kefa’, na, ‘Mimi ni wa Kristo’. Je, Kristo amegawanyika?” (1Kor 1:12-13).

Historia ya Kanisa Katoliki
Katika juhudi hizo, monasteri za Wabenedikto na wamisionari waliotumwa katika Ulaya nzima walitoa mchango mkubwa, pamoja na ule wa Karolo Mkuu, mfalme wa Wafaranki, kabila la Kigerumanik muhimu zaidi katika historia, ambalo lilikuwa la kwanza kuingia Kanisa Katoliki moja kwa moja bila kupitia Ukristo wa Kiario.

Ukristo
Katika historia ndefu ya Ukristo, yalitokea mafarakano mengi, waamini wa Yesu wakizidi kutofautiana. Makundi makubwa zaidi ni: Kanisa Katoliki, Makanisa ya Waorthodoksi na ya Waorthodoksi wa Mashariki na madhehebu ya Uprotestanti. Hasa tangu mwaka 1910 madhehebu mengi yanashiriki juhudi za ekumeni kwa ajili ya kurudisha umoja wa awali.

Ukristo nchi kwa nchi
Kati ya madhehebu yake, Kanisa Katoliki linaongoza kwa kuwa na waumini bilioni 1.09,[6] likifuatwa na Uprotestanti (uliogawanyika sana), Waorthodoksi, Waorthodoksi wa Mashariki na wengineo.

Theodosius Mkuu
Theodosius alikuwa Kaizari wa mwisho aliyetawala dola zima la Roma. Ndiye aliyetangaza Ukristo wa Kikatoliki kuwa dini rasmi ya dola.

Kanisa Katoliki
Papa amejaliwa na Mungu mamlaka kamili juu ya waamini wote awafungulie ufalme wa mbinguni, kama Yesu alivyomuambia Petro: “Nitakupa wewe funguo za ufalme wa mbinguni; na lolote utakalolifunga duniani, litakuwa limefungwa mbinguni, na lolote utakalolifungua duniani, litakuwa limefunguliwa mbinguni” (Math 16:19). “Nimekuombea wewe ili imani yako isitindike; nawe utakapoongoka waimarishe ndugu zako” (Lk 22:32). “Lisha wanakondoo wangu… Chunga kondoo zangu… Lisha kondoo zangu” (Yoh 21:15-17).

Basilika la Mt. Petro
Basilika hilo lote liko ndani ya eneo la Vatikani ambalo ni dola au nchi huru ndogo iliyoko ndani ya mji wa Roma (makao makuu ya Italia).

Kanisa la kitaifa
Pamoja na hayo, aina hiyo ya Ukristo inadumu hai hasa Uingereza na Skandinavia[1], pengine kama dini rasmi ambayo nchi inaipa haki za pekee katika sheria zake[2][3][4]

Laterani
Ndani ya kanisa hilo mara tano ulifanyika mtaguso ambao kila mmoja unahesabiwa na Kanisa Katoliki kuwa Mtaguso Mkuu.

Kanisa
Ndani ya Kanisa Katoliki, linalokubali uongozi wa Papa wa Roma, neno Kanisa linatumika pia kumaanisha kila jimbo na makundi ya majimbo (Kanisa mahalia) yanayochanga mapokeo yaleyale upande wa teolojia, liturujia, maisha ya kiroho, sheria n.k.

Mtaguso
Kati yake, mtaguso muhimu wa siku za karibuni ulikuwa Mtaguso wa pili wa Vatikano uliofanyika Roma kati ya 1962 na 1965 na kuleta hali mpya hata katika uhusiano wa Wakatoliki na Wakristo wenzao wa madhehebu tofauti, tena kati yao na ulimwengu wote.

Kanisa Katoliki la Kisiria
Patriarki wake ni Mor Ignatius Joseph III Younan tangu mwaka 2009. Makao yake ni Beirut nchini Lebanon.

Historia ya Kanisa
Pamoja na magomvi katika uenezaji wa Ukristo kwenye maeneo ya Ulaya yaliyokuwa bado ya Kipagani (hasa kati ya Waslavi), tofauti hizo zilisababisha desturi na mawazo yaliyozidi kutofautiana. Ziliweka msingi wa kutokea kwa madhehebu mawili makubwa yanayoendelea mpaka leo yaani Kanisa Katoliki la Kiroma (magharibi) na Kanisa la Kiorthodoksi (mashariki).

Basilika
Kuanzia mwaka 313, Dola la Roma liliporuhusu raia kufuata Ukristo, basilika ziligeuzwa kuwa mahali pa ibada ya dini hiyo, kuanzia Kanisa kuu la Roma, maarufu kwa jina la Mt. Yohane huko Laterani.

Utetezi wa Kanisa Katoliki
Tena, katika ulimwengu wa kisasa, Kanisa Katoliki linajikuta mstari wa mbele katika kutetea uhai na haki duniani, pamoja na kupinga maovu mbalimbali yaliyoenea kwa faida kubwa ya kiuchumi ya makundi mbalimbali, kama vile wanaouza binadamu, wanaonyanyasa wanyonge, wanaotoa mimba za wanawake n.k. Hivyo si ajabu kwamba linakabiliwa na chuki na upinzani mkubwa.

Kanisa Katoliki
Kanisa hilo linaamini kuwa ndani yake linadumu moja kwa moja Kanisa pekee lililoanzishwa na Yesu Kristo ambalo wanaunganishwa nalo wale wote wanaobatizwa katika madhehebu yoyote.

Katoliki
Makanisa Katoliki ya Mashariki ni yale makanisa ambayo yako katika ushirika kamili na Askofu wa Roma (Papa), huku wakiwa wanajitegemea (kwa lugha ya Kilatini ni "Ecclesiae sui iuris") kwa kulinda taratibu za liturujia, za teolojia na mapokeo ya makanisa mbalimbali ya Ukristo wa Mashariki ambayo wanahusishwa nayo.

Kanisa Katoliki
Imani ya Kanisa hilo inatokana na ufunuo wa Mungu ulivyotolewa kwa Israeli na ulivyokamilishwa na Yesu ambaye alimtambulisha kama Baba na alilianzisha kwa njia ya Roho Mtakatifu aliyetumwa naye juu ya Mitume wake siku ya Pentekoste mwaka 30 (au 33) BK.

Kanisa Katoliki la Wakopti
Kanisa Katoliki la Wakopti ni mojawapo kati ya madhehebu ya Ukristo wa mashariki yenye ushirika kamili na Papa na Kanisa Katoliki lote.

Kanisa Katoliki
Katika nchi kadhaa Makanisa mbalimbali ya Kikatoliki yanaishi kandokando, kwa mfano Misri kuna Kanisa Katoliki la Wakopti, Kanisa Katoliki la Kimelkiti, Kanisa Katoliki la Armenia, Kanisa Katoliki la Wakaldayo na la Kilatini. Mapadri (lakini si maaskofu) Wakatoliki wa mapokeo ya Kikopti, ya Kigiriki, ya Kiarmenia na ya Kikaldayo wanaweza kuwa na ndoa na huendesha Misa katika taratibu zao za kale; kumbe mapadri Walatini hawawezi kuwa na ndoa na hufuata liturujia ya Roma.

Italia
Upande wa dini, wengi wao (81.2%) ni Wakristo wa Kanisa Katoliki, wakifuatwa na Waorthodoksi (2.8%, wengi wao wakiwa wahamiaji, hasa kutoka Romania) na Waprotestanti (1.1%, wengi wao wakiwa Wapentekoste). Uhamiaji mwingi wa miaka ya mwisho wa karne ya 20 umeleta pia Uislamu (3.7%) na dini nyingine.

Ukristo
Upande mwingine, hata Kanisa “Katoliki" linaloongozwa na Askofu (Papa) wa Roma ni la "Kiinjili" kwani linakubali na kutangaza Injili (= “habari njema”) ya Yesu Kristo.

Kanisa Katoliki la Waalbania wa Italia
Mwaka 2010, waamini wa Kanisa hilo walikadiriwa kuwa 61,000 hivi katika parokia 45, chini ya maaskofu 2, mapadri 82 (baadhi wakiwa na ndoa) na mashemasi 5. Pia kulikuwa na watawa wasio na daraja takatifu 207.

Papa Damaso I
Mchango wake mkubwa zaidi ni kuthibitisha kanuni ya Biblia kama ilivyo hadi leo katika Kanisa Katoliki.

Katoliki
Makanisa mengi ya Matengenezo ya Kiprotestanti hutumia neno "la kikatoliki" kurejea kwa imani kwamba Wakristo wote ni sehemu ya Kanisa moja bila kujali madhehebu; kwa mfano, Mlango wa Westminster XXV Ukiri wa Imani hutaja "Katoliki au Kanisa zima." Ni sambamba na tafsiri hii, ambayo inatumika neno "la kikatoliki" (zima) na hakuna dhehebu moja, kwamba kuelewa neno "moja takatifu Katoliki na la Kitume" katika Kanuni ya Imani ya Nisea, maneno "imani ya kikatoliki" katika Kanuni ya Imani ya Athanasi na neno "takatifu" katika "kanisa Katoliki" kanuni ya Imani ya Mitume.

Sifa nne za Kanisa
Kanisa kuwa moja maana yake ni “mwili mmoja na Roho mmoja”: lina “Bwana mmoja, imani moja, ubatizo mmoja” (Ef 4:4-5). Yesu alisema, “Na kondoo wengine ninao. Ambao si wa zizi hili; na hao nao imenipasa kuwaleta; na sauti yangu wataisikia; kisha kutakuwako kundi moja na mchungaji mmoja” (Yoh 10:16). Hakuna Kanisa lingine, isipokuwa matawi ambayo yamekatika kwa kiasi tofauti, na yana uhai kadiri yanavyounganika bado na shina. Hata leo Kanisa Katoliki peke yake lina waamini wengi kuliko jumla ya madhehebu mengine ya Kikristo.

Kanisa Katoliki la Kigiriki la Hungaria
Kanisa Katoliki la Kigiriki la Hungaria ni mojawapo kati ya madhehebu ya Ukristo wa mashariki yenye ushirika kamili na Papa na Kanisa Katoliki lote.

Jimbo Katoliki la Pavia
Kikanisa linahusiana na Jimbo Kuu la Milano.

Taifa la Mungu
Kanisa Katoliki lilitumia rasmi hasa katika hati za Mtaguso wa pili wa Vatikano, hususan Lumen Gentium sura yote ya pili. Humo, baada ya ile ya kwanza kueleza fumbo la Kanisa, inaelezwa kuwa fumbo hilo katika historia linajitokeza kama taifa, kwa kuwa tangu awali Mungu hakupenda kuokoa binadamu mmojammoja, bali kwa mshikamano. Taifa hilo moja linatokana sasa na mataifa yote na kulenga kuyaunganisha ndani ya Yesu, mfalme wake.

Kanisa la Kilatini
Kanisa hilo lote upande wa sheria linafuata Mkusanyo wa sheria za Kanisa, kumbe upande wa liturujia wengi wa waamini wake wanafuata mapokeo ya Kanisa la Roma, lakini wengine wanafuata mapokeo ya Ambrosi wa Milano, au yale ya Lyon, Braga, Toledo na ya mashirika mbalimbali ya kitawa (k.mf. Wakartusi na Wadominiko).

Konstantino Mkuu
Mwaka 325 alialika maaskofu wa Kanisa lote kwa mtaguso wa kwanza wa Nisea. Mtaguso mkuu huu ulikuwa mkutano wa kwanza wa maaskofu wa Kikristo kutoka pande mbalimbali za dola la Roma na hata nje yake. Mkutano uliamua kuhusu masuala mablimbali ukakubali kanuni ya imani ya Nisea inayoendelea kutumika kanisani hadi leo.

Ukristo nchi kwa nchi
Ukristo, katika madhehebu yake mojawapo, ni dini rasmi ya nchi 15: Argentina (Kanisa Katoliki),[8] Bolivia (Kanisa Katoliki na Ukristo kwa jumla),[9] Costa Rica (Kanisa Katoliki),[10] Denmark (Walutheri),[11] El Salvador (Kanisa Katoliki),[12] England (Anglikana),[13] Greece (Waorthodoksi), Armenia(Kanisa la Kitume la Armenia), Georgia (Waorthodoksi),[14][15]Ethiopia (Waorthodoksi wa Mashariki)[16][17] Iceland (Walutheri),[18] Liechtenstein (Kanisa Katoliki),[19] Malta (Kanisa Katoliki),[20] Monaco (Kanisa Katoliki),[21] Norway (Walutheri),[22] Vatican City (Kanisa Katoliki).[23]

Kanisa Katoliki
Yesu amejenga Kanisa lake imara juu ya Mtume Petro, alichunge lote kwa niaba yake. Papa kama Askofu wa Roma ndiye mwandamizi wa Petro na mkuu wa kundi zima la Maaskofu, waandamizi wa Mitume. “Wewe ndiwe Petro, na juu ya mwamba huu nitalijenga kanisa langu, wala milango ya kuzimu haitalishinda” (Math 16:18). “Atafananishwa na mtu mwenye akili, aliyejenga nyumba yake juu ya mwamba. Mvua ikanyesha, mafuriko yakaja, pepo zikavuma, zikaipiga nyumba ile, isianguke; kwa maana misingi yake imewekwa juu ya mwamba” (Math 7:24-25). Historia ya miaka elfu mbili sasa imedhihirisha ukweli wa maneno hayo.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.