Question: Je,lugha ya kiswahili ndyio lugha rasmi ya nchi ya Tanzania?

Tanzania
Kiswahili ndiyo lugha ya taifa na inazidi kuwa lugha mama kwa watoto wengi, hasa mijini[3]. Walau asilimia 90 za wakazi wanakitumia walau kama lugha ya pili. Kiswahili ni mojawapo kati ya lugha za Kibantu: hii imesaidia sana kukubaliwa kwa Kiswahili nchini, kwa sababu idadi kubwa ya Watanzania ni wasemaji wa lugha za Kibantu. Kiswahili kinatumika kama lugha baina ya watu wa makabila mbalimbali na kwa mambo rasmi; kwa hiyo ni lugha rasmi ya dhati.

Lugha ya taifa
Lugha ya Taifa inakuwa kama nembo ya Taifa husika, hii inachangiwa na suala la lugha ya Taifa kuwa kama kitambulisho cha Taifa husika, kwa mfano, lugha ya Kiswahili nchini Tanzania inakuwa kama nembo ya Taifa, kwa sababu ni sehemu ya utamaduni yaani mila na desturi za Watanzania.

Waware
Waware walikuwa kabila la Tanzania walioongea lugha ya Kiware. Inaaminika kwamba lugha hiyo imekufa kabisa.

Kizigula
Kizigula (pia Kizigua) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wazigula. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kizigula imehesabiwa kuwa watu 355,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kizigula iko katika kundi la G30.Maneno ya Kizigua na maana zake kwa Kiswahili:
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

Lugha ya taifa
Katika nchi mbalimbali lugha rasmi imetajwa katika katiba ya Taifa au katika sheria mahususi lakini nchi nyingine hazina sheria juu ya lugha rasmi hata kama hali halisi ipo, kwa mfano, nchini Namibia Kiingereza ni lugha rasmi kufuatana na katiba lakini lugha nyingine pamoja na Kiafrikana na Kijerumani zimetajwa kama lugha za kitaifa zinazoweza kutumiwa pia kama lugha ya mafundisho shuleni.

Kiswahili
Kati ya nchi nyingine ambapo Kiswahili kinatumika kuna Kenya, Uganda, Kongo-Kinshasa, Rwanda, Burundi, Msumbiji, Somalia na visiwa vya Bahari Hindi kama Visiwa vya Ngazija (Komoro).

Kimbugwe
Kimbugwe ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wambugwe. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kimbugwe imehesabiwa kuwa watu 24,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbugwe iko katika kundi la F30. Lugha ya Kimbugwe inafanana na Kirangi, na Warangi wengi wanadai kwamba Kimbugwe ni lahaja ya Kirangi tu. Kisayansi lakini Kimbugwe ni lugha yenyewe kwa vile asilimia 74 tu za msamiati wake zina chanzo kimoja na Kirangi. Wasemaji wakikutana wanagundua kuwa lugha hizo mbili hazitambulikani moja kwa nyingine bila kujifunza ile nyingine.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

Kiswahili
Kuna taasisi zinazolenga kukuza na kuimarisha Kiswahili kama vile Taasisi ya Taaluma za Kiswahili (TATAKI) kwenye Chuo Kikuu cha Dar es Salaam pamoja na idara za Kiswahili katika vyuo vikuu vingine vya Kenya na pia Uganda.

Kibende
Kibende ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wabende. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kibende imehesabiwa kuwa watu 27,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibende iko katika kundi la F10.

Jamhuri ya China
Kichina ndiyo lugha rasmi na ya taifa, pia lugha ya kawaida katika lahaja zake mbalimbali. Lugha za wenyeji, ambazo ni kati ya lugha za Austronesia, zinazidi kufa.

Kizaramo
Kizaramo ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wazaramo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kizaramo imehesabiwa kuwa watu 657,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kizaramo iko katika kundi la G30.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

Kiswahili
Idadi ya wasemaji wa lugha ya kwanza inakua haraka, kwa sababu lugha inaenea katika maeneo ambapo lugha nyingine zilikuwa lugha kuu, na hasa katika miji ya Tanzania imekuwa lugha kuu, badala ya lugha za kikabila, kutokana na mchanganyiko wa watu hata ndani ya nyumba moja, kama vile wanapooana watu wa makabila tofauti, jambo ambalo limekuwa la kawaida hasa Tanzania, ambayo inaongoza kwa matumizi ya Kiswahili. Kwa watoto wengi kimekuwa lugha mama.

Rwanda
Lugha rasmi tangu enzi za ukoloni ni Kifaransa. Tangu mwaka 1994 serikali mpya, iliyoongozwa na Watutsi walioishi miaka mingi Uganda, imetumia pia Kiingereza kama lugha rasmi ya tatu.

Lugha rasmi
Katika nchi mbalimbali lugha rasmi imetajwa katika katiba ya taifa au katika sheria mahsusi, lakini nchi nyingine hazina sheria juu ya lugha rasmi hata kama hali halisi ipo na kueleweka.

Kimagoma
Kimagoma ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamagoma. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kimagoma imehesabiwa kuwa watu 9000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimagoma iko katika kundi la G60. Inafanana hasa na Kikinga.

Kihehe
Kihehe ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wahehe. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kihehe imehesabiwa kuwa watu 805,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihehe iko katika kundi la G60.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

Tanzania
Jambo la pekee kuhusu jamii zilizoishi na zinazoendelea kuishi Tanzania ni kwamba wakazi asili wanawakilisha makundi yote makuu manne ya lugha barani Afrika[2].

Wanablogu wa Kiswahili wa Tanzania
Wanablogu wa Tanzania wa Kiswahili walianza kutumia teknolojia hii mwaka 2004. Toka mwaka huo hadi sasa blogu za Watanzania zimekuwa zikiongeza kwa kasi. Blogu za Kiswahili ndio zilikuwa blogu za kwanza na pia ndio nyingi zaidi ya blogu za lugha nyingine. Hivi sasa zipo pia blogu za kiingereza na pia blogu ya Kichagga.

Kinyamwanga
Kinyamwanga (pia huitwa "Kimwanga" au "Kinamwanga") ni lugha ya Kibantu nchini Zambia na Tanzania inayozungumzwa na Wanyamwanga. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kinyamwanga nchini Zambia imehesabiwa kuwa watu 140,000. Pia kuna wasemaji 87,000 nchini Tanzania (1987). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyamwanga iko katika kundi la M20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

Kihadza
Kihadza ni lugha ya Kikhoisan nchini Tanzania inayozungumzwa na Wahadza. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kihadza imehesabiwa kuwa watu 800 tu. Hata hivyo watoto bado wanaendelea kujifunza lugha ya wazazi wao kwa hiyo haionekani kama lugha itatoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihadza hailingani na lugha yoyote nyingine.

Kiyao
Kiyao (au "Ciyao") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania, Malawi na Msumbiji inayozungumzwa na Wayao. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiyao nchini Malawi imehesabiwa kuwa watu milioni moja. Mwaka wa 2006, idadi ya wasemaji wa Kiyao nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 420,000 na nchini Msumbiji kuwa 496,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiyao iko katika kundi la P20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

Klabu za Kiswahili
Yafuatayo ni baadhi ya malengo ya kuanzishwa kwa klabu za lugha ya Kiswahili nchini Tanzania.

Kimambwe-Lungu
Kimambwe-Lungu ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania na Zambia inayozungumzwa na Wamambwe, Walungu na Wafipa. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimambwe-Lungu nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 295,000 ambao 230,000 wao wlaikuwa Wafipa walioongea Kimambwe badala ya lugha yao ya Kifipa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimambwe-Lungu iko katika kundi la M10.

Jibuti
Lugha rasmi ni Kifaransa na Kiarabu. Kisomali ni Kiafar ni lugha za taifa.

Kingala (Kongo)
Kilingala (au Lingala) ni lugha ya Kibantu hasa nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ambako ni lugha ya taifa na Jamhuri ya Kongo ambako pia imetambulika rasmi.

Jumuiya ya Afrika Mashariki
Lugha kubwa zaidi katika Mtangamano ni Kiswahili, ambacho kutoka pwani ya Kenya na Tanzania kimeenea kwa namna moja au nyingine katika nchi zote sita na nje yake pia. Lugha rasmi ni Kiingereza pia. Lugha nyingine muhimu ni kama vile Kirundi na Kinyarwanda, ingawa Kifaransa kimeenea pia.

Kiingereza
Nchi nyingi za Afrika zinatumia Kiingereza kama lugha rasmi, lakini ni Waafrika wachache (isipokuwa Waafrika Kusini) wanaoitaja kuwa lugha ya kwanza kwao. Nchi hizo ni Afrika Kusini, Ghana, Lesotho, Liberia, Kamerun, Kenya, Namibia, Nigeria, Sierra Leone, Swaziland, Zambia na Zimbabwe.

Kamusi za Kiswahili
Kamusi hizo ni vyombo muhimu kwa kukuza na kuimarisha Kiswahili, ambacho kwa sasa ni lugha rasmi ya Jumuia ya Afrika Mashariki na mojawapo kati ya lugha za mawasiliano za Umoja wa Afrika.

Lahaja
Kimrima: eneo la Pangani, Vanga, Dar es Salaam, Rufiji na Mafia kisiwani (Tanzania) Kimgao: eneo la Kilwa (Tanzania) Kingwana: Kiswahili cha Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo Shikomor: Kiswahili cha Komoro Shimaore: Shikomor cha Mayotte (Mahore) Shindzuani: Shikomor cha Anjouan (Komoro) Shingadzija: Shikomor cha Komoro Kuu Kimwani: kaskazini mwa Msumbiji na visiwa vya Kerimba Chimwiini: eneo la Barawa, kusini mwa Somalia Sheng: Kiswahili cha mtaani Nairobi (Kenya) chenye maneno mengi ya asili ya Kiingereza, Gikuyu na lugha zingine za Kenya.

BAKIZA
BAKIZA ni kifupi cha Baraza la Kiswahili la Zanzibar. Baraza hili liliundwa mnamo mwaka 1983. Majukumu makuu ya BAKIZA ni pamoja na kukuza maendeleo ya Kiswahili katika visiwa vya Zanzibar, kusimamia matumizi sahihi ya lugha ya Kiswahili katika Baraza la Wawakilishi na katika vyombo vya habari, kama vile magazeti, redio na televisheni, kutunga kamusi na majarida kwa Kiswahili sanifu na fasaha, kupitia na kusanifu maandishi ya Kiswahili kwa matumizi mbalimbali kama vile katika ofisi za serikali na watu binafsi. Kutafsiri kazi mbalimbali kutoka katika lugha nyingine kama vile Kiingereza na Kiarabu na kuziweka katika Kiswahili sanifu na fasaha.

Orodha ya lugha za Tanzania
Orodha hii inaorodhesha lugha za Tanzania:

Kiswahili
Lugha ilianza takriban miaka 800-1000 iliyopita katika mazingira ya vituo vya biashara vya pwani ambako wafanyabiashara kutoka Uarabuni, Uajemi na Uhindi walikutana na wenyeji Waafrika. Lugha kuu ya kimataifa ya biashara hiyo ilikuwa Kiarabu.

Lahaja za Kiswahili
Wakati wa ukoloni wa Uingereza azimio lilitolewa kutumia Kiswahili cha Unguja kuwa Kiswahili rasmi katika Tanganyika, Kenya na Zanzibar. Waingereza walikitumia pia kama lugha ya polisi na jeshi katika Uganda.

Katanga
Kiswahili kilitumiwa kama lugha rasmi.

Tlaxcala (jimbo)
Lugha rasmi ni Kihispania.

Kiswahili
Nchini Tanzania kuna Baraza la Kiswahili la Taifa (BAKITA) na Baraza la Kiswahili Zanzibar (BAKIZA) ilhali nchini Kenya kuna Chama cha Kiswahili cha Taifa (CHAKITA). BAKITA na CHAKITA pamoja na wawakilishi kutoka Uganda wanaandaa kuundwa kwa Baraza la Kiswahili la Afrika Mashariki (BAKAMA).

Historia ya Kiswahili
Utamaduni mpya ulijitokeza uliokuwa wa Kiafrika na wa Kiislamu ukajielewa kuwa sehemu ya dunia ya Uislamu. Hivyo Kiswahili kilizaliwa kuwa lugha ya Kibantu kilichopokea maneno mengi ya asili ya nje.

Lugha rasmi
Kwa mfano nchini Namibia Kiingereza ni lugha rasmi kufuatana na katiba lakini lugha kumi na moja nyingine (pamoja na Kiafrikaans na Kijerumani) zimetajwa kama lugha za taifa zinazoweza kutumiwa pia kama lugha ya kufundishia shuleni.

Somalia
Kisomali ndiyo lugha ya kawaida ya wakazi wengi na lugha rasmi pamoja na Kiarabu. Kati ya lugha nyingine zinazotumika nchini, mojawapo ni Kiswahili.

Mji
Katika Tanzania lugha inayotumiwa kisheria ni

Tanzania
Nchini Tanzania kuna lugha za kikabila zaidi ya mia moja na ishirini, kwa kuwa kila kabila lina lugha yake.

Kimbunga (lugha)
Kimbunga (au "Kigangi") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wambunga. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimbunga imehesabiwa kuwa watu 29,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbunga iko katika kundi la P10.

Kithai
Kithai ni lugha ya taifa na lugha rasmi ya nchini Thailand pamoja na kuwa lugha mama ya Wathai, kikundi kikubwa cha Thailand.

Kiswahili
Aidha, imekuwa ni mojawapo ya lugha muhimu zinazofundishwa katika vyuo vikuu nchini Marekani, Uingereza, Ulaya bara, Urusi, Uchina, na barani Afrika.

Kingasa
Kingasa (au Kiongamo) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Tanzania inayozungumzwa na Wangasa. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kingasa imehesabiwa kuwa watu 200 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa. Ingawa kulikuwa na Wangasa zaidi ya 4,000 mwaka wa 2000, wengi walikuwa wameshasahau lugha yao na kutumia Kimaa au lugha nyinginezo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingasa kiko katika kundi la Kinilotiki.

Kikwaya
Kikwaya (pamoja na lahaja ya Kiruri) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakwaya na Waruri katika mashariki ya upwa wa ziwa Nyanza (Victoria). Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kikwaya imehesabiwa kuwa watu 115,000, yaani Wakwaya 70,000 na Waruri 45,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikwaya iko katika kundi la E20.

Kibena (Tanzania)
Kibena ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wabena. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kibena imehesabiwa kuwa watu 670,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibena iko katika kundi la G60.

Uenezi wa Kiswahili
Hii ilipelekea sana kuenea kwa lugha ya Kiswahili Tanzania kuliko nchi za Kenya na Uganda pamoja na kuanzisha vyama mbalimbali kama BAKITA, BAMITA na vingine ambavyo vilisaidia kukua kwa lugha ya Kiswahili kwa kuongeza misamiati ambayo ilifanya lugha ya Kiswahili kuendelea kukua.

Kigweno
Kigweno (pia huitwa "Kighonu") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wagweno. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kigweno imehesabiwa kuwa watu 2200. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigweno iko katika kundi la E60.

Kibondei
Kibondei ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wabondei. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibondei imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibondei iko katika kundi la G20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

Lahaja za Kiswahili
Kiunguja: kisiwani Unguja (Tanzania) - kimekuwa msingi wa Kiswahili Sanifu. Kihadimu (Kimakunduchi): kusini mashariki mwa kisiwa cha Unguja (Tanzania) Kimrima: eneo la Pangani, Vanga, Dar es Salaam, Rufiji na Mafia kisiwani (Tanzania) Kimgao: eneo la Kilwa (Tanzania) Kipate: eneo la Pate, kaskazini kwa Mombasa (Kenya) Kipemba: kisiwani Pemba (Tanzania) Kimvita: eneo la Mvita au Mombasa (Kenya). Zamani ilikuwa lahaja kubwa ya kisomi ikitungiwa mashairi kuliko Kiunguja. Kingozi: kaskazini mwa kisiwa cha Mombasa (Kenya) Kibajuni: kaskazini mwa kisiwa cha Mombasa (Kenya) Chimbalonzi: kaskazini mwa kisiwa cha Mombasa (Kenya) Kitikuu: kaskazini mwa kisiwa cha Mombasa (Kenya) Kiamu: eneo la Lamu (Kenya) Kijomvu: eneo la Jomvu (Kenya) Kingwana: Kiswahili cha Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo Kisiu: eneo la Siu (pwani ya kaskazini ya Kenya) Kivumba: kisiwa cha Vumba na kaskazini kwa Tanga (Tanzania) Kimtang'ata: Mtang'ata, mkoa wa Tanga (Tanzania) Kimafia (Kingome): Mafia (Tanzania) Shikomor: Kiswahili cha Komoro Shimaore: Shikomor cha Mayotte (Mahore) Shindzuani: Shikomor cha Anjouan (Komoro) Shingadzija: Shikomor cha Komoro Kuu Kimwani: kaskazini mwa Msumbiji na visiwa vya Kerimba Chichifundi: eneo la Barawa, kusini mwa Somalia Chimiini: eneo la Barawa, kusini mwa Somalia Sheng: Kiswahili cha mtaani Nairobi (Kenya) chenye maneno mengi ya asili ya Kiingereza, Gikuyu na lugha nyingine za Kenya

Kinghwele
Kinghwele (au Kikwere) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanghwele. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kinghwele imehesabiwa kuwa watu 98,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinghwele iko katika kundi la G30.

Afrika ya Mashariki
Aghalabu nchi za Afrika ya Mashariki zinazungumza lugha ya Kiswahili kama lugha ya mawasiliano kati yao, kwani katika nchi hizi kuna makabila mengi sana na kila kabila lina lugha yake ambayo kawaida inatumika nyumbani baina ya watu wa kabila moja, lakini wakitaka kuwasiliana na makabila mengine, mara nyingi hutumia lugha ya Kiswahili, na hii ni kwa sababu lugha hii ndiyo iliyoenea zaidi na kufahamika zaidi katika eneo hili la dunia.

Kivunjo
Kivunjo ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wachagga, yaani ni lugha moja katika mnyororo wa lugha za Kichagga. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kivunjo imehesabiwa kuwa watu 300,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kivunjo iko katika kundi la E60.

Kibungu
Kibungu (pia huitwa Kiwungu) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wabungu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kibungu imehesabiwa kuwa watu 36,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibungu iko katika kundi la F20.

Kihangaza
Kihangaza ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wahangaza. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kihangaza imehesabiwa kuwa watu 150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihangaza iko katika kundi la D60.

Guinea ya Ikweta
Ni nchi pekee ya Afrika ambapo lugha ya Kihispania ndiyo lugha rasmi na ya taifa, hasa ukiacha Ceuta na Melilla (maeneo ya Hispania yaliyozungukwa na Moroko) na Jamhuri ya Sahara ya Kidemokrasia ya Kiarabu (nchi-isiyotambulika-kimataifa). Pamoja nacho, Kifaransa na Kireno pia ni lugha rasmi.

Kinyakyusa
Kinyakyusa (au "Kinyekyosa"; pia huitwa "Kingonde") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanyakyusa wanaokaa hasa Rungwe. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinyakyusa imehesabiwa kuwa watu 805,000. Pia kuna wasemaji 300,000 nchini Malawi. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyakyusa iko katika kundi la M30.Na asili ya jina hilo la wanyakyusa ni kutokana na jina la mke wa mtawala wa kimila au [chifu] aliyeitwa kyusa,pia awali waliitwa wasokile hiyo ni kutokana na salamu yao asali aliyosema sooki
sooki nna!
Lugha ya Kinyakyusa ina irabu 7 na konsonanti 26. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

Uislamu nchini Tanzania
Machifu wengi, hata sehemu za Uganda, wamesilimu na kuwa Waislamu na kuanza kushirikiana na Waislamu wa pwani. Biashara ya utumwa haijasaidia kueneza Uislamu tu, bali pia lugha ya Kiswahili na utamaduni wa Waswahili.

Kisumbwa
Kisumbwa ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wasumbwa. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kisumbwa imehesabiwa kuwa watu 191,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisumbwa iko katika kundi la F20.

Spika
Spika (kutoka Kiingereza "speaker" "msemaji") ni cheo cha mwenyekiti wa bunge katika nchi zinazofuata urithi wa kisiasa wa Uingereza. Nchi nyingi zilizokuwa koloni za Uingereza kama vile Marekani, Uhindi, Tanzania, Kenya, Nigeria, Australia au New Zealand huwa na cheo hiki hasa zikitumia lugha ya Kiingereza kama lugha rasmi. Neno la Kiingereza limepokelewa pia katika lugha ya Kiswahili.

Malengo ya Kiswahili kuwa lugha ya taifa
Malengo ya kufanya Kiswahili kiwe lugha ya taifa nchini Tanzania yalielezwa na mwalimu Julius Kambarage Nyerere kama ifuatavyo:

Lugha ya taifa
Tofauti katika malengo au madhumuni, Lugha ya Taifa lengo kuu ni kuwasiliana ndani ya Taifa au kukidhi haja ya mawasiliano katika nchi husika katika nyanja mbalimbali, kwa mfano, kiuchumi, kisiasa, kiutamaduni na kijamii, lakini lugha rasmi lengo lake ni kukidhi haja ya mawasiliano katika shughuli maalumu za kiserikali kama mahakama na ofisi. Kigezo cha utamaduni, lugha ya Taifa ni sehemu ya utamaduni wa nchi husika, lakini lugha rasmi mara nyingi si sehemu ya utamaduni wa jamii husika kwani hukidhi mahitaji ya watu wachache kwa sababu imeteuliwa kutumika katika shughuli maalumu.

Uganda
Nchini kuna lugha asilia 40 hivi, ambazo zinagawanyika katika makundi makubwa mawili: lugha za Kibantu upande wa kusini na lugha za Kinilo-Sahara upande wa kaskazini. Hata hivyo lugha rasmi ni Kiingereza na Kiswahili.

Kiswahili
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo: Kiswahili ni kati ya lugha nne za kitaifa (pamoja na Kilingala, Kiluba na Kikongo), pia lugha ya jeshi. Kiswahili kilifika mashariki ya nchi na misafara ya biashara ya watumwa na pembe za ndovu kutoka Zanzibar na pwani ya Tanganyika. Imeenea zaidi kati ya mchanganyiko wa wafanyakazi kwenye migodi ya Shaba.

Kiswahili
Tanzania: ni lugha ya taifa; ni lugha ya shule za msingi, lugha ya utawala serikalini na mahakamani; inatumika kote nchini, makanisani, misikitini, redioni, kwenye runinga na idadi kubwa ya magazeti. Serikali inatakiwa kukiendeleza Kiswahili kwa sababu ni lugha ya taifa. Sera ya elimu ya mwaka 2015 imechagua Kiswahili katika miaka 10 ijayo kiwe lugha ya kufundishia katika ngazi zote, ikiwemo ile ya chuo kikuu

Kiswahili
Kimeenea zaidi kama lugha ya mawasiliano na biashara pale ambako watu wa makabila mbalimbali wanakutana. Pamoja na nchi zinazotajwa hapo juu Kiswahili kinatumika katika Kaskazini ya Msumbiji, Kusini kabisa ya Somalia, Mashariki ya Burundi.

Kiswahili
Kiasili Kiswahili kilikuwa lugha ya kwanza tu ya wakazi wa miji ya Waswahili kwenye pwani, katika sehemu za pwani pia kijijini. Baada ya kuenea kimekuwa lugha ya watu wengi mjini hasa Tanzania lakini pia Kenya.

Kiisanzu
Kiisanzu (pia huitwa "Kiihanzu") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Waisanzu. Wengine kama Maho na Sands 2002 wanaiangalia kuwa lahaja tu ya lugha ya Kinilamba. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiisanzu imehesabiwa kuwa watu 32,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiisanzu iko katika kundi la F30.

Kindali
Kindali (au "Chindali") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wandali. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kindali nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 150,000. Pia kuna wasemaji 70,000 nchini Malawi (2003). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindali iko katika kundi la M20.

Taasisi ya Taaluma za Kiswahili
Ilianzishwa mnamo mwaka 1930 kama Inter-territorial Language (Swahili) committee ya Nchi za Afrika ya Mashariki, baadaye ikaitwa Kamati ya Kiswahili ya Afrika Mashariki. Mnamo mwaka 1964 kamati ilifanywa kuwa Sehemu ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaamu. Baadaye ikaitwa Chuo cha Uchunguzi wa Lugha ya Kiswahili. Tangu 1970 kimepewa jina la Taasisi ya Uchunguzi wa Lugha ya Kiswahili. Mwaka 2009, TUKI iliungana na iliyokuwa Idara ya Kiswahili ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam na kuunda Taasisi kubwa zaidi inayoitwa Taasisi ya Taaluma za Kiswahili - TATAKI

Taasisi ya Taaluma za Kiswahili
Kamusi ya Kiswahili Sanifu, Kamusi ya Kiingereza -Kiswahili, Kamusi ya Kiswahili - Kiingereza, Kamusi Sanifu ya Isimu na Lugha, Kamusi Awali ya Sayansi na Tekinologia Kamusi ya Sheria Kamusi ya Biashara na Uchumi Kamusi ya Tiba Kamusi Asisi ya Kiingereza - Kiswahili - Kiarabu Kamusi ya Biolojia Fizikia na Kemia

Baraza la Kiswahili la Taifa
BAKITA ni chombo cha serikali chini ya wizara ya Habari, Utamaduni na Michezo.
Baraza hilo liliundwa na sheria ya bunge Na. 27 ya mwaka 1967 kwa shabaha ya kukuza, kuimarisha na kuendeleza Kiswahili hasa ndani ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Katika marekebisho ya sheria hiyo yaliyofanyika mwaka 1983 kwa Sheria ya Bunge Na. 7, BAKITA imepewa uwezo wa kufuatilia na kusaidia ukuzaji wa Kiswahili katika nchi za nje pia.

Kiswahili
Uganda: kimetangazwa kuwa lugha ya taifa tangu 2005; iliwahi kuwa lugha ya taifa wakati wa utawala wa Idi Amin; wakati wa ukoloni ilifundishwa mashuleni ikaelekea kuwa lugha rasmi pamoja na Kiingereza lakini matumizi haya yalipingwa hasa na Waganda hivyo Waingereza waliacha mipango hiyo. Ni lugha ya polisi na jeshi, hali ambayo imeleta ugumu kwa lugha kukubalika na wananchi wengi kutokana na historia ya utawala wa kijeshi Uganda; watu wengi bado hukumbuka hasa matusi ya wanajeshi waliowatesa wakisema Kiswahili. Lakini kuna maeneo ya Uganda ambako Kiswahili kinatumiwa na watu wengi kama lugha ya sokoni na barabarani. Wona UBC, WBS tv. Mwaka 2005 bunge lilipiga kura kukifanya lugha rasmi ya pili kwa kuwa kinazungumzwa zaidi (nje ya Buganda).

Utamaduni wa Kiafrika
Kati ya lugha maarufu zaidi zinazozungumzwa ni Kiarabu, Kiswahili na Kihausa. Nchi chache za Afrika hutumia lugha moja na kwa sababu hii, lugha rasmi kadhaa zinatumika, za Kiafrika na za kutoka nje. Baadhi ya Waafrika pia wanaweza kuzungumza lugha mbalimbali kama vile Kimalagasi, Kiingereza, Kifaransa, Kireno, Kihispania, Kibambara, Kisotho na nyinginezo.

Historia ya Kiswahili
Katika Tanzania Kiswahili kimekuwa lugha rasmi ya serikali na taifa. Shule za msingi hutumia Kiswahili lakini shule za sekondari na vyuo bado zinaendelea kufundisha kwa Kiingereza. Tarehe 15 Februari 2015 rais Jakaya Kikwete alitangaza mpango wa kubadilisha lugha ya elimu nchini kwa kutumia Kiswahili kwenye ngazi zote hadi shule za sekondari na chuo kikuu. [1]

Kiswahili
Kenya: ni lugha ya taifa tena lugha rasmi, sawa na Kiingereza, baada ya rasimu ya katiba mpya kupitishwa tarehe 4 Agosti 2010; Kiswahili ni lugha ya kwanza ya mawasiliano kati ya wananchi wakikutana nje ya eneo lenye kabila moja tu; ni lugha inayofundishwa lakini si lugha ya kufundisha mashuleni; ni lugha inayotumika na polisi na jeshi, ni lugha ya kuhutubia wananchi mjini na kitaifa; sehemu za ibada makanisani zinatumia Kiswahili; kuna gazeti moja tu la Kiswahili; sehemu za programu redioni na kwenye runinga ni kwa Kiswahili. Hata hivyo, lugha inachanganywa mara nyingi na Kiingereza na lugha za maeneo au za kikabila.

Kiarabu
Kiarabu (ar.: العَرَبِيَّة, al-ʻarabiyyah, kwa kirefu al-luġatu al-ʿarabiyya ) ni lugha ya Kisemiti inayotumiwa na watu milioni 206 kama lugha ya kwanza[1] na milioni 246 wa ziada kama lugha ya pili. Ilhali kuna lahaja nyingi, Kiarabu sanifu (ar. الفصحى fuṣḥā) ni lugha rasmi ya nchi 22 za Jumuiya ya Nchi za Kiarabu na ya Mkutano wa Kilele wa Kiislamu na mojawapo ya lugha rasmi za Umoja wa Mataifa. Kuna pia matumizi kama lugha ya kidini katika Uislamu.

BBC
Matangazo kwa lugha ya Kiswahili yalianza mwaka 1957. Tarehe 27 Juni 1957 sauti ya Kiswahili ilisikika mara ya kwanza; msemaji alikuwa Oscar Kambona aliyekuwa wakati ule mwanafunzi wa chuo kikuu huko London na baadaye waziri wa mambo ya nje wa kwanza baada ya uhuru wa Tanzania.[1]

Bongo Flava
Bongo Flava ni jina badala la muziki wa Hip hop ya Tanzania. Mtindo huu ulianzishwa kwenye miaka ya 1990, hasa ukiwa kama mwigo au utokanaji wa hip hop kutoka Marekani, ikiwa na ongezeko la athira ya muziki wa reggae, R&B, afrobeat, dancehall, na mitindo ya asili ya Kitanzania kama vile taarab na dansi, muunganiko ambao umeunda mtindo wa pekee wa muziki.[1] Mashairi kawaida huwa kwa lugha ya Kiswahili au Kiingereza.

Chihuahua (jimbo)
Lugha rasmi ni kihispania.

Kisangu (lugha ya Tanzania)
Baadhi ya tamaduni zinazoendeshwa katika maeneo ya Rujewa na Ubaruku si tamaduni asilia za kisangu mfano neno la kiswahili, Unasemaje? Kwa Kisangu ni, wijashi? na rugha yakijewa witigira ndauli? Pia lugha ya Kisangu mara nyingi maneno yake huanza na kh. mfano khakhija shi? khakhayinsile, khakhene n.k.

Kimwera
Kimwera ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamwera. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kimwera imehesabiwa kuwa watu 469,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimwera iko katika kundi la P20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

Lugha rasmi
Kuna nchi zenye lugha rasmi moja tu lakini nchi nyingi huwa na lugha mbalimbali zinazokubaliwa kama lugha rasmi kwenye ngazi tofauti za serikali.

Afrika ya Mashariki
Nchi mashuhuri zaidi katika sehemu hii ni Kenya, Uganda, Tanzania, Rwanda na Burundi kwa sababu ya kutumia lugha moja katika mawasiliano baina ya wananchi wa sehemu hii, yaani Kiswahili.

Tanzania
Baada ya uhuru, Kiingereza (iliyokuwa lugha ya kikoloni kabla ya uhuru) iliendelea kutumika kwa mambo kadhaa rasmi na kwa elimu kuanzia sekondari ingawa sera mpya inataka Kiswahili kishike nafasi yake hadi chuo kikuu[4]; kwa hiyo ilichukuliwa kama lugha rasmi ya dhati pamoja na Kiswahili. Lakini utumizi rasmi wa Kiingereza umepungua katika milongo iliyopita, na sasa utumizi huu karibu umekwisha. Kwa hiyo siku hizi ni kawaida zaidi kuchukulia Kiswahili kama lugha rasmi ya dhati pekee.

Chasi
Chasi (au Kialagwa au Algwaisa) ni mojawapo ya lugha za Kikushi zinazotumika nchini Tanzania. Inazungumzwa na Wasi: kabila hili sehemu zote wanazokaa wenyewe huongea lugha hii na ndiyo asili yao ya wazazi wao waliowakuta. Lugha hii si ya Kibantu, kwani huendana na Kifiomi, Kiiraqw na Kiburunge.

Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa lugha za Kibantu, zinazozungumzwa nchini (angalia orodha ya lugha). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama lugha za kitaifa, nazo ni: Kikongo (Kituba), Kingala (Kongo), Kiluba (Tshiluba) na Kiswahili. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika shule za msingi.

Vijana na Kiswahili
Katika taifa lolote vijana ndio chachu ya maendeleo. Barani Afrika, ikiwa pamoja na Tanzania na Afrika Mashariki kwa jumla, kuna idadi kubwa ya vijana ambao ndio wanaotegemewa zaidi na taifa lao. Lakini jambo la kushangaza ni kwamba pengine vijana hao hawana uzalendo na lugha yao ya taifa kama vile Kiswahili. Hii ni kutokana na kuonekana wazi kuwa lugha ya Kiswahili haipewi kipaumbele ukilinganisha na lugha nyingine, hasa lugha za kigeni.

Klabu za Kiswahili
*2. Kudumisha umoja na mshikamano wa watumiaji wa lugha ya Kiswahili ndani na nje ya Tanzania.

Klabu za Kiswahili
*1. Kukuza na kueneza lugha ya Kiswahili ndani na nje ya Tanzania.

Kimwera-Nyasa
Kimwera-Nyasa ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamwera lakini ni lugha tofauti na Kimwera yenyewe. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kimwera-Nyasa imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimwera-Nyasa iko katika kundi la N20.

Lugha ya taifa
Kwa kuhitimisha, pamoja na kuwa na tofauti kati ya lugha ya Taifa na lugha rasmi pia zinafanana kwa upande mwingine. Lugha hizi zote hutumika katika shughuli maalumu kama vile mahakamani, bungeni na shughuli nyingine za kiutawala katika nchi. Lugha hizi zote huandaliwa, huratibiwa na kukubaliwa kutokana na mpango wa lugha na sera ya lugha katika nchi husika, pia lugha hizi zote hutumika kukidhi haja ya mawasiliano kutegemeana na uga husika na sehemu husika.

Indonesia
Lugha rasmi ni Bahasa Indonesia (Kiindonesia) iliyoundwa katika karne ya 20 kama lugha ya taifa kutokana na lahaja ya Kimalay. Nchini kote kuna lugha za asili zaidi ya 700 (angalia orodha ya lugha za Indonesia).

Togo
Lugha rasmi ni Kifaransa, ingawa kwa kawaida wakazi wanazungumza lugha za kikabila.

Kisimbiti
Kisimbiti (au Kisuba-Kisimbiti) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wasimbiti, Wahacha, Wakine, Wasweta, Wasurwa na Waroba. Pia huitwa Kisuba-Kisimbiti. Lahaja zake ni pamoja na Kihacha, Kisweta na Kisurwa. Lugha ya Kisuba-Kisimbiti isichanganywe na lugha ya Kisuba nchini Kenya.

Waswahili
Waswahili ni jina la kutaja wakazi wa miji ya pwani ya Bahari Hindi katika Afrika ya Mashariki, hasa Tanzania na Kenya, ambao ni wasemaji asili wa lugha ya Kiswahili kama lugha ya kwanza.

Kingulu
Kingulu ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wangulu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kingulu imehesabiwa kuwa watu 132,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingulu iko katika kundi la G30.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

Kiswahili
Kiswahili ni lugha ya Kibantu yenye misamiati mingi ya Kiarabu (30%), lakini sasa ya Kiingereza pia (10%), inayozungumzwa katika eneo kubwa la Afrika ya Mashariki.

Romania
Lugha rasmi ya nchi nzima ni Kiromania ambayo ni lugha ya Kirumi kama Kiitalia, Kifaransa na Kihispania, lakini lugha nyingine kadhaa zinatambuliwa na sheria, kuanzia Kihungaria.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.


Question: Je,mlima Himalaya ina urefu wa mita ngapi?

Orodha ya milima mirefu duniani
Mlima mrefu duniani kwa kuangalia kimo juu ya uwiano wa bahari ni Mlima Everest ulioko kwenye mpaka baina ya Nepal na China. Kilele chake kipo mita 8,848 juu ya usawa wa bahari. Mlima Everest ni sehemu ya milima ya Himalaya. Pamoja na Everest kuna milima mingine 13 inayopita kimo cha mita 8,000, yote iko katika Himalaya na milima jirani ya Karakoram ambayo ni tokeo la kukunjwa kwa ganda la dunia tangu bamba la Uhindi lilianza kugonga bamba la Ulaya-Asia.

Orodha ya milima
Everest (m 8,848), Nepal - Tibet, Asia K2 (m 8,611), Pakistan - Xinjiang, Uchina, Asia Kangchenjunga (m 8,586), Nepal - India, Asia Lhotse (m 8,511), Nepal - Tibet, Asia Makalu (m 8,463), Nepal - Tibet, Asia Cho Oyu (m 8,188), Nepal - Tibet, Asia Dhaulagiri (m 8,167), Nepal, Asia Manaslu (m 8,163), Nepal, Asia Nanga Parbat (m 8,125), Pakistan, Asia Annapurna (m 8,091), Nepal, Asia Gasherbrum I (m 8,080), Pakistan - Xinjiang, Uchina, Asia Shishapangma (m 8,012), Tibet, Asia

Mlima Mhundugulu
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Zumbu
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Ulua
Kilele kina urefu wa mita 1,785 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Hassama
Kilele kina urefu wa mita 2,084 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Pingalame
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Talagwe
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Himalaya
Himalaya ina milima mikubwa duniani. Milima 14 mirefu kabisa ya dunia iko Himalaya.

Mlima Mavumbi
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Karambatu
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Kidero
Kilele kina urefu wa mita 1,422 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Hanang
Una urefu wa mita 3,417 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Lindoto
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Kanda
Kilele kina urefu wa mita 1,794 juu ya usawa wa bahari.

Shishapangma
Shishapangma ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 8,012 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Mlima Kinabalu
Mlima Kinabalu ni mlima wenye kimo cha m 4,093 juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Rwanzira
Kilele kina urefu wa mita 1,261 juu ya usawa wa bahari.

Lhotse
Lhotse ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 8,511 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Milima ya Rwabigaga
Kilele kina urefu wa mita 1,679 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Mnavu
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Huang Ching
Huang Ching ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 7,506 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Mlima Kilimandege
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Sayaga
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Nyakipamba
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Omubuhembe
Kilele kina urefu wa mita 1,447 juu ya usawa wa bahari.

Machapuchare
Machapuchare ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 6,993 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Mlima Koma
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Kamakota
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Mugongo
Kilele kina urefu wa mita 1,325 juu ya usawa wa bahari.

Shivling
Shivling ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 6,543 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Mlima Gidahaida
Kilele kina urefu wa mita 2,299 juu ya usawa wa bahari.

Himalaya
Himalaya ni safu ya milima kunjamano katika Asia, upande wa kaskazini wa Uhindi. Ng'ambo ya pili ni nyanda za juu za Tibet (Uchina).

Orodha ya milima
Annapurna (m 8,091), Nepal - # 10 duniani Annapurna II (m 7,937), Nepal Cho Oyu (m 8,188), Nepal - Tibet, China - # 6 duniani Chomo Lhari (m 7,314), Bhutan - Tibet, China Dhaulagiri (m 8,167), Nepal - # 7 duniani Kailash (m 6,638), Tibet, China - mlima mtakatifu wa Uhindu, Ubuddha wa Tibet, Bon na Ujain Kamet (m 7,756), Uhindi karibu na Tibet Kangchenjunga (m 8,586), Nepal - Sikkim, Uhindi - # 3 duniani Kula Kangri (m 7,554), Tibet, China - # 47 duniani Nandan Peak (m 5.971), (Rupal Valley), Pakistan Lhotse (m 8,516), Nepal - Tibet, China - # 4 duniani Machapuchare (m 6,993), Nepal - pia hujulikana kama Fishtail, mmoja wa milima ambayo katika ulimwengu wengi wanapenda kuipiga picha Makalu (m 8,462), Nepal - Tibet, China - # 5 duniani Manaslu (m 8,156), Nepal - # 8 duniani Melungtse (m 7,181), Tibet, China Namcha Barwa (m 7,756), Kusini mwa Tibet, China - kilele cha juu kabisa katika mashariki ya Himalaya Nanda Devi (m 7,816), Uhindi Nanga Parbat (m 8,125), Pakistan - # 9 duniani Pumori (m 7,161), Nepal - Tibet, China Rakhiot Peak (m 7,070), Pakistan Shishapangma (m 8,013), Tibet, China - # 14 duniani Shivling (m 6,543), Uhindi Huang Ching (m 7,506) Uchina

Orodha ya milima
Puncak Jaya (m 4,884) New Guinea (pia inajulikana kama Carstenz Piramidi) Puncak Mandala (m 4,760) New Guinea Mlima Kinabalu (m 4,095) Borneo Angemuk (m 3,949) New Guinea Gunung Kerinci (m 3,805) Sumatra Pegunungan Kobowre (m 3,750) New Guinea Gunung Rinjani (m 3,726) Lombok Gunung Semeru (m 3,676) Java Undundi-Wandandi (m 3,640) New Guinea Bulu Rantemario (m 3,478) Sulawesi Gunung Leuser (m 3,466) Sumatra Gunung Slamet (m 3,428) Java Deyjay (m 3,340) New Guinea Gunung Arjuna (m 3,339) Java Gunung Raung (m 3,332) Java Gunung Sumbing (m 3,320) Java Gunung Lawu (m 3,265) Java Gunung Dempo (m 3,159) Sumatra Gunung Sendoro (m 3,150) Java Gunung Merbabu (m 3,145) Java Mlima Agung (m 3,142) Bali Gunung Argopuro (m 3,088) Java Bukit Mugajah (m 3,079) Sumatra Gunung Careme (m 3,078) Java Tanete Gandangdewata (m 3,074) Sulawesi Fuyul Sojol (m 3,030) Sulawesi Gunung Binaiya (m 3,027) Seram Pangrango (m 3,019) Java Buyu Balease (m 3,016) Sulawesi Gunung Bandahara (m 3,012) Sumatra

Aconcagua
Urefu wake ni mita 6,962 juu ya usawa wa bahari, hivyo unazidi milima yote nje ya Asia.

Dunia
Lakini si tufe kamili. Ina uvimbe kidogo kwenye sehemu ya ikweta; ilhali umbali kati ya ncha mbili ni kilomita 12,713 lakini umbali kati ya sehemu za kinyume kwenye ikweta ni km 12,756, yaani kipenyo hiki kinazidi takriban kilomita 43 kipenyo kati ya ncha na ncha. Tofauti hii inasababishwa na mzunguko wa dunia. Kani nje inasukuma sehemu za ikweta nje zaidi. Kwa hiyo mahali duniani palipo karibu zaidi na anga la nje si Mlima Everest kwenye Himalaya bali mlima Chimborazo nchini Ekuador.[5]

Mlima Karema
Una urefu wa mita 980 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Kigombe
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Orodha ya milima
Milima yote iliyofika mita elfu nane juu ya usawa wa bahari iko katika safu ya Himalaya:

Mlima Kipolo
Una urefu wa mita 752 juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Ndaleta
Kilele kina urefu wa mita 1,595 juu ya usawa wa bahari.

Annapurna
Annapurna ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 8,091 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Asia
Bara la Asia lina nchi 44 na visiwa mbali mbali vya madola mbalimbali. Mlima mrefu kabisa ulimwenguni ambao ni mlima wa Everesti wenye urefu wa mita 8,850 (futi 29,035) ulioko Nepal pia uko kwenye bara hili. Kadhalika, nchi zenye wakazi wengi zaidi ulimwenguni China na India pia ziko kwenye bara hili.

Himalaya
Ndani ya milima hii ya Himalaya kuna sehemu ambayo ni ya tatu duniani kwa kuwa na sehemu kubwa yenye barafu na theluji baada ya Antaktika na Aktiki.

Mlima Kilimbe
Kilele kina urefu wa mita 1,494 juu ya usawa wa bahari.

Orodha ya milima
Cotopaxi (m 5,897), Ecuador Cayambe (m 5,790), Ecuador Antisana (m 5,758), Ecuador El Altar (m 5,319), Ecuador Sangay (m 5,230), Ecuador Tungurahua (m 5,023), Ecuador Sincholagua (m 4,873), Ecuador Cerro Hermoso (m 4,571), Ecuador Sumaco (m 3,780), Ecuador Reventador (m 3,562), Ecuador

Mlima Mwauporo
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Kiboriani
Kilele kina urefu wa mita 1,846 juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Chiparua
Kilele kina urefu wa mita 1,633 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Umari
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Gabusange
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Orodha ya milima mirefu duniani
Kwa kutumia marejeo hayo Mlima Everest una nafasi ya sita tu kati ya milima ya Dunia, ilhali milima kadhaa iliyopo karibu na ikweta inasogea mbele, kama milima katika Andes na mlima Kilimanjaro nchini Tanzania.

Mlima Mlimu
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Kenya
Mlima Kenya (Kikuyu: Kĩrĩnyaga; Kiembu: Kirenia; Kimaasai: Ol Donyo Keri; Kimeru: Kirimara) ndio mrefu zaidi nchini Kenya. Mlima huu una urefu wa mita 5,199. Mlima huu unatokana na volkeno zimwe ikikadiriwa ya kwamba mlipuko wake wa mwisho ulitokea mnamo miaka milioni 2.6 hadi 3.1 iliyopita.

Mlima Churchill
Mlima Churchill ni mlima wa Marekani wenye urefu wa mita 4,766. Uko katika safu ya Milima Saint Elias.

Olympus Mons
Olympus Mons ina urefu wa kilomita 27 juu ya uso wa Mirihi wastani. Hivyo kimo chake ni mara tatu kuliko Mlima Everest duniani ukipimwa kutoka usawa wa bahari na zaidi ya mara mbili kuliko Mauna Kea unaopimwa kilomita 10 kutoka mguu wake chini ya bahari hadi kilele.

Milima ya Chasamila
Kilele kina urefu wa mita 1,893 juu ya usawa wa bahari.

Himalaya
Jamii:Milima ya Asia * Jamii:Milima ya Nepal Jamii:Milima ya Uchina Jamii:Milima ya Pakistan Jamii:Milima ya Bhutan Jamii:Milima ya Uhindi

Mlima Mtimbo
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Kwagoroto
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Mlowa
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Kombagulu
Kilele kina urefu wa mita 1,827 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Ohakwandali
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Orodha ya milima
Puncak Jaya (m 4,884) New Guinea (pia inajulikana kama Carstenz Piramidi) Puncak Suavemente (m 4,760) New Guinea Mount Wilhelm (m 4,509) New Guinea Mlima Giluwe (m 4,368) New Guinea (juu volkeno topp Oceania) Mlima Kinabalu (m 4,095) Borneo Angemuk (m 3,949) New Guinea Gunung Kerinci (m 3,805) Sumatra Pegunungan Kobowre (m 3,750) New Guinea Gunung Rinjani (m 3,726) Lombok Gunung Semeru (m 3,676) Java Undundi-Wandandi (m 3,640) New Guinea Bulu Rantemario (m 3,478) Sulawesi Gunung Leuser (m 3,466) Sumatra Gunung Slamet (m 3,428) Java Deyjay (m 3,340) New Guinea Gunung Arjuna (m 3,339) Java Gunung Raung (m 3,332) Java Gunung Sumbing (m 3,320) Java Gunung Lawu (m 3,265) Java Gunung Dempo (m 3,159) Sumatra Gunung Sendoro (m 3,150) Java Gunung Merbabu (m 3,145) Java Mlima Agung (m 3,142) Bali Gunung Argopuro (m 3,088) Java Bukit Mugajah (m 3,079) Sumatra Gunung Careme (m 3,078) Java Tanete Gandangdewata (m 3,074) Sulawesi Fuyul Sojol (m 3,030) Sulawesi Gunung Binaiya (m 3,027) Seram Pangrango (m 3,019) Java Buyu Balease (m 3,016) Sulawesi Gunung Bandahara (m 3,012) Sumatra

Mlima Mzogoti
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Kashmir
Kijiografia kiini cha "Kashmir" ni Bonde la Kashmir ambalo ni bonde kubwa la mto Jheam lenye rutba kati ya Himalaya ya Juu na milima ya Pir Panjal. Katika karne ya 19 bonde liliunganishwa na maeno jirani ya Jammu na Ladakh jumla 222,236 km² penye milima na chanzo cha mto Indus (Hindi). Eneo hili liligawiwa 1947. Hadi 1947 sehemu zote za Kashmir zilikuwa eneo la dola la maharaja wa "Jammu na Kashmir". Alitawala chini ya ulinzi wa Uingereza.

Mlima
Mlima mrefu juu ya uso wa dunia huitwa Mount Everest (mita 8,848) uko mpakani mwa nchi ya Nepal na Tibet (China) katika Asia.

Mlima Nyamibata
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Antelao
Urefu wake ni mita 3,264 juu ya usawa wa bahari, hivyo na wa pili kati ya milima yote ya Dolomiti.

Mlima Singiri
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Kilimanjaro (Volkeno)
Kilimanjaro inapanda hadi mita 4877 juu ya tambarare karibu na mji wa Moshi uliopo miguuni pake. Hii inafanya kilele chake kuwa mita 5895 juu ya uwiano wa bahari.[11]

Mlima Makanja
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Orodha ya milima
Llullaillaco (m 6,738), Ajentina / Chile Ojos del Salado (m 6,891), mlima wa juu nchini Chile, wa pili katika Andes Monte Pissis (m 6,774), Ajentina Cerro Mercedario (m 6,720), Ajentina Aconcagua (m 6,962), Ajentina, mlima wa juu nje ya Asia Volcán Antuco (m 3,585), Chile Villarrica (m 2,847), Chile Lanin Volcano (m 3,776), Ajentina / Chile Tronador (m 3,491), Ajentina / Chile Cerro San Valentin (m 4,058), Chile Cerro Torre (m 3,133), Patagonia, Ajentina / Chile. Ni miongoni mwa milima migumu kupandwa katika dunia nzima Fitz Roy (m 3,375), Ajentina / Chile Monte Sarmiento (m 2,300), Chile

Dhaulagiri
Dhaulagiri ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 8,167 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Mlima Kwaraha
Kilele kina urefu wa mita 2,408 juu ya usawa wa bahari.

Hifadhi ya Mlima Kilimanjaro
Hifadhi hiyo inajumuisha Mlima Kilimanjaro inayozungukwa na ukanda wa msitu wa mlimani ulio mita 1,820 (futi 5,970).

Mlima Kilanga
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Milungu
Kilele kina urefu wa mita 1,685 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Bugulwahombo
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Kijumbura
Kilele kina urefu wa mita 1,659 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Gonja
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Kalyamukogote
Kilele kina urefu wa mita 1,432 juu ya usawa wa bahari.

Annapurna circuit
Kitanda cha Annapurna kinatumia wasafiri katika Himalayas kubwa ya Annapurna, akifikia kilele cha Thorong La Pass (5,416m / 17,769ft). Milima nzuri na mazingira mazuri ni ya kusisimua shauku yako ya ndani ya trekking kwa upeo. Safari hii pia inatupeleka kwenye mto mkubwa zaidi duniani, Kali Gandaki. Mt. Dhaulagiri (8167m) iko upande wa magharibi na Mt. Annapurna 1 (8061) iko upande wa mashariki. Mlima wa Poon hutupa maoni mazuri ya Himalaya kubwa ya Annapurna. Pia tunatembelea Muktinath, Manang na Jomsom mikoa ambayo inasaidia sisi kuanzisha dhamana na utamaduni wa nchi mbalimbali na jiografia tofauti.
Safari hii imekamilika katika siku 21 na inafaa kwa watu wengi wanaojitahidi kuchunguza malisho ya kina ya mlima wa Annapurna. Kwa wale wanaotaka kusafiri safari ya haraka kupitia njia hiyo hiyo, Safari ya Circle ya Annapurna - siku 14 itakuwa nzuri zaidi. Chuo cha Msitu cha Annapurna - siku 11 pia ni chaguo bora kwa wale wanaotaka tu kufikia kambi ya msingi ya Annapurna.

Mlima Shinga
Kilele kina urefu wa mita 1,283 juu ya usawa wa bahari.

Orodha ya milima mirefu duniani
Kwa kutumia kitovu cha Dunia kama marejeo, yaani umbali kati ya nukta ya kitovu cha Dunia na kilele cha mlima, matokeo ni tofauti. Hapo mlima Chimborazo nchini Ekwador inafikia umbali wa kilomita 6,384.557 ikizidi Everest yenye km 6,382.414 kwa kilomita mbili.

Mlima Kagambe
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Kirangi
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Kabwiko
Kilele kina urefu wa mita 1,499 juu ya usawa wa bahari.

Bara Hindi
Bara Hindi ni eneo kubwa la Asia kusini kwa milima ya Himalaya lenye kilomita za mraba milioni 4.5.

Mlima Yamba
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Makalu
Makalu ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 8,463 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Tirich Mir
Tirich Mir ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 7,690 juu ya usawa wa bahari. Ni mrefu kuliko milima yote ya Hindu Kush.

Mlima Lisenga
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Mkinga
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Kwashemhambu
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Lemonkiseri
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Orodha ya milima
Mauna Kea (m 4,205) Hawaii Island - volkeno iliyolala - mlima mrefu katika dunia kipimo kikichukuliwa kutoka ndani ya bahari; kwa jumla urefu wake ni m 10,203 (futi 33,476) Mauna Loa (m 4,170) Hawaii Island - volkeno hai Haleakala ( 3,050) Maui Island - volkeno iliyolala

Mlima Taroti
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Samuda
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mlima Zulia
Urefu wake unafikia mita 2,149 juu ya usawa wa bahari.

Vilima vya Kichi
Kilele kina urefu wa mita 340 juu ya usawa wa bahari.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.


Question: Je, ni kina nani wanaoishi Antaktiki?

Bara la Antaktiki
Kwa sababu ya baridi kali katika bara hilo, ni bara pekee ambako binadamu hawaishi kwa namna ya kudumu, isipokuwa kuna watu 5,000, hasa wanasayansi, wanaokaa kwa muda katika vituo vyao.

Mkoa wa Pwani
Wilaya ya Rufiji imegawanyika sehemu mbili, visiwani na bara: wenyeji wa visiwani ni wa kabila la Wanyagatwa na walio bara ndio Wandengereko. Wenyeji wa visiwani wanajishughulisha sana na uvuvi, kilimo cha mnazi na kupika chumvi, Wandengereko wanajishughulisha sana na mazao ya vyakula kama vile mpunga, mahindi n.k.

Kimalagasy ya Antankarana
Kimalagasy ya Antankarana ni lugha ya Kiaustronesia nchini Madagaska inayozungumzwa na Wamalagasy. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimalagasy ya Antankarana imehesabiwa kuwa watu 330,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalagasy ya Antankarana iko katika kundi la Kibarito.

Bara la Antaktiki
Mito haina samaki, lakini katika ile mikubwa zaidi kuna mikrobi na algae.

Bahari kuu
Wakati mwingine Bahari ya Aktiki na Bahari ya Antaktiki hutajwa kama bahari kuu ("oceans") za pekee.

Mkondo wa Atlantiki ya Kaskazini
Hali ya hewa ya Ulaya inaruhusu kustawi kwa mazao ya kutosha ya kulisha watu wengi - wakati huohuo maeneo ya Kanada katika latitudo ileile hazina watu kutokana na vipindi virefu vya baridi. Katika Kanada kwenye latitudo ya 60 hakuna miti tena kwa sababu ya kipindi kirefu cha baridi - katika Ulaya miji ya Sankt Petersburg, Helsinki, Stockholm na Oslo iko kwenye latitudo ileile.

Patagonia
Mikoa ya Chile ya Los Lagos, Aysen na Magallanes pamoja na mikoa ya Argentina ya Neuquén, Río Negro, Chubut, Santa Cruz na Tierra del Fuego katika Mkoa wa Tierra del Fuego, Antaktiki na Visiwa vya Atlantiki Kusini ni yote katika Patagonia.Sehemu kubwa ya Patagonia ya Argentina ni tambarare kavu kwa sababu mvua haipiti milima ya Andes. Hali ya hewa ni baridi kiasi hadi baridi.

Haiti
Wakazi ni milioni 10, lakini wananchi wengine wengi wamehama kutokana na ufukara. Karibu 900,000 wako Marekani, 800,000 wako Dominikana na 300,000 Kuba, halafu Kanada, Ufaransa, Bahamas.

Bara la Antaktiki
Kuna maziwa kadhaa chini ya ngao ya barafu. Hata kama jotoridi yake ni chini ya sentigredi 0 baadhi yanaweza kuwa na maji ya kiowevu kwa sababu shinikizo kubwa ya ngao ya barafu linashusha halijoto ya kugandisha maji, hasa kama maji ni ya chumvi.

James Cook
Alizunguka dunia yote mara mbili. Kati ya maeneo aliyoyaweka kwenye ramani za dunia ni pwani la mashariki ya Australia, visiwa vya Hawaii, Newfoundland na New Zealand. Alivuka Mzingo wa Antaktiki na kupata kuona visiwa vipya na mandhari huko Amerika ya Kaskazini na Pasifiki ya Kusini.

Bara la Antaktiki
Ni misafara ya Wafaransa na Wamarekani mnamo mwaka 1840 iliyoweza kuthibitisha ya kwamba ncha ya kusini ilipatikana ndani ya bara jipya. Sasa shauku ya upelelezi ilififia kwa sababu haikueleweka kuna nini katika bara jipya.

Mkunga Mfyonzaji
Mikunga wafyonzaji huishi zaidi katika maji ya pwani, ingawa spishi kadhaa (k.m. Geotria australis, Petromyzon marinus na Entosphenus tridentatus) husafiri umbali mkubwa kiasi katika bahari wazi[3] kama inavyothibitishwa na ukosefu wao wa kutengwa kwa uzazi kati ya idadi. Spishi kadhaa hupatikana katika maziwa yaliyozungukwa kwa ardhi. Hupatikana katika maeneo mengi ya wastani lakini hawatokei katika Afrika. Lava zao (amoseti) zina uvumilivu mdogo kwa maji ya joto kiasi, ambalo linaweza kueleza kwa nini hawasambawi katika kanda za tropiki.

Bara la Antaktiki
Bara la Antaktiki halikujulikana hadi karne ya 19, lakini wataalamu wa jiografia waliwahi kuhisi tangu zama za kale ya kwamba eneo kubwa la nchi kavu liko kwenye sehemu ya kusini ya dunia[1].

Antara
Antara ilijulikana kwa mabaharia Waswahili tangu miaka mingi wakifuata njia yao baharini wakati wa usiku kwa msaada wa nyota. . Walipokea jina hili kutoka kwa Waarabu wanaosema hapa kwa kawaida قلب العقرب "qalb al-aqrab" (moyo wa akarabu - nge) lakini walitumia pia jina la عنترة "antarah". Hii „Antara“ ilikuwa namna ya kutumia jina la Ἄντάρης "an-ta-res" walilokuta kwa Klaudio Ptolemaio katika kitabu cha Almagesti na kubadilisha maana yake kwa kumtaja Antara ibn Shaddad (ar. عنترة بن شداد ) aliyejulikana kwao kama mshairi na shujaa wa Uarabuni wa Kale kabla ya Uislamu. Ἄντάρης - Antares iliyotumiwa na Ptolemaio inamaanisha"sawa na Ares", ilhali "Ares" ni jina la Kigiriki kwa mungu wa vita (kama Kiroma Mars) na pia jina la sayari ya nne katika mfumo wa Jua yaani Mirihi. Sawa na Mirihi pia Antara inaonekana kuwa na rangi nyekundu kwa macho matupu; mwangaza unafanana pia hivyo si vigumu kuchanganya nyota na sayari hii..

Bara
Bara la Afrika Bara la Asia Bara la Amerika ya Kaskazini Bara la Amerika ya Kusini Bara la Antaktika Bara la Ulaya Bara la Australia

Bara la Antaktiki
asilimia 90 ya barafu yote duniani asilimia 70 ya maji matamu yote duniani

Tierra del Fuego, Antaktiki na Visiwa vya Atlantiki Kusini
Tierra del Fuego, Antaktiki na Visiwa vya Atlantiki Kusini ni jina la kutaja mkoa ulioko nchini Argentina. Mji mkuu wake ni Ushuaia.

Bara la Antaktiki
Mwaka 1907 ncha sumaku ya kusini ilifikiwa na msafara wa Mwingereza Ernest Shackleton Mwaka 1910 misafara miwili kutoka Norwei na Uingereza ilishindana kufika ncha ya kusini ya kijiografia. Mnorwei Roald Amundsen alikuwa wa kwanza kufika nchani tarehe 14 Disemba 1910 akarudi salama kwa meli yake. Kundi la Mwingereza Robert Scott likachelewa siku 33 likakuta bendera ya Norwei na hema la Amundsen. Kwenye njia ya kurudi Scott alikuta hali ya hewa mbaya akaishiwa chakula chote akafa pamoja na wenzake katika barafu.

Waberberi
Katika nchi kavu jangwani au karibu na jangwa maisha yao ni ya ufugaji na kuhamahama. Mlimani wanalima. Leo hii ni hasa Watuareg wanaoendelea na maisha ya kuhamahama.

Trinidad na Tobago
Wakazi wengi wana asili ya India (37.6%), lakini pia ya Afrika (36.3%) na sehemu nyingine. Hivyo kuna machotara wa aina mbalimbali (24.2%).

Kimbunga
Atlantiki inaona takriban vimbunga kumi au zaidi kila mwaka. Hupewa majina kufuatana alfabeti. Imekuwa kawaida tangu 1979 kutumia majina ya kiume na ya kike kwa kubadilishana (zamani vilipewa majina ya kike tu lakini wanawake walilalamika).

Jamaika
Wakazi wa kwanza wa Jamaika walikuwa Wataino ambao ni kabila mojawapo la Waarawak kutoka Amerika Kusini. Walikuwa wakulima na wavuvi. Wamepotea kama utamaduni wa pekee baada ya kufika kwa Wazungu kutokana na magonjwa mageni yaliyofika na Wahispania na mauaji wakati wa vita. Waliobaki waliingia katika ndoa na Wazungu au Waafrika waliofika baadaye na kuwa sehemu ya wakazi chotara kisiwani.

British Kolumbia
British Kolumbia (kwa kifupi huitwa B.K.t) ni jimbo la Kanada upande wa Bahari Pasifiki lililopo kati ya Marekani bara na Alaska. Ni mmoja kati ya majimbo makubwa ya Kanada yenye kilomita za mraba zipatazo 944,735. Kunako mwaka wa 2001, idadi ya wakazi ilikuwa 3,907,738. Kunako mwaka wa 2005, iliaminika ya kwamba idadi ya watu imefikia 4,220,000.

Bahari ya Aktiki
Bahari ya Aktiki (Aktika) ni bahari inayozunkguka ncha ya kaskazini. Ni sehemu ya eneo la Aktiki. Wataalamu wengine huitazama kama bahari ya pekee lakini wengine huona ni bahari ya pembeni ya Atlantiki. Kina kikubwa kiko karibu na visiwa vya Spitzbergen chenye mita 5,608.

Bara la Antaktiki
Tangu mwaka 1961 kuna Mkataba wa Kimataifa kuhusu Antaktiki unaosimamisha madai yote ya utawala bila kuyafuta. Mataifa yote yana haki ya kuwa na vituo vya kisayansi. Mapatano ya kando yaliweka masharti makali kwa shughuli za kiuchumi na hadi sasa imewezekana kuzuia migodi na uchimbaji wa madini.

Bahari ya Hindi
Bamba la Antaktiki, Bamba la Afrika, Bamba la Uarabuni, Bamba la Uhindi na Bamba la Australia.

Kisiwa cha Antelope
Kisiwa cha Antelope huwa na paa, nungunungu, melesi, koyote, linxi mkia-mfupi, kondoo pembe-kubwa, baisani wa Amerika 600 na mamilioni ya ndege wa maji. Baisani alikaribishwa katika kisiwa hiki mwaka wa 1893, na kuwa na kudhibitishwa kuwa eneo la uzalishaji wa baisani kwa makusudi ya kuhifadhi.

Atlantiki
MahaliJinaEneokati ya Skandinavia na GreenlandBahari ya Kaskazini ya Ulaya1.380.000 km²kati ya Ujerumani, Denmark, Norway na UingerezaBahari ya Kaskazini575.000 km²kati ya Skandinavia na Ulaya baraBahari ya Baltiki413.000 km²kati ya Ulaya na AfrikaMediteranea2.596.000 km²kati ya Uturuki na UrusiBahari Nyeusi424.000 km²kati ya Marekani, Amerika ya Kusini, Amerika ya Kati na Visiwa vya Karibi (Kuba, Haiti)Bahari ya Karibi na Ghuba ya Mexiko4.354.000 km²ndani ya KanadaGhuba ya Hudson1.230.000 km²kati ya Labrador (Kanada) na GreenlandBahari ya Labradorxx km²

Bara la Antaktiki
Barafu ya ngao haikai kimyakimya lakini yote ina mwendo ikifuata mtelemko wa uso wa nchi. Katika sehemu kadhaa barafu ina mwendo wa haraka zaidi na sehemu hizi zinaitwa "mito ya barafu" na ni aina ya barafuto. Mito ya barafu hii iko yenye urefu hadi kilomita mia kadhaa, upana wa 50 km na unene wa kilomita 2. Mwendo unafikia hadi mita 1.000 kwa mwaka. Pale inafikia kwenye ufuko wa bahari inajenga ulimi wa barafu inayosukumwa katika maji.

Aktiki
Kaskazini kabisa hakuna mimea isipokuwa plankton baharini chini ya barafu. Penye barafu ya kudumu hakuna mimea. Sehemu za kaskazini kwenye nchi kavu ambako theluji huyeyuka kwa siku chache tu mimea ya pekee ni aina za kuvu na kuvumwani. Kusini zaidi kadiri jinsi baridi kali inavyopungua nafasi za mimea huongezeka. Kuna manyasi, majani mbalimbali na hata vichaka vinavyofikia kimo cha mita 2 karibu na duara ya Aktiki.

Nyati-maji wa mwitu
Ingawa Nyati-maji wa mwitu ni wenyeji wa Asia ya kusini-mashariki, nyati-maji wengine wamefugwa sana na sasa wamesambaa kufika kwingine. Wanaishi kaskazini mpaka Afrika ya kaskazini na Mashariki ya Karibu, na pia Australia, Brazil na Amerika ya kati. Hata hivyo, Nyati-maji wa kweli wa mwitu wanafikiriwa kubaki Bhutan, Nepal, Uhindi na Uthai. Wanaishi Uhindi kwa wingi kuliko nchi nyingine zozote.

Alaska
Alaska ni kati ya majimbo ya kujitawala ya Marekani. Iko kaskazini kabisa kwenye bara la Amerika ya Kaskazini.
Alaska ni eneo la pekee haina mipaka na majimbo mengine ya Marekani mipaka yake kwenye nchi kavu ni na Kanada (Yukon).
Ncha ya Alaska inakaribia Siberia (Urusi) katika Asia kwenye mlango wa Bering.

Chile
Chile inadai ya kuwa sehemu ya bara la Antaktika ni eneo lake.

Kaa (mnyama)
Kiasi cha spishi 850 za kaa wanaishi kwe maji baridi, au nchi kavu na majini na wanapatikana maeneo mbalimbali hasa maeneo ya kitropiki na nusu tropiki, walionekana kuwa wanauhusiano na wanaunda familia iliyokubwa na karibu sana, lakini sasa inaaminika wanaunda makundi makubwa tofauti mawili, wale wa Dunia Mpya na Dunia ya Kale.

Dome
Wana mpangilio wa ki-biojiografia usio wa kawaida: kutokuwepo kabisa katika Amerika, lakini kupatikana katika mwambao wa mashariki na kusini mwa Asia, Ulaya ya Magharibi na Mediteranea, pia pamoja na pwani ya Afrika na Australia. Kufikia kipindi familia imekua, katika Dunia ya Kale iliyobashiriwa, kuna uwezekano Atlantiki ya kaskazini ilikuwa na baridi ya kupita kiasi na kina kirefu cha maji kwa wanyama wa aina hii wa maji-joto kuvuka.

Bahari ya Aktiki
Bahari ya Aktiki iko kati ya pwani za Asia ya Kaskazini, Alaska na Kanada katika Amerika ya Kaskazini, Greenland na Skandinavia (Ulaya). Eneo lake ni 14.056 km². Kati ya Greenland na Skandinavia kuna uwazi kubwa unaojifungua kwa Atlantiki ya Kaskazini na mlango wa Bering unaunganisha bahari hii na Pasifiki.

Mkunga (samaki)
Mikunga wengi sana huishi katika maji kame ya bahari na huingia kwenye mchanga, matope au katikati ya miamba. Takriban spishi zote za mikunga hukiakia usiku na kwa hivyo huonekana kwa nadra. Wakati mwingine huonekana wakiishi pamoja katika mashimo yaitwayo "mashimo ya mikunga". Spishi fulani za mikunga huishi katika maji ya kina kirefu zaidi ya matako ya mabara na ya miteremko yao yenye kina cha hadi m 4,000. Wanajenasi wa "Anguilla" hukaa maji baridi kwa muda mrefu, lakini hata hawa wanarudi baharini ili kuzaliana.

Kianuki
Kianuki ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waanuki. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kianuki imehesabiwa kuwa watu 890. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kianuki iko katika kundi la Kioseaniki.

Sanzawa
Wakazi wa Sanzawa pia ni wafugaji wa mifugo mbalimbali. Hali ya hewa ya Sanzawa ni nusu jangwa hivyo hukabiliwa na ukame na hali ya ukosefu wa maji kwa kipindi kirefu. Hivyo kwa wafugaji hutembea umbali mrefu kutafuta maji kwa ajili mifugo yao.

Wagikuyu
Wakikuyu ni Wabantu wa kaskazini mashariki. Wanahusiana na makabila jirani: Wameru, Waembu, Wambeere na Wakamba ambao waliishi karibu na Mlima Kenya. Inaaminika kuwa, pamoja na makabila hayo, Wakikuyu walihama kutoka beseni la mto Kongo na kuweka makazi kadhaa na mwishowe kuishi karibu na Mlima Kenya katika tukio linalojulikana kama uenezi wa Wabantu[1].

Bara la Antaktiki
Pamoja na taarifa za mabaharia wengine waliopita kwenye pwani bado haikueleweka kama huko karibu na ncha ya kusini kulikuwa na visiwa mbalimbali au nchi kavu kubwa zaidi.

Kulungu Aktiki
Kulungu aktiki huishi kaskazini mwa Holaktiki wakipatikana tundra na taiga (msitu wa kaskazini). Kwa asili, kulungu aktiki walipatikana Skandinavia, Ulaya wa Mashariki, Grinlandi, Urusi, Mongolia na Uchina wa kaskazini. Katika Amerika Kaskazini, walipatikana Kanada, Alaska (Marekani), na pia kutoka kaskazini mwa Washington hadi Maine. Karne ya 19, bado walipatikana Idaho. Hata nyakati za kihistoria, waliishi Ayalandi. Wakati wa mwisho wa enzi ya Pleistosini, kulungu aktiki walipatikana hadi umbali wa Nevada na Tenesii katika Amerika Kaskazini na Uhispania katika Ulaya. Sasa kulungu aktiki wa mwitu wametoweka maeneo mengi kati ya eneo hili la kihistoria, hasa sehemu za kusini ambapo walitoweka kabisa. Idadi kubwa ya kulungu aktiki wa mwitu bado hupatikana Unorwe, Ufini, Siberia, Grinlandi, Alaska na Kanada.

Madhara ya ongezeko la joto duniani
Barafu ya eneo la Aktiki inayoyeyuka inaweza kufungua njia ya kasakazini magharibi katika majira ya kiangazi, jambo linaloweza kusababisha kupungua kwa njia za meli kwa kiwango cha maili za kinautiki 5,000 (kilomita 9,000) kati ya Bara Ulaya na Asia. Jambo hili litakuwa la kimanufaa sana hasa kwa mapipa makubwa ambayo hayawezi kutoshea kupita katika eneo la Mfereji wa Panama na kwa sasa yanalazimishwa kuzunguka ncha ya Marekani ya Kusini. Kwa mujibu wa Huduma ya Barafu ya Kanada, kiwango cha barafu katika eneo la magharibi la Kanada visiwa vya Aktiki lilipungua kwa kiwango cha 15% kati ya mwaka wa 1969 na mwaka wa 2004.

Bara la Antaktiki
Mtoto wa kwanza kuzaliwa barani huko alizaliwa mwaka 1984. Kwa sasa kuna shule kadhaa na kanisa moja la Waorthodoksi Warusi.

Nyoka Mnafiki
Nyoka wanafiki ni wanyama wa oda Gymnophiona katika ngeli Amfibia wafananao na nyoka au nyungunyungu wakubwa. Wanyama hawa si nyoka au nyungunyungu kwa ukweli na hata si Reptilia au Annelida. Wana mnasaba na salamanda na vyura lakini hawana miguu. Mkia wao ni mfupi sana au umetoweka, kwa hivyo kloaka iko karibu na mwisho wa mwili. Hupitisha maisha yao yote wakichimba ardhini lakini spishi za familia Typhlonectidae huishi majini na zina aina ya pezi juu ya sehemu ya nyuma ya mwili ambayo inazisaidia kwenda mbele majini. Macho ya nyoka wanafiki ni wadogo na yamefunika kwa ngozi. Kwa hivyo hawawezi kuona vizuri lakini wanaweza kutambua baina ya nuru na giza. Wanyama hawa wanatokea katika mahali pa majimaji pa tropiki kama Afrika, Asia ya Kusini-Mashariki na Amerika ya Kati na ya Kusini.

Barafu
Kutokana na hali hiyohiyo, barafu ni nyepesi kuliko maji, hivyo hubaki juu ya maji. Vipande vikubwa vya barafu vikiyeyuka na barafu ya Antaktiki au Aktiki vinaelea baharini kama siwa barafu vinaweza kuharibu hata meli kubwa, jinsi ilivyoonyesha mfano wa meli Titanic.

Himalaya
Ndani ya milima hii ya Himalaya kuna sehemu ambayo ni ya tatu duniani kwa kuwa na sehemu kubwa yenye barafu na theluji baada ya Antaktika na Aktiki.

Hanithi
Hanithi ni samaki wakazi wa pwani yanayopatikana katika maeneo ya tropiki na nusutropiki, na mara kwa mara huingia katika maji ya wastani. Kutaga mayai na kuunganisha na shahawa kunafanyika baharini na lava wa samaki huhamia barani katika maji ya chumvi kidogo. Chakula chao ni samaki wadogo na gegereka (uduvi). Kwa kawaida ukubwa wa kipeo wa spishi zote ni takriban m 1 na uzito wa kipeo kg 10. Mwili una umbo la dulabu na mkato wa upande hadi upande una umbo la yai. Macho yao ni makubwa na yamefunikwa kwa sehemu kwa kope nono.

Mamba (mnyama)
Mamba au ngwena ni spishi kubwa za reptilia za oda Crocodilia. Mamba wanaishi majini na hupatikana maeneo mengi ya kitropiki katika Afrika, Asia, Australia na Amerika. Mamba hupenda kuishi katika maji baridi kama vile maziwa, mito, ardhi tepe-tepe. Mamba hula hasa wanyama wenye uti wa mgongo kama vile samaki, reptilia na mamalia na wakati mwingine hata wale wasio na uti wa mgongo kama vile jamii ya konokono , moluski na kaasi kutegemeana na aina yao hasa. Mamba bado ni mlolongo wa viumbe wa kale na husemekana kuwa wamekadiriwa kidogo mno, tangu enzi zile za mirosana.

Aratika
Aratika ni kisiwa cha Polinesia ya Kifaransa ndani ya funguvisiwa ya Tuamotu. Kiko upande wa kaskazini wa kisiwa cha Fakarava. Eneo la kisiwa ni 8.3 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Paparara. Mwaka wa 2012, idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 160. Watu wakaao kisiwani kwa Aratika huongea Kituamotu na Kitahiti.

Apataki
Apataki ni kisiwa cha Polinesia ya Kifaransa ndani ya funguvisiwa ya Tuamotu. Kiko upande wa mashariki wa kisiwa cha Arutua. Eneo la kisiwa ni 20 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Niutahi. Mwaka wa 2012, idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 350. Watu wakaao kisiwani kwa Apataki huongea Kituamotu na Kitahiti.

Bara la Antaktiki
Barafu hii inashika maji mengi kiasi kwamba kama barafu yote itayeyuka siku moja uwiano wa bahari duniani kote itapanda juu takriban mita 61.

Madhara ya ongezeko la joto duniani
Spishi wengi wa maji yasiyokuwa na chumvi na mimea na wanyama wa maji yenye chumvi wanategemea maji yanayotiokana na theluji ili kuhakikisha makao baridi ambao wameyazoea. Baadhi ya spishi za samaki ambao si wa maji yasiyokuwa na chumvi wanahitaji maji baridi ili kuishi na kuzaana, na hili ni kweli hasa kwa Salmoni na aina ya samaki wa [Cutthroat trout. Kupungua kwa maji kutoka theluji kunasababisha maji kidogo katika vijito yanaoweza kuruhusu spishi hizi kustawi. Spishi mmoja muhimu aitwaye Krilli wa Baharini, anapendelea maji baridi na ndiye chanzo msingi cha chakula kwa viumbe mamalia kama vile nyangumi wa Bluu. Mabadiliko kwa mawimbi ya bahari, kwa sababu ya ongezeko la maji yasiyokuwa na chumvi kutoka theluji inayoyeyuka, na mabadiliko yanayowezekana kutokana na mzunguko wa thermohaline wa bahari za Dunia, huenda kukaathiri maeneo ya kushikia samaki ya sasa ambayo binadamu wanategemea pia.

Bata-miti
Mabata-miti au Dendrocygninae ni nusufamilia ya familia ya Anatidae yenye jenasi moja tu, Dendrocygna. Waainishaji wengine wanawaweka ndani ya familia yao wenyewe Dendrocygnidae au ndani ya kabila Dendrocygnini ya familia ndogo Anserinae. Leo kuna spishi nane za mabata-miti na visukuku vya spishi ingine vimefunuliwa kisiwani kwa Aitutaki, Visiwa vya Cook. Wanaitwa mabata-miti kwa sababu hujenga matago yao pengine ndani ya miti. Lakini kwa Kiingereza wanaitwa “whistling ducks” sikuhizi kwa sababu ya sauti yao kama mluzi. Mabata hawa wanatokea popote kwa kanda za tropiki na nusu-tropiki. Wana miguu mirefu na shingo refu na wanapenda kuwa pamoja. Makundi makubwa ya ndege hawa huonekana maziwani.

Ncha ya kusini
Ncha sumaku hutembeatembea kama mwenzake huko kaskazini. Kwa sasa iko nje ya Antaktika lakini iko tofauti kila mwaka.

Dunia
Dunia yetu ni sayari pekee inayojulikana mpaka sasa ambapo binadamu na viumbe vingine vinaweza kuishi. Wanasayansi bado wanafanya ufafiti kujua kama kuna kuna viumbe hai kwenye sayari nyingine.

Jamaika
Mbali ya wakazi, Wajamaika au wenye asili ya kisiwa kama 2,500,000 wanaishi nje ya nchi.

Bara
Mabara na mabamba yao ni kama ifuatayo: Afrika (Bamba la Afrika), Antaktika (Bamba la Antaktika), Australia (Bamba la Australia), Ulaya na sehemu kubwa ya Asia (Bamba la Ulaya-Asia), Amerika Kaskazini pamoja na Siberia (Bamba la Amerika ya Kaskazini) na Amerika Kusini (Bamba la Amerika ya Kusini). Mabamba madogo yamejitenga ingawa nchi juu yao inaonekana kuwa sehemu ya bara lingine. Mfano wake ni Bara Hindi iliyokuwa kama bara ndogo au kisiwa kikubwa zamani lakini tangu miaka milioni 10 imejisukuma chini ya bamba la Asia-Ulaya na kuikunja hadi kutokea kwa milima ya Himalaya.

Aktiki
Mimea hii inalisha mamalia kadhaa kama aina za sungura, panya, maksai maski au mbawala aktiki. Hao huvindwa na wanyama walanyama kama vile mbweha aktiki na mbwa mwitu. Kando ya bahari pale pasipoganda kuna mamalia wanaokamata samaki kama sili na aina za nyangumi. Dubu aktiki huvinda wanyama wote wengine akipendelea sili na samaki.

Ndovu
Tembo ni mamalia wakubwa wa jenasi Elephas na ‘Loxodonta’ za familia ya ‘Elephantidae’. Kuna spishi tatu tu za tembo zinazoishi mapaka leo: Ndovu-nyika au tembo wa vichakani wa Afrika (African Bush Elephant), ambao ni mkubwa kuliko wengine; tembo wa misituni wa Afrika (African Forest Elephant) na tembo wa Asia (Asian Elephant). Wanafanana lakini hawazaliani. Ndovu-misitu alitazamwa muda mrefu kama nususpishi ya Ndovu wa Afrika lakini wataalamu wamethibitisha ni spishi tofauti. Hufikia kimo cha mita 2 tu; anaishi hasa katika misitu ya Kongo. Spishi nyingine zote za tembo zimekoma.

Aktiki
Upande wa kusini wa dunia kuna eneo linalolingana na hilo ambalo huitwa Antaktiki.

Nusutufe ya kusini
Kati ya mabara ni yote ya Antaktiki na Australia, asilimia 90 za Amerika Kusini na theluthi ya kusini ya Afrika yaliyopo kwenye nusutufe. Kuna pia visiwa vikubwa vya Asia zilizopo kusini ya ikweta na visiwa vingi nya Pasifiki.

Masista Watersiari Wakapuchini wa Familia Takatifu
Masista wanaishi katika nchi 30 duniani, kuanzia Ulaya (Ubelgiji, Ujerumani, Italia, Polandi, Slovakia, Hispania), Afrika (Benin, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Guinea ya Ikweta, Tanzania), Asia (Korea ya Kusini, Ufilipino) na katika nchi nyingi za America ya Kilatini.

Madhara ya ongezeko la joto duniani
Katika Ulimwengu wa kaskazini, eneo la kaskazini la kana ya Aktiki ambayo ni nyumbani kwa watu 4,000,000 imekuwa na ongezeko la joto la kati ya 1°C na 3°C (1.8°F na 5.4°F) katika kipindi cha miaka 50 iliyopita. Kanada, Alaska na Urusi hivi sasa zinapitia hatua ya uyeyukaji wa mchanga ambao ni kama barafu. Hili linaweza kuharibu mifumo ya kiikolojia na kwa kuongeza shghuli za bacteria katika udongo zinaweza kusababisha maeneo haya kuwa vyanzo vya kaboni badala ya vitumiaji vya kaboni. Utafiti (ulichapishwa katika jarida la "Sayansi") kuhusu mabadiliko katika udongo uliofanywa kuwa kama barafu wa eneo la magharibi la Siberia unaonyesha kwamba inazidi kupungua katika maeneo ya kusini, hivyo kupelekea kwa hasara ya kupotea kwa kariibu 11% ya takriban mito 11,000 ya Siberia tangu mwaka wa 1971. Wakati uo huo, Siberia ya magharibi ipo katika hatua ya kwanza ambapo udongo ulikuwa kama barafu unaunda maziwa mapya, ambayo mwishow yanaanza kupotea kama katika eneo la mashariki. Isitoshe, kuyeyuka kwa udongo ambao umekuwa kama barafu mwishowe kutasababisha kutolewa kwa gesi ya metheni kutoka kwa maeneo majimaji yaliyofanywa kuwa kama mawe na barafu.

Bata-maji
Mabata-maji ni ndege wakubwa wa maji wa jenasi "Cygnus" katika familia ya Anatidae. Wanaainishwa katika nusufamilia Anserinae pamoja na mabata bukini. Mabata-maji ni ndege wakubwa kabisa wa familia yao wenye shingo ndefu na domo pana. Spishi za nusudunia ya kaskazini zina rangi nyeupe tu, lakini spishi za nusudunia ya kusini ni nyeupe na nyeusi. Hula mimea ya maji hasa lakini manyasi mafupi na wadudu pia. Tago lao limejengwa kwa matete na mimea ya maji juu ya nchi kavu lakini karibu sana ya maji.

Vorterkaka Nunatak
Vorterkaka Nunatak ni mlima wa Antaktiki, wenye kimo cha mita 3,630 juu ya usawa wa bahari.

Isopodi mkubwa
Isopodi wakubwa wamerekodiwa katika Atlantiki ya Magharibi kutoka Georgia (USA) hadi Brazili, ikiwa ni pamoja na Ghuba ya Meksiko na Karibi. [1] Spishi tatu zijulikanazo za Atlantiki ni Bathynomus obtusus, Bathynomus miyarei na Bathynomus giganteus, na wa mwisho wa hawa alirekodiwa kutoka Marekani tu. [1] Spishi nyingine zote zilizobakia zimezuiwa katika Indo-Pasifiki. [1] Isopodi mkubwa hajulikani kutoka Atlantiki Mashariki au Pasifiki ya Mashariki. [1] Spishi kubwa kabisa (spishi tano) ni utajiri upatikanao Mashariki mwa Australia.

Aktiki
Kutokana na baridi hiyo bahari ya Aktiki imeganda ikifunikwa na ganda nene la barafu. Kwa hiyo sehemu za Aktiki hufunikwa na barafu tupu mwaka wote na hizi ni sehemu kubwa za Greenland zinazofunikwa na barafuto, halafu Bahari ya Aktiki yenye ganda la barafu. Maeneo mengine yana theluji, lakini theluji hii huyeyuka kwa vipindi vifupi vya joto.

Puerto Rico
Wakazi wanajitambulisha hasa kama Wazungu (75.8%), halafu Waafrika (12.4%) kwa asili, lakini vipimo vinaonyesha kuwa Wazungu wamechangia 64% na Waafrika 25%, wakati Waindio wamechangia 11% ya DNA ya wakazi wa sasa.

Bara la Antaktiki
Pale ambako Rasi ya Antaktiki inaanza kuna safu ya milima ya Ellsworth na huko uko mlima mrefu kabisa wa bara: ni Mlima Vinson wenye mita 4,892 juu ya UB.

Bara la Antaktiki
Tabia ya pekee ya Antaktiki ni ngao ya barafu inayofunika karibu uso wote wa nchi yake pamoja na sehemu za bahari ya karibu. Ngao ya barafu hii ni mkusanyiko mkubwa wa barafu duniani. Unene wake (yaani kimo juu ya ardhi) unafikia hadi mita 4,500.

Bara la Antaktiki
Antaktiki Mashariki inafanana zaidi na nusutufe, hakuna rasi au hori kubwa. Kwa hiyo tabianchi ni zaidi ya kibara. Uso unafunikwa na ganda la barafu lenye unene wa kilomita 1.6 au zaidi. Halijoto ya duni inayojulikana ilipimika mwaka 1983 kuwa sentigredi 89,4 chini ya sifuri.

Bara la Antaktiki
Mataifa yanayodai kutawala sehemu za Antaktiki ni pamoja na Argentina, Australia, Chile, Ufaransa, New Zealand, Norwei na Ufalme wa Maungano.

Rijili Kantori
Proxima Centauri (yaani nyota ya Kantarusi iliyo karibu zaidi nasi) imegunduliwa kuwa na sayari moja. Vipimo vinavyopatikana hadi sasa zinaonyesha uwezekano mkubwa ya kwamba sayari hii ni ya mwamba (kama dunia yetu, Mirihi au Zuhura) na inaweza kuwa na angahewa, tena katika upeo wa joto unaoruhusu kuwepo kwa uhai. [1]

Funguvisiwa la Aktiki
Visiwa vyake 36,563 vina jumla ya kilometa mraba 1,424,500 lakini wakazi 14,000 tu kutokana na baridi. Vile vikubwa zaidi ni:

Primates
Primates wanaishi hasa katika maeneo ya tropiki na nusutropiki ya Afrika na Asia. Katika Amerika wako baina ya Meksiko na Arjentina ya kaskazini. Binadamu pekee alisambaa kote duniani.

Nusutufe ya kaskazini
Nusutufe ya kusini Ikweta Tropiki ya Saratani Tropiki ya Kaprikoni Duara la Aktiki Duara la Antaktika

Saint Vincent na Grenadini
Wakazi wengi wana asili ya Afrika (66%) au ni machotara (19%). 6% ni Wahindi, 4% Wazungu (hasa wenye asili ya Ureno) na 2% Waindio ambao ndio wenyeji wa Karibi.

Mlima Kirkpatrick
Mlima Kirkpatrick ni mlima wa Antaktiki.

Atlantiki
Mikondo ya Atlantiki inatawala hali ya hewa katika nchi zinazoongozana bahari. Kati ya mikondo hizi ni mkondo wa ghuba la Mexiko kutoka eneo la visiwa vya Karibi ukivuka Atlantiki na kubeba maji ya moto (ambayo bado ni vuguvugu kiasi wakati wa baridi) hadi pwani la Ulaya. Mkondo huu umesababisha ya kwamba sehemu kubwa ya Ulaya ina hali ya hewa ya wastani bila joto au baridi kali mno na mvua nyingi hivyo kuhakikisha rutuba ya bara. Bandari za Ulaya hubaki bila barafu hadi kaskazini kabisa.

Wafinisia
Wafinisia (au Wafoinike) walikuwa wakazi wa Finisia ambao zamani za Nyakati za Kale waliishi kwenye mwambao wa mashariki wa Bahari ya Mediteranea.

Anguilla
Anguilla ni kisiwa cha Antili Ndogo katika Karibi na pamoja na visiwa vidogo visivyo na wakazi ni eneo la ng'ambo la Uingereza.

Bara
Bara la Asia lina nchi huru 44. Bara la Afrika lina nchi huru 53. Bara la Amerika ya kaskazini lina nchi huru 35. Bara la Antaktika halina wakazi wa kudumu wala nchi huru hata moja ijapokuwa nchi kama 7 zinadai kumiliki sehemu fulani za bara hili. Bara la Australia au Oshania lina nchi huru 14. Bara la Ulaya (au Uropa) lina nchi huru 46.

Ncha ya kusini
Ncha ya kusini ya kijiografia iko katikati ya bara la Antaktiki. Ni mahali ambako mhimili wa kuzunguka kwa dunia unagusa uso wa dunia. Mahali hapa papo kwa anwani ya kijiografia ya 90°S na 0°W takriban 2,800 m juu ya UB. Uso wa dunia umefunikwa hapa na ganda nene la barafu lenya upana wa mita 2,700 kwa hiyo uso wa dunia mwenyewe uko kidogo tu juu ya UB.
Mazingira ya ncha ni baridi sana. Antaktika yote hakuna wakazi wa kudumu bali wanasayansi wa mataifa mbalimbali katika vituo vya utafiti. Papo hapo nchani kuna kituo cha Kimarekani kinachoitwa "Amundsen-Scott South Pole Station" penye wanasayansi pamoja na wataalamu 100 - 200. Idadi inategeea na majira, ni wengi wakati wa mchana na wachache wakati wa usiku.

Tandaraka
Tandaraka (kutoka Kimalagasi: ) ni wanyama wadogo wa familia Tenrecidae. Takriban spishi zote zinatokea Madagaska tu. Tandaraka mkubwa anatokea Komori, Morisi, Reunion na Shelisheli pia. Spishi za Potamogalinae (wamepulu) zinatokea bara la Afrika. Tandaraka wana maumbo mbalimbali; wengine wanafanana na kalunguyeye, wengine na virukanjia, vipanya, oposumu na hata na fisi-maji. Hii ni kwa sababu ya convergent evolution. Spishi ndogo kabisa ina urefu wa sm 4.5 na uzito wa g 5, ile kubwa kabisa urefu wa sm 25–39 na uzito wa zaidi ya kg 1. Ingawa mfanano, tandaraka hawana mnasaba na kalunguyeye, vipanya na wanyama wengine ambao wanafanana nao. Wana mnasaba na fuko-dhahabu na sengi na wamo katika jamii ya Afrotheria pamoja na pimbi, wahanga, tembo na nguva. Kinyume na mamalia wengine tandaraka wana funuo moja tu (kloaka) ili kupisha mavi, mikojo na watoto. Hukiakia usiku na hawawezi kuona vizuri, lakini wasikia sauti na harufu vizuri sana. Wanaweza kusikia sana kwa manyoya ya masharubu pia. Hula vitu vyingi lakini invertebrata hasa.

Lena
Inaishia kwenye Bahari ya Laptev amabyo ni sehemu ya Bahari Aktiki.

Ncha ya kaskazini
Nchani bahari ina kina cha mita 4,087 m. Uso wa bahari umefunikwa hapa na ganda la barafu lenya unene wa mita 3-4. Sakafu ya bahari nchani ulifikiwa mara ya kwanza mwaka 2007 na msafara wa kisayansi wa Urusi kwa kutumia nyambizi.
Mazingira ya ncha ni baridi sana. Eneo lake lenyewe hakuna wakazi wa kudumu watu wa karibu ni Waeskimo wa Greenland na wakazi wa Siberia ya kaskazini (Urusi) pamoja na wanasayansi kwenye vituo vya utafiti.

Visiwa vya Andaman
Wakazi wake walibaki karne nyingi bila mawasiliano na watu wengine; hivyo wenyeji wana sifa za pekee upande wa jenetikia, ingawa siku hizi wakazi wengi ni walowezi na wahamiaji hasa kutoka India bara.

Kulungu Aktiki
Kulungu aktiki (Kilat.: Rangifer tarandus), pia hujulikana kama karibu katika Amerika Kaskazini ni spishi ya kulungu anayeishi Aktiki na maeneo ya chini ya Aktiki. Kuna nususpishi 14, lakini 2 zimekwisha sasa.

Bahari
Bahari ya Aktika na Bahari ya Antaktika.

Bara la Antaktiki
Bara hili lina eneo la kilomita za mraba milioni 14 na eneo hili limefunikwa karibu kabisa, yaani kwa asilimia 98% za eneo na theluji na barafu. Eneo lake ni kubwa kushinda Ulaya lakini hakuna mti hata mmoja. Bara hili linajulikana kama jangwa baridi.

Kosta Rika
Wakazi wengi (65.8%) wana asili ya Ulaya, mbali ya machotara Wazungu-Waindio (13.65%) na wahamiaji wenye asili yoyote (9.03%). Waindio, ambao ndio wakazi asili, ni 2.4% tu.

Majira ya baridi
Pengine baridi inakuwa kali sana na kuendana na barafuto: ndiyo maana maeneo mengine ya dunia hayana wakazi wa kudumu, hasa bara la Antaktiki.

Bara la Antaktiki
Tangu mwaka 1890 Shirika la Kifalme la Jiografia (Royal Geographic Society) nchini Uingereza lilianza upya kusisitiza umuhimu wa utafiti wa Antaktiki iliyokuwa sehemu ya mwisho wa dunia isiyochunguliwa bado kabisa. Hapo misafara mbalimbali kutoka nchi tofauti ilifuatana na kupeleleza Antaktiki:

Aktiki
Vikundi vingine vilivyoingia katika nchi za Aktiki ni pamoja na Wasami wa Skandinavia ya kaskazini na watu mbalimbali wa Siberia ya kaskazini ambao waliishi kama wawindaji au wafugaji wa mbawala aktiki.

Antili Kubwa
Antili Kubwa ni visiwa katika Bahari ya Karibi. Pamoja na Antili Ndogo, Visiwa vya Turks na Caicos na Bahamas vinaunda visiwa vya Karibi.

Nanyuki
Nanyuki ilikuwa na idadi ya watu ya 49,233 mwaka 2009 ([1]). Wakazi wengi huchuma fedha yao kwa kufanya biashara. Maduka mjini hugawia mashamba, ranchi na hifadhi za wanyama katika mazingira mapana. Kwanza maduka mengi yalimilikiwa na Wahindi ambao bado ni kipande kikubwa kiasi cha wakazi. Wakwezi na wabebashanta hutembelea Nanyuki wakienda na kutoka Mlima Kenya kwa njia za Sirimon na Burguret, na watalii wengi wengine hupitia mji. Kwa hiyo Nanyuki una hoteli nyingi ambazo mwongoni mwao kuna Mount Kenya Safari Club, Sportsman’s Arms Hotel, Lion’s Court, Equatorial Hotel, Mount Kenya Paradise Hotel na Joskaki Hotel. Mgahawa wa zamani sana ni Marina ambao bado unapendwa kiasi. Miaka kadhaa iliyopita mgahawa mwingine umefunguliwa kusini kwa Nanyuki ambao umejengwa ndani ya mti mkubwa sana. Unaitwa Trout Tree Restaurant na mvuto mkuu wake ni trauti apikwaye kwa namna mbalimbali. Wateja wanaweza kutembelea pia msimiko wa kufuga trauti chini ya mti.

Madhara ya ongezeko la joto duniani
Wakazi ambao ni wazawa wa maeneo wanamoishi katika maeneo ya latitiudi za juu tayari wanaathirika na matokeo mabaya ya mabadiliko ya hali ya anga. Athari ya mabadiliko ya hali ya anga kwa mifumo ya kibinadamu ina uwezekano wa kusambazwabila kufuatilia mpango maalum. Bara Afrika pengine ndilo eneo dhaifu zaidi dhidi ya mabadiliko ya hali ya anga ya siku za usoni. Nchi zinazoendelea pengine zimo hatarini dhaifu dhidi ya mabadiliko ya hali ya anga kuliko nchi zilizostawi. Huku joto kikiwa 1-2°C zaidi ya vipimo vya kati ya viwango vya mwaka wa 1990 na 2000, na kuna uwezekano kuwa athari mbaya zitafanyika katika maeneo mbalimbali, k.m., Mataifa ya Aktiki na visiwa vidogo. Katika maeneo mengine, vikundi fulani vya wakazi vitaathirika na kiwango hiki cha ongezeko la joto, k.m., jamii za maeneo ya juu na jamii za maeneo ya pwani yenye viwango vikubwa vya umaskini. Ongezeko la joto la zaidi ya 2-3°C, kuna uwezekano kuwa nchi nyingi zitakuwa na matokeo mabaya kwa jumla.

Aktiki
Aktiki (pia: Aktika) ni sehemu ya kaskazini kabisa ya dunia yetu, ikijumlisha nchi na bahari inayozunguka ncha ya kaskazini. Sehemu za kaskazini za Urusi, Alaska (Marekani), Kanada, Greenland (Udani), Skandinavia (Norwei, Uswidi na Ufini) pamoja na bahari ya Aktiki huhesabiwa katika Aktiki.

Bara la Antaktiki
Ngao hiyo ilianza kutokea miaka milioni kadhaa iliyopita. Uzito wake ni mkubwa na inaaminiwa ya kwamba bara lote lilishuka chini kiasi na kama siku moja ngao ya barafu itapotea litapanda tena juu mita kadhaa.

Ncha ya kaskazini
Ncha ya kaskazini ya kijiografia iko katikati ya Bahari ya Aktiki. Ni mahali ambako mhimili wa kuzunguka kwa dunia unagusa uso wa dunia. Mahali hapa papo kwa anwani ya kijiografia ya 90°S na 0°W. Mtu anayesimama hapa anatazama upande wa kusini kwa namna yoyote hata akijizungusha.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.