Question: Papa wa 12 wa kikatoliki anaitwa nani?

Orodha ya mapapa
Miaka ya upapaJina rasmiJina la KilatiniJina la kuzaliwaMahali pa kuzaliwaMaelezo30 – 64/67Petro Mtakatifu PetroPetrus, Apostolusשמעון בן יונה (Shimon ben Yona) Shimon Kipha, CΙΜΗΟΝ ΚΗΦΑC (Simeon Kephas - Simoni Mwamba - Simoni Petro) Bethsaida, GalilayaMtume wa Yesu ambaye alimpa funguo za Ufalme wa Mbinguni, kufuatana na Injili ya Mathayo 16:18-19. Alisulubiwa juu chini; sikukuu yake ni 29 Juni 68(?) – 79(?)Linus Mtakatifu Linus Linus, Episcopus RomanusLinusToscana (Italia ya Kati) Sikukuu yake ni 23 Septemba80(?) – 92Anacletus (Cletus) Mtakatifu AnacletusAnacletus, Episcopus RomanusAnacletusRoma au UgirikiAlifia dini; sikukuu yake ni 26 Aprili 92 – 96/99Klementi I Mtakatifu Klemens IClemens, Episcopus RomanusRomaAlifia dini; sikukuu yake ni 23 Novemba96/99 – 108Evaristus (Aristus) Mtakatifu EvaristusEvaristus, Episcopus RomanusAristusMgirikiInasemekana alifia dini (lakini haijathibitishwa); sikukuu yake ni 26 Oktoba108/109 – 116/119Alexander I Mtakatifu AlexanderAlexander, Episcopus RomanusAlexanderRomaSikukuu yake ni 3 Mei117/119 – 126/128Sixtus I Mtakatifu SixtusXystus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 6 Aprili127/128 – 137/138Telesfori Mtakatifu TelesforiTelesphorus, Episcopus RomanusUgirikiSikukuu yake ni 5 Januari138 – 142/146Hyginus Mtakatifu HyginusHyginus, Episcopus RomanusUgirikiInasemekana alifia dini (lakini haijathibitishwa); sikukuu yake ni 11 Januari142/146 – 157/161Pius I Mtakatifu PiusPius, Episcopus RomanusAquileia, Friuli, ItaliaAlifia dini kwa panga; sikukuu yake ni 11 Julai157 – 163/168Anicetus Mtakatifu Anicetus Anicetus, Episcopus RomanusEmesa, SyriaInsemekana alifia dini (lakini haijathibitishwa); sikukuu yake ni 17 Aprili166 hivi– 170/177Soter Mtakatifu SoterSoterius, Episcopus RomanusFondi, Lazio, ItaliaInasemekana alifia dini; sikukuu yake ni 22 Aprili171/177 – 185/193Eleuteri Mtakatifu EleutherusEleutherius, Episcopus RomanusNikopoli, EpyrusInasemekana alifia dini; sikukuu yake ni 6 Mei186/189 – 197/201Viktor I Mtakatifu ViktaVictor, Episcopus RomanusAfrika ya KaskaziniSikukuu yake ni 28 Julai198/201 – 217/218Zefirino Mtakatifu ZefirinoZephyrinus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 20 Desemba218 – 222Kalisti I Mtakatifu Kalisti ICallistus, Episcopus RomanusAlifia dini; sikukuu yake ni 14 Oktoba222 – 230Urban I Mtakatifu Urban IUrbanus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 25 Mei21 Julai 230 – 28 Septemba 235Ponsyano Mtakatifu PonsyanoPontianus, Episcopus RomanusRomaAlifia dini; sikukuu yake ni 13 Agosti21 Novemba 235 – 3 Januari 236Anterus Mtakatifu AnterusAnterus, Episcopus RomanusUgirikiSikukuu yake ni 3 Januari10 Januari 236 – 20 Januari 250Fabiani Mtakatifu FabianiFabianus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 20 Januari

Papa Innocent XII
Papa Innocent XII (13 Machi 1615 – 27 Septemba 1700) alikuwa papa kuanzia tarehe 12 Julai 1691 hadi kifo chake.

Katoliki
Chini ya Papa Yohane Paulo II Kanisa Katoliki lilitoa kitabu cha mafundisho ya imani na maadili chenye kichwa Katekisimu ya Kanisa Katoliki ambacho kinasema: "Kuamini kwamba Kanisa ni 'takatifu' na 'Katoliki,' nalo ni 'moja' na 'la Mitume '(kama Kanuni ya Imani ya Nisea inavyodokeza), hakuwezi kutengwa na imani katika Mungu Baba, Mwana na Roho Mtakatifu.

Kanisa Katoliki
Kanisa Katoliki linaishi katika majimbo 2,999, ambayo kwa kawaida yanaongozwa na Maaskofu (kwa jumla wako 5,353) wakisaidiwa na mapadri (414,969) na mashemasi, ambao baadhi yao wanajiandaa kupata upadrisho na zaidi ya 46,312 ni wa kudumu.

Papa Nikolasi I
Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu. Sikukuu yake ni tarehe 13 Novemba.

Papa Agapeto II
Alimfuata Papa Marinus II akafuatwa na Papa Yohane XII.

Kanisa Katoliki la Kisiria la Malabar
Kati ya waamini wake, sista Mfransisko Alfonsa Muttathupadathu alitangazwa mtakatifu na Papa Benedikto XVI tarehe 12 Oktoba 1208.

12 Julai
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Yohane Gualberto, abati, na ya mtakatifu Yohane Jones, padri na mfiadini

Orodha ya mapapa
Miaka ya upapaPichaJina rasmiJina la KilatiniJina la kuzaliwaMahali pa kuzaliwaMaelezo 19 Aprili 2005 – 28 Februari 2013Benedikto XVIPapa Benedictus Sextus Decimus, Episcopus RomanusJoseph Alois RatzingerMarktl am Inn, Bavaria, Ujerumani Papa wa kwanza kutoka Ujerumani tangu Papa Adrian VI mwaka 1523. (Ingawa Adrian VI alizungumza Kijerumani na kuzaliwa ndani ya Dola la Ujerumani, mahali pake pa kuzaliwa siku hizi ni sehemu ya Uholanzi; papa Mjerumani aliyemtangulia alikuwa Stefano IX.) 13 Machi 2013 – hivi sasaFransisko, S.I.Papa Franciscus, S.I.Episcopus RomanusJorge Mario BergoglioBuenos Aires, Argentina Papa wa kwanza kutoka Amerika

Papa Benedikto XII
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Jacques Fournier.

12 Mei
Tarehe 12 Mei ni siku ya 132 ya mwaka (ya 133 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 233.
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Achilei, mfiadini, ya mtakatifu Pankrasi, mfiadini ya mtakatifu Epifani wa Salamina, askofu, na ya mtakatifu Leopoldo Mandich, padri

Thomas Aquinas Mtakatifu
Mtakatifu Thomas Aquinas (Roccasecca, katika eneo la watawala wa Aquino, leo katika wilaya ya Frosinone, Italia, 1224 au 1225 - Fossanova, wilaya ya Latina, Italia, 7 Machi 1274) alikuwa mtawa wa Shirika la Wahubiri na padri wa Kanisa Katoliki.

Ukristo
Kanisa la Roma linamkumbuka kama askofu wake wa kwanza. Kila Papa wa Kanisa Katoliki huitwa "mwandamizi wa Petro" kwani anashika cheo cha Askofu wa Roma kinachoaminika kuwa cha kwanza kati ya maaskofu wote duniani.

Papa Innocent XIII
Papa Innocent XIII (13 Mei 1655 – 7 Machi 1724) alikuwa papa kuanzia tarehe 8 Mei 1721 hadi kifo chake.

Papa Benedikto XVI
Papa Benedikto XVI (amezaliwa 16 Aprili 1927; jina la Kilatini: Benedictus XVI; kwa Kiitalia: Benedetto XVI) alikuwa papa tangu 19 Aprili 2005 baada ya kifo cha Papa Yohane Paulo II hadi alipoamua kung'atuka tarehe 28 Februari 2013 kwa sababu ya afya yake kudodora.

Papa Telesphorus
Papa Telesphorus alikuwa papa kuanzia takriban 126 hadi kifo chake takriban 137. Alimfuata Papa Sixtus I akafuatwa na Papa Hyginus.

Papa Innocent XII
Alimfuata Papa Aleksanda VIII akafuatwa na Papa Klementi XI.

Orodha ya mapapa
Inawezekana kuwa Hermannus Contractus alikuwa mwanahistoria wa kwanza kuorodhesha Mapapa bila ya pengo. Orodha yake ilikwenda hadi mwaka wa 1049 ikimtaja Papa Leo IX kama Papa wa 154. Kulingana na hesabu hiyo, Papa wa sasa, Fransisko ni papa wa 268.

Papa Paulo VI
Tarehe 20 Desemba 2012 Papa Benedikto XVI alipitisha uamuzi wa kukiri ushujaa wa maadili yote ya Paulo VI, ambaye hivyo alistahili kuitwa "venerabilis".

Papa Yohane XXII
Alimfuata Papa Klementi V akafuatwa na Papa Benedikto XII.

Papa Fransisko
Papa Fransisko, S.I. (kwa Kilatini Franciscus, jina la awali Jorge Mario Bergoglio) ni askofu wa Roma, na hivyo pia Papa wa Kanisa Katoliki duniani kote, tangu tarehe 13 Machi 2013.

Papa Benedikto XII
Alimfuata Papa Yohane XXII akafuatwa na Papa Klementi VI.

Papa Anicetus
Anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. Sikukuu yake ni tarehe 17 Aprili au 20 Aprili.

Petro Kanisio
Baada ya kuteuliwa mkuu wa kwanza wa kanda ya Ujerumani ya Wajesuiti, wadhifa alioushika hadi mwaka 1569, alitoa mchango mkubwa katika urekebisho wa Kikatoliki hasa kwa kuanzisha vyuo vingi vya shirika, hata mwaka 1897 Papa Leo XIII alimtaja "mtume wa pili wa Ujerumani" baada ya Mt. Bonifas. Uwepo wa Wakatoliki wengi Ujerumani na Austria hadi leo unatokana kwa kiasi kikubwa na kazi yake.

Papa
Papa (neno la mkopo kutoka Kilatini lakini lenye asili ya Kigiriki, πάππας, "pappas", jina ambalo mtoto anamuitia baba yake)ni cheo cha kiongozi mkuu wa Kanisa Katoliki duniani kote. Cheo hicho kinategemea kile cha askofu wa Roma.

Papa Innocent XIII
Alimfuata Papa Klementi XI akafuatwa na Papa Benedikto XIII.

Papa Yohane Paulo II
Karol Józef Wojtyła alizaliwa Wadowice nchini Poland akiwa mtoto wa tatu na wa mwisho wa Karol Wojtyła, na Emilia Kaczorowska, ambaye alikuwa na asili ya Kilithuania, akafariki tarehe 13 Aprili 1929. Dada yake Olga alikufa kabla Karol hajazaliwa; hivyo, alihusiana sana na kaka yake Edmund, mpaka huyo alipokufa kwa tetekuwanga kutokana na kazi yake ya udaktari.

12 Agosti
Tarehe 12 Agosti ni siku ya 224 ya mwaka (ya 225 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 141.
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Yoana Fransiska wa Chantal, mtawa, na ya mwenye heri Papa Inosenti XI

Papa mteule Stefano
Papa mteule Stefano aliteuliwa kuwa papa tarehe 23 Machi 752. Kwa vile akafariki siku ya tatu, tarehe 26 Machi kabla ya kuwekwa wakfu, hakuhesabiwa katika orodha ya Mapapa tangu mwaka wa 1961. Katika hati fulani za kabla ya mwaka huo, alikuwa hutajwa kama Stefano II (na mapapa wenye jina la Stefano kuongezewa namba moja zaidi).

Papa Nikolasi II
Alimfuata Papa Stefano IX akafuatwa na Papa Alexander II.

22 Agosti
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Bikira Maria Malkia, na ya mtakatifu Yohane Wall, padri na mfiadini

Papa Vitalian
Anaheshimiwa kama mtakatifu. Kanisa Katoliki linaadhimisha sikukuu yake tarehe 27 Januari, lakini Waorthodoksi tarehe 23 Julai.

Papa Celestino V
Papa Celestino V, O.S.B. (1215 – 19 Mei 1296) alikuwa papa kuanzia tarehe 7 Julai 1294 hadi 13 Desemba 1294.

Papa Pius XII
Alimfuata Papa Pius XI na kuvishwa taji tarehe 12 Machi 1939. Akafuatwa na Papa Yohane XXIII.

Historia ya Kanisa Katoliki
Karolo alitawazwa na Papa Leo III kuwa Kaisari wa magharibi (800). Ushirikiano kati ya Mapapa na Makaisari wa Dola Takatifu la Kiroma (Ujerumani wa leo na nchi za kandokando) ulikuwa na mafanikio kadhaa na matatizo mengi zaidi na zaidi.

Italia
Fransisko wa Asizi Marko Polo Dante Alighieri Katerina wa Siena Bernardino wa Siena Kristofa Columbus Amerigo Vespucci Yohane wa Verrazzano Nikola Machiavelli Leonardo wa Vinci Michelangelo Raffaello Sanzio Karolo Borromeo Papa Pius V Galileo Galilei Amedeo Avogadro Alessandro Volta Giuseppe Verdi Giuseppe Garibaldi Yohane Bosco Antonio Meucci Papa Pius X Maria Montessori Guglielmo Marconi Benito Mussolini Enrico Fermi Papa Yohane XXIII Papa Paulo VI Pio wa Pietrelcina Carlo Rubbia

Papa Paulo VI
Baada ya kutimiza majukumu mengine, tarehe 13 Desemba 1937 alichaguliwa kuwa makamu wa Katibu wa Kanisa, Eugenio Pacelli, ambaye mwaka 1939 alichaguliwa kuwa Papa Pius XII.

Papa Yohane XIV
Papa Yohane XIV alikuwa papa kuanzia mwaka 983 hadi kifo chake tarehe 20 Agosti 984. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Petro.

Mtaguso wa pili wa Vatikani
Kwa kuwa Yohane XXIII alifariki tarehe 2 Juni 1963, vikao vitatu vya mwisho viliongozwa na mwandamizi wake, Papa Paulo VI, na hati zote kumi na sita zikatolewa chini yake pia kwa kupigiwa kura ya ndiyo karibu kwa kauli moja.

Papa
Kiasili neno la Kilatini "Papa" linamaanisha "Baba", nalo likawa cheo kutokana na nia ya kumtaja askofu wa Roma kwa heshima ya pekee. Msingi wa heshima hiyo ni imani ya Wakatoliki kuwa askofu wa Roma ni mwandamizi wa Petro, mkuu wa mitume wa Yesu.

Mtume Petro
Katika orodha zote nne za mitume 12 wa Yesu zinazopatikana katika Biblia ya Kikristo anashika nafasi ya kwanza (tofauti na wenzake wengi ambao wanabadilishana nafasi, na kinyume cha Yuda Iskarioti, msaliti anayepewa daima nafasi ya mwisho); isitoshe Math 10:2 inasisitiza: "Wa kwanza Simoni aliyeitwa Petro".

Ukulu mtakatifu
Kadiri ya Mkusanyo wa Sheria za Kanisa la Kilatini (kanuni 361), "Ukulu mtakatifu" ni jina rasmi linalotumika kuwamaanisha Papa na miundo yote inayomsaidia kuongoza Kanisa Katoliki duniani ikiwa na makao makuu mjini Roma.

Papa Yohane VIII
Papa Yohane VIII alikuwa papa kuanzia 13 Desemba 872 hadi kifo chake tarehe 16 Desemba 882.

Papa Yohane XXIII
Umuhimu wa Papa huyu ni hasa kwamba aliitisha Mtaguso wa pili wa Vatikano (1962-1965) ambao ulikutanisha karibu maaskofu wote wa Kanisa Katoliki (wakati huo 3,000 hivi) na kuleta matengenezo mbalimbali ndani ya Kanisa hilo.

Papa Klementi XII
Alimfuata Papa Benedikto XIII akafuatwa na Papa Benedikto XIV.

Papa Benedikto XIV
Alimfuata Papa Klementi XII akafuatwa na Papa Klementi XIII.

Orodha ya mapapa
Miaka ya upapaJina rasmiJina la KilatiniJina la kuzaliwaMahali pa kuzaliwaMaelezo23 Machi 752 – 25 Machi 752 Hakuwekwa wakfu kama Papa.Papa mteule StefanoStephanusPengine huhesabiwa kama Stefano II. Alifariki siku tatu baada ya uchaguzi wake bila kuwekwa wakfu kama Papa. Aliingizwa katika orodha ya mapapa karne ya 16 lakini aliondolewa tena mwaka 1961. Kwa hiyo haangaliwi na Kanisa Katoliki kama papa.26 Machi 752 – 26 Aprili 757Stefano IIPapa Stephanus Secundus, Episcopus RomanusRomaMara nyingine huhesabiwa kama Stefano III29 Mei (?) 757 – 28 Juni 767Paulo I Mtakatifu Paulo IPapa Paulus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 28 Juni1 Agosti (?) 767 – 24 Januari 772Stefano IIIPapa Stephanus Tertius, Episcopus RomanusSiciliaPengine huhesabiwa kama Stefano IV1 Februari (?) 772 – 25 Desemba 795Adrian IPapa Hadrianus, Episcopus RomanusRoma26 Desemba 795 – 12 Juni 816Leo IIIPapa Leo Tertius, Episcopus RomanusRoma22 Juni 816 – 24 Januari 817Stefano IVPapa Stephanus Quartus, Episcopus RomanusRomaPengine huhesabiwa kama Stefano V25 Januari 817 – 11 Februari 824Paskali I Mtakatifu Paskali IPapa Paschalis, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 11 Februari8 Mei 824 – Agosti 827Eugenio IIPapa Eugenius Secundus, Episcopus RomanusRomaAgosti 827 – Septemba 827ValentinoPapa Valentinus, Episcopus RomanusRoma 827/828 – 25 Januari 844Gregori IVPapa Gregorius Quartus, Episcopus RomanusRoma25 Januari 844 – 27 Januari 847Sergius IIPapa Sergius Secundus, Episcopus RomanusRomaJanuari 847 – 17 Julai 855Leo IV, O.S.B. Mtakatifu Leo IVPapa Leo Quartus, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 17 Julai855 – 17 Aprili 858Benedikto IIIPapa Benedictus Tertius, Episcopus RomanusRoma24 Aprili 858 – 13 Novemba 867Nikolasi I Mtakatifu Nikolasi I Nikolasi MkuuPapa Nicolaus Magnus Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 13 Novemba14 Desemba 867 – 14 Desemba 872Adrian IIPapa Hadrianus Secundus, Episcopus RomanusRoma14 Desemba 872 – 16 Desemba 882Yohane VIIIPapa Ioannes Octavus, Episcopus RomanusRoma16 Desemba 882 – 15 Mei 884Marinus IPapa Marinus, Episcopus RomanusGallese, Viterbo, Italia17 Mei 884 – Septemba 885 hiviAdrian III Mtakatifu Adrian IIIPapa Hadrianus Tertius, Episcopus RomanusRomaSikukuu yake ni 8 JulaiSeptemba 885 – 14 Septemba 891Stefano VPapa Stephanus Quintus, Episcopus RomanusRomaPengine huhesabiwa kama Stefano VI6 Oktoba 891 – 4 Aprili 896FormosusPapa Formosus, Episcopus RomanusOstia11 Aprili 896 – 26 Aprili 896Bonifasi VIPapa Bonifacius Sextus, Episcopus RomanusRoma22 Mei 896 – Agosti 897Stefano VIPapa Stephanus Sextus, Episcopus RomanusPengine huhesabiwa kama Stefano VIIJulai/Agosti 897 – Novemba 897RomanusPapa Romanus, Episcopus RomanusGallese, Viterbo, ItaliaDesemba 897 – 897/898Theodoro IIPapa Theodorus Secundus, Episcopus RomanusRoma;Januari 898 – Januari/Mei 900Yohane IX, O.S.B.Papa Ioannes Nonus, Episcopus RomanusTivoli900 – 903Benedikto IVPapa Benedictus Quartus, Episcopus RomanusRomaJulai 903 – Septemba 903Leo VPapa Leo Quintus, Episcopus RomanusArdea29 Januari 904 – 14 Aprili 911Sergius IIIPapa Sergius Tertius, Episcopus RomanusRoma 911 – 913Anastasius IIIPapa Anastasius Tertius, Episcopus RomanusRomaJulai/Novemba 913 – Machi 914LandoPapa Lando, Episcopus RomanusSabina, ItaliaMachi/Aprili 914 – Mei/Juni 928Yohane XPapa Ioannes Decimus, Episcopus RomanusTossignano, Imola, Emilia-RomagnaMei/Juni 928 – Desemba 928/Januari 929Leo VIPapa Leo Sextus, Episcopus RomanusRomaJanuari 929 – Februari 931Stefano VIIPapa Stephanus Septimus, Episcopus RomanusRomaPengine huhesabiwa kama Stefano VIIIMachi 931 – Januari 936Yohane XIPapa Ioannes Undecimus, Episcopus RomanusRomaJanuari 936 – 13 Julai 939Leo VII, O.S.B.Papa Leo Septimus, Episcopus RomanusRoma14 Julai 939 – Oktoba 942Stefano VIIIPapa Stephanus Octavus, Episcopus RomanusRomaPengine huhesabiwa kama Stefano IX30 Oktoba 942 – Mei 946Marinus IIPapa Marinus Secundus, Episcopus RomanusRoma10 Mei 946 – Desemba 955Agapiti IIPapa Agapetus Secundus, Episcopus RomanusRoma16 Desemba 955 – 14 Mei 964Yohane XIIPapa Ioannes Duodecimus, Episcopus RomanusOctavian22 Mei 964 – 23 Juni 964Benedikto VPapa Benedictus Quintus, Episcopus RomanusAlichaguliwa na watu wa Roma baada ya kifo cha Yohane XII, wakati Leo VIII alipoteuliwa na Mfalme Mkuu Otto; mwaka 964 Benedikto alijiuzulu na Leo alibaki Papa.Julai 964 – 1 Machi 965Leo VIIIPapa Leo Octavus, Episcopus RomanusRomaAliteuliwa na Mfalme Mkuu Otto mwaka 963 dhidi ya Yohane XII na Benedikto V. Alibaki papa pekee baada ya kujiuzulu kwa Benedikto V. 1 Oktoba 965 – 6 Septemba 972Yohane XIIIPapa Ioannes Tertius Decimus, Episcopus Romanus19 Januari 973 – Juni 974Benedikto VIPapa Benedictus Sextus, Episcopus RomanusAliuawaOktoba 974 – 10 Julai 983Benedikto VIIPapa Benedictus Septimus, Episcopus RomanusDesemba 983 – 20 Agosti 984Yohane XIVPapa Ioannes Quartus Decimus, Episcopus RomanusPietro CampanoraPavia, Lombardia, ItaliaAgosti 985 – Machi 996Yohane XVPapa Ioannes Quintus Decimus, Episcopus RomanusRoma3 Mei 996 – 18 Februari 999Gregori VPapa Gregorius Quintus, Episcopus RomanusBruno wa Carinthia Papa wa kwanza kutoka Ujerumani2 Aprili 999 – 12 Mei 1003Silvesta IIPapa Silvester Secundus, Episcopus RomanusGerbert d'Aurillacmkoa wa Auvergne, Ufaransa Papa wa kwanza kutoka Ufaransa

Ukristo barani Afrika
Hatua muhimu sana ilikuwa mkutano mkuu wa Kanisa Katoliki duniani ulioitwa Mtaguso wa pili wa Vatikano miaka 1962-1965. Hapo maaskofu wote chini ya uongozi wa Papa (kwanza Yohane XXIII, halafu Paulo VI) walitamka kwamba Wakristo wote ni ndugu na kwamba kujenga umoja wa Kanisa ni wajibu wa kila mmojawao. Leo hii makanisa ya CCT na Baraza la Maaskofu Katoliki Tanzania hushirikiana katika shughuli mbalimbali kama vile Baraza la Kikristo la Afya Tanzania (Tanzania Christian Medical Board) au katika kuandaa mafundisho ya pamoja katika elimu ya Kikristo mashuleni.

Papa Fransisko
Amemfuata Papa Benedikto XVI akiwa wa 266 katika orodha ya mapapa.

Papa Sixtus I
Papa Sixtus I (au Xystus) alikuwa papa kuanzia takriban 117 hadi kifo chake takriban 126. Alimfuata Papa Alexander I akafuatwa na Papa Telesphorus.

22 Juni
Tarehe 22 Juni ni siku ya 173 ya mwaka (ya 174 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 192.
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Albano wa Uingereza, mfiadini, ya mtakatifu Paulino wa Nola, askofu, ya watakatifu Yohane Fisher, askofu, na Thomas More, wafiadini, na ya mwenye heri Papa Inosenti V

Orodha ya Watakatifu Wakristo
Kanisa Katoliki linaheshimu watakatifu na wenye heri zaidi ya elfu kumi, kati yao Mapapa 78.

Orodha ya mapapa
Miaka ya upapaPichaJina rasmiJina la KilatiniJina la kuzaliwaMahali pa kuzaliwaMaelezo6 Julai 1758 – 2 Februari 1769Klementi XIIIPapa Clemens Tertius Decimus, Episcopus RomanusCarlo della Torre RezzonicoVenice, Veneto, Italia19 Mei 1769 – 22 Septemba 177470pxKlementi XIV, O.F.M. Conv.Papa Clemens Quartus Decimus, Episcopus RomanusGiovanni Vincenzo Antonio GanganelliSant'Arcangelo di Romagna, ItaliaAlifuta Shirika la Yesu.15 Februari 1775 – 29 Agosti 1799Pius VIPapa Pius Sextus, Episcopus RomanusGiovanni Angelo BraschiCesena, ItaliaAlilaumu Mapinduzi ya Ufaransa na kufukuzwa na jeshi la Kifaransa kuanzia 1798 hadi kifo chake.14 Machi 1800 – 20 Agosti 1823Pius VII, O.S.B.Papa Pius Septimus, Episcopus RomanusBarnaba ChiaramontiCesena, ItaliaAlifukuzwa na jeshi la Kifaransa kutoka 1809 hadi 1814.28 Septemba 1823 – 10 Februari 1829Leo XIIPapa Leo Duodecimus, Episcopus RomanusAnnibale Sermattei della GengaFabriano, Marche, Italia31 Machi 1829 – 1 Desemba 1830Pius VIIIPapa Pius Octavus, Episcopus RomanusFrancesco Saverio CastiglioniCingoli, Marche, Italia2 Februari 1831 – 1 Juni 1846Gregori XVI, O.S.B. Cam.Papa Gregorius Sextus Decimus, Episcopus Romanus Bartolomeo Alberto CappellariBelluno, Veneto, Italia16 Juni 1846 – 7 Februari 1878Pius IX, ' Mwenye heri Pius IXPapa Pius Nonus, Episcopus RomanusGiovanni Maria Mastai-FerrettiSenigallia, Marche, ItaliaAlifungua Mtaguso wa kwanza wa Vatikano. Sikukuu yake ni 22 Juni.20 Februari 1878 – 20 Julai 1903Leo XIIIPapa Leo Tertius Decimus, Episcopus RomanusGioacchino Vincenzo Raffaele Luigi PecciCarpineto Romano, Lazio, Italia4 Agosti 1903 – 20 Agosti 1914Pius X Mtakatifu Pius XPapa Pius Decimus, Episcopus RomanusGiuseppe Melchiorre SartoRiese, Treviso, Veneto, ItaliaSikukuu yake ni 21 Agosti.3 Septemba 1914 – 22 Januari 1922Benedikto XVPapa Benedictus Quintus Decimus, Episcopus RomanusGiacomo Della ChiesaGenova, Italia6 Februari 1922 – 10 Februari 1939Pius XIPapa Pius Undecimus, Episcopus RomanusAchille Ambrogio Damiano RattiDesio, Milan, ItaliaAliutia sahihi Mkataba wa Laterano na Italia ulioanzisha Vatikani kuwa nchi inayojitegemea.2 Machi 1939 – 9 Oktoba 1958Pius XII Mtumishi wa Mungu Pius XIIPapa Pius Duodecimus, Episcopus RomanusEugenio Maria Giuseppe Giovanni PacelliRoma, Italia28 Oktoba 1958 – 3 Juni 1963Yohane XXIII Mtakatifu Yohane XXIIIPapa Ioannes Vicesimus Tertius, Episcopus RomanusAngelo Giuseppe RoncalliSotto il Monte, Bergamo, ItaliaAlifungua Mtaguso wa pili wa Vatikano; pengine huitwa "Papa Mwema". Sikukuu yake ni 11 0ktoba.21 Juni 1963 – 6 Agosti 1978Paulo VI Mwenye heri Paulo VIPapa Paulus Sextus, Episcopus RomanusGiovanni Battista Enrico Antonio Maria MontiniConcesio, Brescia, Italia Papa wa mwisho aliyevishwa Tiara. Sikukuu yake ni 26 Septemba.26 Agosti 1978 – 28 Septemba 1978Yohane Paulo I Mtumishi wa Mungu Yohane Paulo IPapa Ioannes Paulus Primus, Episcopus RomanusAlbino LucianiForno di Canale (sasa Canale d'Agordo), Veneto, Italia Papa wa kwanza aliyetumia majina mawili.16 Oktoba 1978 – 2 Aprili 2005Yohane Paulo II Mtakatifu Yohane Paulo IIPapa Ioannes Paulus Secundus, Episcopus RomanusKarol Józef WojtyłaWadowice, PolandPapa wa kwanza kutoka Poland na wa kwanza asiye Mwitalia baada ya miaka 455. Sikukuu yake ni 22 Oktoba.

Papa Innocent XI
Papa Pius XII alimtangaza mwenye heri tarehe 7 Oktoba 1956. Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

13 Juni
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Antoni wa Padua, padri na mwalimu wa Kanisa

Papa Yohane XXIII
Papa Yohane XXIII (25 Novemba 1881 – 3 Juni 1963) alikuwa Papa kuanzia tarehe 28 Oktoba 1958 hadi kifo chake. Alimfuata Papa Pius XII akafuatwa na Papa Paulo VI.

Kanisa kuu la Roma
wa 12. Mtaguso wa nne wa Laterano (1215)

Papa
Wakatoliki huamini ya kwamba Petro alipewa na Yesu kazi ya kuongoza Kanisa lote kwa niaba yake na ya kwamba jukumu hilo linaendelea kati ya waandamizi wa Petro kwenye kiti cha askofu wa Roma ambacho kwa heshima kinaitwa Ukulu mtakatifu.

Papa Alexander V
Alexander V (anajulikana pia kama "Petro wa Kandia", 1339 – 3 Mei 1410) kwa mtazamo rasmi wa Kanisa Katoliki alikuwa antipapa wakati wa Farakano la Magharibi (1378–1417), ingawa wanahistoria wengine wanamuona kuwa Papa halisi.

Papa Leo XII
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Annibale Francesco Clemente Melchiore Girolamo Nicola della Genga.

Papa Klementi XI
Papa Klementi XI (23 Julai 1649 – 19 Machi 1721) alikuwa papa kuanzia tarehe 23 Novemba 1700 hadi kifo chake.

Papa Alexander VI
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Roderic Llançol de Borja. Alikuwa papa wa pili kutoka familia iliyoitwa nchini Italia Borgia. Papa Kalisti III, aliyekuwa wa kwanza, alimsaidia mpwa wake Roderic kupanda ngazi ndani ya Kanisa. Kijana asiyekuwa na mafunzo yoyote wa kiroho, asiyepokea daraja takatifu ya upadri bado, alipewa cheo na mapato ya askofu mara kadhaa katika dayosisi mbalimbali.

Yohane wa Avila
Yohane wa Avila (Almodóvar del Campo, Hispania, 6 Januari 1499 au 1500 - Montilla, Hispania, 10 Mei 1569) alikuwa padri mwanajimbo wa Hispania aliyeathiri sana Kanisa Katoliki la nchi hiyo na urekebisho wa Kikatoliki katika karne ya 16 hasa kwa njia ya mahubiri yake yaliyotegemea Biblia, ya uongozi wa kiroho na ya vyuo alivyovianzisha.

Orodha ya mapapa
Miaka ya upapaJina rasmiJina la KilatiniJina la kuzaliwaMahali pa kuzaliwaMaelezoJuni 1003 – Desemba 1003Yohane XVIIPapa Ioannes Septimus Decimus, Episcopus RomanusSicconeRoma25 Desemba 1003 – Julai 1009Yohane XVIIIPapa Ioannes Duodevicesimus, Episcopus RomanusGiovanni Fasano; PhasianusRoma31 Julai 1009 – 12 Mei 1012Sergius IVPapa Sergius Quartus, Episcopus RomanusPietro BoccapecoraRoma18 Mei 1012 – 9 Aprili 1024Benedikto VIIIPapa Benedictus Octavus, Episcopus RomanusTheophylactus II, wa watawala wa TusculumRomaAprili/Mei 1024 – 20 Oktoba 1032Yohane XIXPapa Ioannes Undevicesimus, Episcopus RomanusRomanus, wa watawala wa TusculumRoma1032 – 1044Benedikto IXPapa Benedictus Nonus, Episcopus RomanusTheophylactus III wa watawala wa TusculumRomaawamu ya kwanza; alijiuzulu kwa kupewa fedha1045Sylvester IIIPapa Silvester Tertius, Episcopus RomanusYohane, Askofu wa SabinaRomaUchaguzi wake haukuthibitishwa, kwa hiyo haangaliwi kama papa rasmi.1045 – 1046Benedikto IXPapa Benedictus Nonus, Episcopus RomanusTheophylactus III wa watawala wa TusculumRomaawamu ya pili; aliondolewa katika Mkutano wa SutriAprili/Mei 1045 – 20 Desemba 1046Gregori VIPapa Gregorius Sextus, Episcopus Romanus Johannes GratianusAliondolewa katika Mkutano wa Sutri24 Desemba 1046 – 9 Oktoba 1047Klementi IIPapa Clemens Secundus, Episcopus RomanusSuidgerSaxonia, UjerumaniNovemba 1047 – 1048Benedikto IXPapa Benedictus Nonus, Episcopus RomanusTheophylactus III wa watawala wa Tusculumawamu ya tatu; aliondolewa na Kanisa kabisa.17 Julai 1048 – 9 Agosti 1048Damasus IIPapa Damasus Secundus, Episcopus RomanusPoppoTirol, Austria12 Februari 1049 – 19 Aprili 1054Leo IX Mtakatifu Leo IXPapa Leo Nonus, Episcopus RomanusBruno, Lodi wa DagsbourgAlsace, UfaransaSikukuu yake ni 19 Aprili13 Aprili 1055 – 28 Julai 1057Vikta IIPapa Viktor Secundus, Episcopus RomanusGebhard, Lodi wa Calw, Tollenstein, na HirschbergUjerumani2 Agosti 1057 – 29 Machi 1058Stefano IX, O.S.B.Papa Stephanus Nonus, Episcopus RomanusFrederic de Lorraine; Frederik wa LorrainePengine huhesabiwa kama Stefano X6 Desemba 1058 – 27 Julai 1061Nikolasi IIPapa Nicolaus Secundus, Episcopus Romanus Gérard de Bourgogne; Gerard wa Burgundy 30 Septemba 1061 – 21 Aprili 1073Alexander IIPapa Alexander Secundus, Episcopus Romanus Anselmo da BaggioBaggio, Milano, Italia22 Aprili 1073 – 25 Mei 1085Gregori VII, O.S.B. Mtakatifu Gregori VIIPapa Gregorius Septimus, Episcopus RomanusHildebrandSoana, Toscana, ItaliaAliweka mipaka ya matumizi ya neno "Papa" limaanishe Askofu wa Roma tu. Sikukuu yake ni 25 Mei24 Mei 1086 – 16 Septemba 1087Vikta III, O.S.B. Mwenye heri Viktor IIIPapa Viktor Tertius, Episcopus RomanusDesiderio; Desiderius; DauferiusItalia ya KusiniSikukuu yake ni 16 Septemba12 Machi 1088 – 29 Julai 1099Urban II, O.S.B. Mwenye heri Urban IIPapa Urbanus Secundus, Episcopus RomanusOdo wa LageryUfaransaAlianzisha Vita vya msalaba. Sikukuu yake ni 29 Julai13 Agosti 1099 – 21 Januari 1118Paskali II, O.S.B.Papa Paschalis Secundus, Episcopus RomanusRanieroRomagna, Italia24 Januari 1118 – 28 Januari 1119Gelasius II, O.S.B.Papa Gelasius Secundus, Episcopus RomanusGiovanni ConiuloGaeta, Lazio, Italia2 Februari 1119 – 13 Desemba 1124Kalisti IIPapa Callistus Secundus, Episcopus RomanusGuido, Lodi wa BurgundyUfaransaAlifungua Mtaguso wa kwanza wa Laterano mwaka 112315 Desemba 1124 – 13 Februari 1130Honorius IIPapa Honorius Secundus, Episcopus RomanusLamberto ScannabecchiImola, Romagna, Italia14 Februari 1130 – 24 Septemba 1143Inosenti IIPapa Innocentius Secundus, Episcopus RomanusGregorio PapareschiRoma, ItaliaAlianzisha Mtaguso wa pili wa Laterano, 113926 Septemba 1143 – 8 Machi 1144Selestini IIPapa Coelestinus Secundus, Episcopus RomanusGuidoCittà di Castello, Umbria, Italia12 Machi 1144 – 15 Machi 1145Lucius IIPapa Lucius Secundus, Episcopus RomanusGerardo Caccianemici dal OrsoBologna, Italia15 Februari 1145 – 8 Julai 1153Eugenio III, O.Cist. Mwenye heri Eugenio IIIPapa Eugenius Tertius, Episcopus RomanusBernardo PignatelliPisa, Toskana, ItaliaSikukuu yake ni 8 Julai8 Julai 1153 – 3 Desemba 1154Anastasius IVPapa Anastasius Quartus, Episcopus RomanusCorradoRoma4 Desemba 1154 – 1 Septemba 1159Adrian IV, Can.Reg.Papa Hadrianus Quartus, Episcopus RomanusNicholas BreakspearUingereza Papa pekee kutoka Uingereza 7 Septemba 1159 – 30 Agosti 1181Alexander IIIPapa Alexander Tertius, Episcopus RomanusRolando BandinelliSiena, Toskana, ItaliaAlianzisha Mtaguso wa tatu wa Laterano, 11791 Septemba 1181 – 25 Novemba 1185Lucius IIIPapa Lucius Tertius, Episcopus RomanusUbaldo AllucingoliLucca, Toskana, Italia25 Novemba 1185 – 19 Oktoba 1187Urban IIIPapa Urbanus Tertius, Episcopus RomanusUberto CrivelliMilano, Italia21 Oktoba 1187 – 17 Desemba 1187Gregori VIIIPapa Gregorius Octavus, Episcopus RomanusAlberto di MorraBenevento, Campania, ItaliaAlishauri kuanzisha Vita vya msalaba vya tatu19 Desemba 1187 – 27 Machi 1191Klementi IIIPapa Clemens Tertius, Episcopus RomanusPaulino ScolariRoma30 Machi 1191 – 8 Januari 1198Selestini IIIPapa Coelestinus Tertius, Episcopus RomanusGiacinto BoboneRoma8 Januari 1198 – 16 Julai 1216Inosenti IIIPapa Innocentius Tertius, Episcopus RomanusLotario dei Conti di SegniGavignano, Lazio, ItaliaAlianzisha Mtaguso wa nne wa Laterano, 121518 Julai 1216 – 18 Machi 1227Honorius IIIPapa Honorius Tertius, Episcopus RomanusCencio SavelliRoma19 Machi 1227 – 22 Agosti 1241Gregori IXPapa Gregorius Nonus, Episcopus RomanusUgolino dei Conti di SegniAnagni, Lazio, Italia25 Oktoba 1241 – 10 Novemba 1241Selestini IV,Papa Coelestinus Quartus, Episcopus RomanusGoffredo CastiglioniMilano, Italia25 Juni 1243 – 7 Desemba 1254Inosenti IVPapa Innocentius Quartus, Episcopus RomanusSinibaldo FieschiGenova, ItaliaAlifungua Mtaguso wa kwanza wa Lyon, 1245

12 Machi
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Maksimiliani wa Tebesa, mfiadini, ya mtakatifu Papa Inosenti I, na ya mtakatifu Luigi Orione, padri

Papa Agatho
Anaheshimiwa kama mtakatifu. Kanisa Katoliki linaadhimisha sikukuu yake tarehe 10 Januari, lakini Waorthodoksi tarehe 20 Februari.

Papa
Baada ya Dola la Papa kutekwa na Ufalme wa Italia (1860-1870), Mapapa wameweza kushughulikia zaidi mambo ya kiroho na kujitokeza kwa ubora.Kwa miaka ya karibuni inatosha kumfikiria Papa Yohane Paulo II na mchango wake katika kuangusha ukomunisti katika Ulaya Mashariki.

Mikaeli Garicoits
Papa Pius XI alimtangaza kuwa mwenye heri tarehe 15 Machi 1923, halafu papa Pius XII kuwa mtakatifu tarehe 6 Julai 1947.

Papa Urban V
Papa Urban V, O.S.B. (takriban 1310 – 19 Desemba 1370) alikuwa papa kuanzia 28 Septemba 1362 hadi kifo chake. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Guillaume Grimoard. Alimfuata Papa Innocent VI akafuatwa na Papa Gregori XI.

Papa Yohane XII
Alimfuata Papa Agapeto II akafuatwa na Papa Benedikto V.

Papa Innocent VII
Alimfuata Papa Bonifasi IX wakati wa farakano la Kanisa la magharibi, akafuatwa na Papa Gregori XII.

11 Oktoba
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Filipo mwinjilisti, na ya mtakatifu Papa Yohane XXIII

Papa Yohane XXIII
Alizikwa katika mahandaki ya Basilika la Mt. Petro tarehe 6 Juni 1963 na kesi ya kumtangaza mtakatifu ilifunguliwa tarehe 18 Novemba 1965 na mwandamizi wake Papa Paulo VI. Baada ya kukubaliwa heshima kama Venerable tarehe 20 Desemba 1999, alitangazwa mwenye heri tarehe 3 Septemba 2000 pamoja na Papa Pius IX na watatu wengine.

Papa Klementi VI
Alimfuata Papa Benedikto XII akiwa papa wa nne aliyetawala kutoka mji wa Avignon (Ufaransa) akafuatwa na Papa Innocent VI.

21 Desemba
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Nabii Mika, na ya mtakatifu Petro Kanisi, padri na mwalimu wa Kanisa

Bernardino Realino
Realino alitangazwa mwenyeheri na Papa Leo XIII mwaka 1896, halafu mtakatifu na Papa Pius XII tarehe 22 Juni 1947.

Papa Klementi XI
Alimfuata Papa Inosenti XII akafuatwa na Papa Inosenti XIII.

Papa Yohane XXIII
Angelo Giuseppe Roncalli alikuwa mtoto wa nne kati ya 14 wa familia ya mkoa wa Lombardia. Alipata upadrisho tarehe 10 Agosti 1904 akapangwa sehemu mbalimbali, hata kama balozi wa Papa nchini Ufaransa, Bulgaria, Ugiriki na Uturuki.

Papa Innocent XII
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Antonio Pignatelli.

Antoni wa Padua
Alitangazwa mtakatifu na Papa Gregori IX mapema sana, tarehe 13 Mei 1232, na mwalimu wa Kanisa na Papa Pius XII mwaka 1946 kwa jina la "Doctor Evangelicus" (Mwalimu wa Kiinjili), kutokana na mafundisho yake kujaa roho na maneno ya Injili ya Yesu Kristo.

13 Aprili
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Papa Martin I, mfiadini, na ya mtakatifu Ermengild, mfiadini

Historia ya Kanisa Katoliki
Utaifa, uliotokea Ulaya magharibi kuanzia ufalme wa Ufaransa katika karne ya 14, ulivuruga umoja wa Kanisa kiasi kwamba kwanza Mapapa waliishi Avignon, mbali na Roma, kwa miaka 69 (1309-1378), halafu kwa miaka 38 (1378-1409) kukawa na Farakano la Kanisa la Magharibi, waamini wengine wakimfuata Papa wa Roma na wengine Antipapa wa Avignon wakidhani ndiye Papa wa kweli.

Kanisa Katoliki la Kimelkiti
Kanisa Katoliki la Kimelkiti (kwa Kiarabu كنيسة الروم الملكيين الكاثوليك, Kanīsat ar-Rūm al-Malakiyyīn al-Kāṯūlīk) ni mojawapo kati ya madhehebu ya Kanisa Katoliki inayoongozwa na Patriarki wake akisaidiwa na sinodi yake na akiwa na ushirika kamili na Papa wa Roma tangu mwaka 1729.

Papa Gregori XII
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Angelo Correr.

Wakatoliki wa Kale
Wakatoliki wa Kale ni jina linalotumika kujumlisha Wakristo wa Magharibi ambao wametengana na Askofu wa Roma hasa baada ya Mtaguso wa kwanza wa Vatikano (1869-1870) kutangaza dogma ya Papa kutoweza kukosea anapotamka rasmi jambo fulani kama fundisho la kudumu moja kwa moja.

Papa Lucius II
Papa Lucius II alikuwa papa kuanzia tarehe 12 Machi 1144 hadi kifo chake tarehe 15 Februari 1145.

Papa
Papa huchaguliwa na makardinali wa Kanisa Katoliki baada ya mtangulizi wake kufa au kung'atuka. Baada ya kuchaguliwa papa mpya anaweza akajipatia jina jipya. Tangu tarehe 13 Machi 2013 ni Papa Fransisko, ambaye awali aliitwa Jorge Mario Bergoglio, kutoka Argentina.

Papa Gregori XIII
Papa Gregori XIII (*7 Januari 1502 mjini Bologna, Italia; †10 Aprili 1585 mjini Roma) alikuwa papa wa Kanisa Katoliki kuanzia tarehe 13 Mei 1572 hadi kifo chake.

Papa Yohane XXIII
Tarehe 12 Januari 1953 Papa Pius XII alimfanya Roncalli kuwa kardinali pamoja na kuwa Patriarki wa Venice.

Papa Innocent XII
Jamii:Waliozaliwa 1615 Jamii:Waliofariki 1700 Jamii:Papa

Papa Yohane XII
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Octavian akiwa mzao wa Karolo Mkuu vizazi saba kutoka kwake.

Papa Damaso II
Papa Damaso II alikuwa papa kuanzia tarehe 17 Julai 1048 hadi kifo chake tarehe 9 Agosti 1048. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Poppo.

Papa Benedikto XII
Papa Benedikto XII. O.Cist. (takriban miaka ya 1280 – 25 Aprili 1342) alikuwa papa kuanzia tarehe 20 Desemba 1334 hadi kifo chake.

Yohane wa Parma
Yohane Buralli wa Parma (Parma, Emilia-Romagna, 1209 hivi - Camerino, Marche, 19 Machi 1289) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki kutoka Italia ambaye aliongoza utawa wa Ndugu Wadogo (1247-1257).

Papa Yohane XII
Alikuwa akihusiana na ukoo wa Tusculum na mwanachama wa familia mashuhuri ya Teofilatto ambayo ilikuwa imesimamia siasa za Mapapa kwa zaidi ya nusu karne. Upapa wake ukawa mbaya kwa madai ya udhalimu na maadili.

Papa Pius XI
Alimfuata Papa Benedikto XV na kuvishwa taji tarehe 12 Februari 1922. Akafuatwa na Papa Pius XII.

Kanisa Katoliki
Papa amejaliwa na Mungu mamlaka kamili juu ya waamini wote awafungulie ufalme wa mbinguni, kama Yesu alivyomuambia Petro: “Nitakupa wewe funguo za ufalme wa mbinguni; na lolote utakalolifunga duniani, litakuwa limefungwa mbinguni, na lolote utakalolifungua duniani, litakuwa limefunguliwa mbinguni” (Math 16:19). “Nimekuombea wewe ili imani yako isitindike; nawe utakapoongoka waimarishe ndugu zako” (Lk 22:32). “Lisha wanakondoo wangu… Chunga kondoo zangu… Lisha kondoo zangu” (Yoh 21:15-17).

Historia ya Kanisa
Migongano hii ilisababisha tatizo la Mapapa kwenda kukaa miaka 68 (1309-1377) huko Avinyon (leo nchini Ufaransa) badala ya kuongoza mjini Roma. Aliyefaulu kumrudisha Papa katika jimbo lake hilo ni Katerina wa Siena, bikira mwenye karama ya unabii.

Mtaguso wa kwanza wa Lyon
Mtaguso wa kwanza wa Lyon uliitishwa na Papa Inosenti IV (1243-1254) tarehe 24 Juni 1245 akiwa huko Lyon (Ufaransa), alipokimbilia usalama. Waliushiriki karibu viongozi 150 wa Kanisa Katoliki, ambalo linauhesabu kuwa mtaguso mkuu wa 13.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.


Question: Je,mfereji ni nini?

Mfereji
Mfereji ni njia ya maji iliyotengenezwa na watu tofauti na njia asilia za maji kama mito au maziwa.

Mfereji
Mfalme Necho II wa Misri alianzisha njia ya maji ya kwanza kati ya Mediteranea na Bahari ya Shamu kwa kuchimba mfereji kati ya mto Naili na Bahari ya Shamu. Mfereji huu ulikuwa mtangulizi wa Mfereji wa Suez.

Mto
Chanzo cha mto mara nyingi ni chemchemi au ziwa au maungano ya vijito vidogo. Mto hufuata mwendo wake kwa mtelemko hadi mwisho wake baharini au ziwani au kwa mto mwingine. Kama mto ni mdogo huitwa kijito. Mto mkubwa sana kama Kongo au Nile unaweza kuitwa mto mkubwa au jito.

Malezi
Malezi ni kazi maalumu ya muda mrefu ambayo binadamu anamsaidia mwingine kukabili maisha kwa jumla au sehemu yake mojawapo.

Mwaridi
Mwaridi ni mti, kichaka au mtambaa wenye miiba na maua yanukiayo vizuri. Kwa asili jina hili limetumika kwa "Rosa x damascena", lakini siku hizi hutumika kwa spishi zote za jenasi "Rosa". Jenasi hii ni jenasi-mfano ya familia Rosaceae. Maua huitwa mawaridi au halwaridi.

Mcheri
Micheri ni miti ya jenasi "Prunus", na nusujenasi "Cerasus". Matunda yao huitwa cheri. Kuna spishi nyingi za micheri, lakini mbili tu hupandwa sana katika Ulaya na Asia na pia katika Amerika, Australia na Afrika ya Kaskazini-magharibi: mcheri mtamu ("Prunus avium") na mcheri mchachu ("P. cerasus").

Alumini
Alumini ni thabiti na nyepesi. Pia si ajizi kikemia yaani inapenda kutendana haraka na oksijeni na hapa inajenga tabaka nyembamba ya oksidi inayozuia kuendelea kwa kutendana na kemikali nyingine. Ni nyepesi kuliko chuma na feleji. Kwa hiyo hutumiwa pale ambako uzito mdogo ni muhimu kama katika utengenezaji wa eropleni, treni na magari ambapo uzito mdogo unapunguza matumizi ya fueli. Alumini hupendwa pia kwa kutengeneza maboti na meli ndogo kwa sababu tofauti na feleji haishikwi na kutu kutokana na athira ya maji ya chumvi. Takriban asilimia 35 za matumizi ya alumini duniani yalikuwa kwa ajili ya kujenga vyombo vya usafiri.

Msumari
Msumari (pia: msumali) ni nondo nyembamba ya chuma au feleji yenye ncha na kichwa. Inatumiwa kwa kufunga kitu juu ya kitu kingine.

Uvukizaji
Katika metorolojia uvukizaji ni hasa mwendo wa maji kuwa mvuke au gesi. Mwendo huu ni nguvu muhimu sana katika duara ya maji duniani. Maji ya baharini au unyevu nchini vinapashwa moto hasa na mionzi ya jua hadi kuwa mvuke unaopanda juu kuwa mawingu.

Breki
Breki ni kifaa kinachopunguza kasi ya injini au kuisimamisha. Neno latumiwa hasa kwa breki kwenye vvyombo vya usafiri vyenye magurudumu kama treni, baisikeli, pikipiki au motokaa.

Miwani
Kwa kawaida miwani ni lenzi mbili za kioo au plastiki zinazoshikwa na fremu. Fremu hulala juu ya pua ikiwa na mikono miwili inayoshikana na masikio.

Mchani
Michani au mikenge ni miti ya jenasi "Albizia" katika nusufamilia Mimosoideae ya familia Fabaceae, lakini spishi nyingine zina majina kama mporojo, mkami na mkalala. Spishi nyingi ni miti midogo, lakini spishi kadhaa ni kubwa sana (k.m. Mchani-mbawe). Majani yao yana sehemu nyingi na maua yana stameni zilizo ndefu kuliko petali. Kwa kawaida stameni ni shaufu na petali hazionekani sana.

Choo
Katika karne ya 19 miji ya Ulaya ilikua haraka kutokana na mabadiliko ya mapinduzi ya viwandani na kuongezeka kwa watu pasipo vyoo vya kutosha kulisababisha kusambaa kwa magonjwa ya kuambukiza kama kipindipindu. Katika sehemu nyingi maji machafu yalitiririka katikati ya barabara katika mifereji isiyofunikwa. Kuongezeka kwa watu kulisababisha ndani ya ardhi kuchanganya kwa majichafu ya mashimo na maji ya visima. Maendeleo ya kisayansi yalileta elimu ya kwamba maambukizi yanapitishwa hasa kwa maji machafu si kwa hewa chafu jinsi ilivyoaminiwa awali. Hapo serikali zilianza kuweka taratibu za kujenga mifumo ya kukusanya majichafu, hasa kwa kutengeneza mifereji iliyofunikwa au mabomba ya kukusanya majichafu ya kila nyumba na kuyapeleka nje ya miji au hata penye vituo vya kusafisha majichafu kabla ya kuyarudisha katika mito. Mji mkubwa uliotangulia hapa ulikuwa London katikati ya karne ya 19.

Mto
Njiani mwake mto huwa umechimba lalio linalofanana na mfereji kati ya udongo au mawe ya kingo zake. Nguvu ya kusogeza maji mtoni ni uvutano wa dunia.

Jira
Jira (kwa Kiingereza: "cumin") ni mbegu za mjira ("Cuminum cyminum") zenye rangi ya kahawia zinazotumika kama kiungo pamoja na hiriki, bizari (bizari nzima, bizari nyembamba) katika upishi, hasa upishi wa pilau.

Ueleaji
Meli au boti inaelea kwa sababu jumla ya mjao wake ni nyepesi yaani densitiy a wastani ni ndogo kuliko maji. Hii ni kweli hata kama ni meli ya feleji na feleji ina densiti kubwa na kuwa nzito kushinda maji. Lakini ndani ya felejikuna nafasi kubwa ya hewa na ni wastani ya nafasi hii yote inayofanya meli kwa jumla kuwa na densiti ndogo kuliko maji hivyo inaelea.

Ulezi
Ulezi (wingi malezi) ni punje ya mlezi au mwele (aina ya nafaka) ambao hulimwa katika sehemu zenye hali ya ukame.

Madhara ya ongezeko la joto duniani
Kulingana na ripoti ya Reuters, theluji za Himalaya ambazo ndizo vyanzo vya mito mikubwa zaidi Barani Asia, mito Ganges, Indus, Brahmaputra, Yangtze, Mekong, Salween na Manjano – inaweza kupungua kadiri vipimo vya joto vinavyoongezeka. Takriban watu bilioni 2.4 wanaishi katika bonde la mifereji wa mito ya Himalaya Uhindi, Uchina, Pakistan, Bangladesh, Nepal na Myanmar huenda zikawa na mafuriko yakifuatiwa na ukame katika miongo ijayo. Nchini Uhindi pekee, mto wa Ganges unatoa maji ya kunywa na kilimo kwa zaidi ya watu milioni 500 million. Imekubalika, hata hivyo, kuwa ongezeko la maji kutoka theluji za Himalaya kila msimu ulisababisha ongezeko la uzalishaji wa kilimo katika eneo la Uhindi ya kasakazini katika kipindi chote cha karne ya 20.

Daraja
Kuna aina nyingi za madaraja. Ukubwa wa daraja unategemea upande mmoja upana wa kizuizi kinachotakiwa kuvukiwa, yaani upana wa mto au bopo, na kwa upande mwingine uzito wa mizigo itakayopita juu ya daraja. Daraja la kuvukisha watu halina mzigo mkubwa lakini daraja linalopokea njia ya reli au barabara kuu litabeba uzito mkubwa.

Fugo
Katika mchakato huu kipo chanzo cha kutokea kwa nafaka zote zinazoliwa na binadamu. lakini pia mimea mingine ya matunda kama vile ndizi au mitofaa.

Mfereji wa bahari
Kwa jumla mifereji hii inapatikana mahali ambako bamba la gandunia linasukumwa chini ya bamba lingine.

Mfereji wa bahari
Mara nyingi mifereji ya bahari huwa na mitelemko mikali ya kuelekea chini. Huwa mirefu lakini kiasi nyembamba. Urefu unaweza kufikia kilomita 2,400 na upana hadi km 112.

Ameta
Ameta (pia amita; kutoka Kiingereza "" ambayo ni kifupi cha "ampere meter") ni kifaa kinachotumika kupima nguvu ya mkondo wa umeme kwa vizio vya ampea.

Mboji
Mboji (pia: "matanda"; kwa Kiingereza "humus, compost") ni mata ogania katika udongo. Inafanywa na vipande visivyo na uhai tena vya mimea na wanyama. Inatokea katika mchakato wa kuoza kwa mimea na pia wanyama. Ni sehemu muhimu ya udongo maana inaongeza rutuba yake. Tofauti na mchanga mtupu inaweza kushika maji kama sifongo. Pia ina virutubishi vingi ndani yake pamoja na nitrojeni.

Jenetikia
Katika kesi ya njegere, ambayo ni spishi yenye seti mbili za kromosomu, kila mmea una aleli mbili za kila jeni, aleli moja iliyorithiwa kutoka kwa kila mzazi. Spishi nyingi, ikiwa ni pamoja na binadamu, zina muundo huo wa urithi. Viumbe vyenye seti mbili za kromosomu na vyenye nakala mbili za aleli moja//sawa ya jeni maalum huitwa homozigasi katika sehemu hiyo ya jeni, wakati viumbe vyenye aleli mbili tofauti za jeni maalum vinaitwa heterozigasi.

Shingo ya nchi
Mara nyingi shingo ni mahali panapofaa kwa kujenga mfereji kwa sababu hapo umbali kati ya magimba mawili ya maji ni ndogo zaidi.
Kwa hiyo shingo za nchi zilizotajwa juu huwa na mifereji yao:

Daraja
Kuna pia madaraja yanayovusha mfereji juu ya mto hivyo kuwezesha meli kupita juu ya meli nyingine. Kwa jumla madaraja ni sehemu muhimu za miundombinu ya kila nchi.
Madaraja ya kwanza yalitengenezwa kwa mbao. Baadaye watu waliendelea kutumia mawe. Tangu karne ya 18 madaraja ya chuma yalianza kujengwa. Baadaye madaraja mengi yamejengwa kwa kutumia saruji pamoja na feleji.

Mfumo wa mzunguko wa damu
Ateri huwa nyembamba zaidi kadri zisivyofika mbali na moyo. Mwishoni ni nyembamba sana huitwa aterioli na kuingia katika kapilari ambazo ni vyombo vya damu vyembamba mno zinazolisha seli za mwili moja kwa moja.

Mapazia
Mapazia ni vipande vya kitambaa vilivyopangwa kuzuia mwanga, maji (kama pazia la bafuni), vumbi n.k. lakini pia watu wasione ndani kwa sababu za faragha. Mapazia huweza pia kutumiwa kwenye kumbi za maonyesho au matukio mbalimbali kama harusi, kimapaimara na hata jukwaa la maigizo (hasa kwa nyuma na likiwa na michoro inayoendana na mandhari ya tamthilia). Hutumika pia kutenganisha steji na ukumbi.

Ateri
Arteri mapafu ni aina ya arteri inayosafirisha damu isiyo na oksijeni kutoka kwenye moyo kwenda kwenye mapafu.

Mshipa
Mshipa ni mrija mdogo wenye kupitisha damu au mawasiliano katika mwili wa kiumbehai k.v. mnyama au binadamu.

Upepo jua
Upepo wa jua (kwa Kiingereza "") ni jina la mkondo mfululizo wa vyembe vya nyuklia unaotoka kwenye Jua. Vyembe vya nyuklia ni vipande vidogo vinavyopatikana ndani ya atomi. Upepo wa jua ni hasa mkondo wa protoni, elektroni na viini vya heliamu wenye kasi kubwa ya kutosha kutoka kwenye graviti ya Jua. Mchanganyiko huo vya vyembe huitwa plasma (utegili): ni kama gesi inayofanywa kwa ioni. Hii ni sababu ya kwamba upepo wa jua ni mkusanyiko wa vyembe vyenye chaji ya umeme.

Kamafleji
Kamafleji (kutoka kwa Kiingereza "camouflage") au majificho ni hali ya kujificha kwa kujifananisha na mazingira.

Tengamaji
Tengamaji (ing. "drainage divide") ni sehemu za juu zinazotenganisha beseni za mito inayokusanya maji ya eneo fulani. Kila upande wa tengamaji maji yote hutirikika kuelekea mto mkubwa unaobeba maji hadi baharini, au kwenda ziwa fulani mfano Ziwa Chad, Bahari ya Kaspi lisilo na uhusiano na bahari.

Wapare
Embea – chunga-kitendo cha kuchunga wanyama-mfano; anachunga n`gombe.
Mndu (nm) (umoja) bvandu (wingi) – mtu-watu
Mwana (nm) umoja (wingi) watoto –mtoto-watoto
Mfu (nm) – msichana
Mthoro – mvulana
Mka – mke
Mmi – mme
Mwali – mwali
Ngathu – sherehe/karamu
Papa – baba
Mama – mama
Lumbwio – dada
Koko (Mkeku – mlala) – Bibi
Kaka – babu
Chacha – babu wa baba/mama
Chocho – bibi wa mama/baba
Mborere – mbaraka/Baraka
Ndima (nm) – kazi
Kiamba (nm) – hekari/kipande cha shamba
Itara (nm) – 1.Chatu 2.namna ya kuhesabu
Mfiri/mifiri (nm) –siku
Fura – penda
Njicha kv – nzuri
Mwiri – 1.mwezi 2.mbalamwezi; usiku wa giza
Mmbari (nm) – jua
Mkwabvi (nm) – mmasai
Mfwi (nm) – mshale
Bvura – upinde
Mnyika – wakuja
Mringa (nm) – maji
Bvota – ushindi
Ifuru – Nyumba za kigweno zinazo ezekwa kwa majani na zinajengwa na miti na matope na juu ya paa huwekwa chungu.
Ifire – mjinga
Nyungu – chungu
Njiu – nyeusi
Njewa – nyeupe
Ndhinya/nguju – nguvu
Kijo nm – chakula
Ngwi – kuni
Ngwia – mboga za majani/mchicha
Mnafu – Mboga ya majani/mchicha
Makungu – Makweme. Mmea unao tambaa katika miti na unatambaa kwa urefu mkubwa sana.
Mabele – Chakula cha ndizi na magimbi yaitwayo maruma.
Mghubva – Muwa
Ipodo – Parachichi
Makafi – Ndizi zilizo menywa na kukaushwa juani na kisha kutwangwa katika kinu tayari kwa kutoa unga.
Ibada – Ni ugali upikwao kwa unga wa ndizi (ibada)
Mwindu – Shami
Mara – 1.Majani 2.mate
Mkunga – Samaki aina ya kambale
Kyaru – kiatu
Ipere – Samaki aina ya perege
Bvughai – Ugali
Maruma – Aina ya magimbi yalimwayo Ugweno
Ngumba – Kiazi kitamu
Ghira – Zaa
Unyonge – ujauzito
Mda – mimba
Kibvocha – motto mchanga
Agha – jenga
Mshomo – mnon`gono
Ukunga – yowe
Kia – kiazi kitambaacho katika miti bali huenda chini zaidi ardhini na kuzaa kiazi.
Kichumbi – kiti
Mghombo – Ni mmea utumikao kutibu magonjwa kama malaria/homa
Mthabvi – mchawi
Logha – Loga
Kigoda – Kiti kidogo kikaliwacho jikoni
Mshombe – supu
Embea – kuchunga
Mrungu/rubva – Mungu
Mfumwa – Bwana
Mwiri - Mkwe
Wau – Mke mwenza
Chamwi – 1.Sura 2.Paji la uso
Marwi – Masikio
Mitho – Macho
Mumu – Mdomo
Mbua – Pua
Mamua –Kamasi
Mithori - Mchozi
Maghegho – Meno
Mara – Mate
Mabvoko – Mikono
Mnyu – Kidole
Njwala – Kucha
Mbafu – Kifua
Mbari – Mbavu
Mabvele – Matiti
Ndenyi – Tumbo
Ndii - Magoti
Ngobvori – Kishikizo cha mzinga
Njuki – Nyuki
Kolo – Ndevu
Irende – Mguu
Mrwe – Kichwa
Mwiri -Mwili
Munyu – Chumvi
Mwaru – Mzinga
Mnyuka – Dawa ya kutibu tumbo
Mri – 1.Mti 2. Mji
Mrinyi – Mjini
Mwera – Mvua
M`mbari – Jua
Mkuta – Upepo
Lukungu – Ukungu
Thari – Samadi
Maumagho – Mkojo
Ighwe – Jiwe
Maobva – Maua / iobva-ua
Mghomba – Mgomba
Irughu - Ndizi
Lugho – Ungo
Mwinu – Mtwangio
Kitela – Chungu kidogo (hutumika kupikia mboga)
Kichinga – Kijinga
Mriko – Mwiko
Figha – Figa
Mti – Moshi
Maifu – Majivu
Mtiri – Masinzi
Mlale –
Kilui – Vumbi
Ubvuva – Sokoni
Kali - Dari
Logha – Loa
Irinda – Gauni
Makuru – Mavi ya kuku
Marufi – Mavi/kinyesi
Kenyi – Nyumbani
Bvuki – Asali
Kala – Zamani
Bvuwaji – Ugonjwa
Nganda – Ukuta
Ghari – Chumba
Mtiru – Msitu
Ighwe – Jiwe
Ndege – Ndeghe
Kitonga – Zawadi
Mbuta – Faini
Shina – Kitininyi
Maemba – Mahindi
Ingobe – Barage
Mafura – Mafuta
Moro – Moto
Kithungi – Kiyota
Mdegho – Mtego
Teri – Udongo
Mfwa –M`ba
Mbeghu - Mbegu
Kaka – Zamani
Ibore – Yai
Mshundi – Yai bovu
Ighua – Mfupa
Iboho – Zizi
Mbinga – Kibuyu
Mbingu – Hirizi
Ngwaru – Kata
M`bala – Magadi
Ishamba – Shamba
Mwaka – Mpaka (mpaka wa shamba)
N`ganda – Ukuta
Matanonyi – Njia panda
Irabva – Kuti
Ifumburughu – Bundi
Choti/mlango - Mlango
Lungo – Ungo
Kirero – Msemo
Njafi – Pombe
Itondo – Tope
Mbirimbiri – Pilipili
Ibata – Bata
Idungunya – Nyanya
Ibvula – Utumbo
Bvwarimu – Wazimu
Mkwaju – Mkongojo
Ndhata – Fimbo
Ngalawa – Boti
Mwenyi – Mwenyeji
Ibwe – Ndizi moja
Kiringo – Kichane
Imwaran`ga –
Mfwi – Mshale
Bvura – Upinde

Mbege
Pombe hii hutengenezwa kwa kuchemsha ndizi mbivu kama vile ndizi songea, ndizi uganda,kibungara,kisukari(kama zinapatikana kwa sana) n.k. Ndizi hizo zikishachemshwa huachwa kwa kipindi cha kama tatu au zaidi ili zichache. Baada ya hapo unga wa ulezi hupikwa na kuachwa upoe. Ndizi zilizochemshwa na kuchacha huchanganywa na maji kisha kukamuliwa ili kupata juisi yake. Juisi hiyo huchanganywa na unga wa ulezi uliopikwa na tunapata (kivuo, kifue, togwa) na kuachwa usiku mzima. Kesho yake mbege huwa tayari kwa kunywewa.

Daraja la Mfereji wa Suez
Daraja hili lina nguzo ndefu zinazozishikia zenye muundo wa Nguzo za Farao. Pia daraja hili lina kiasi cha urefu wa mita 68.[1] juu ya mstari wa maji. Au (Suezmax) juu ya meli zinazoweza kupita katika Mfreji huo.

Fasihi
Muundo - ni mtitiriko/msuko/mpangilio wa matukio / visa Mtindo - ni mbinu inayotumiwa na fanani ili atofautiane na fanani mwingine Wahusika - ni watu au vitu vyenye uhai au la ambavyo hutumiwa na fanani katika kazi yake Mandhari - ni eneo ambalo fanani hulitumia kujenga matukio na au mtiriko katika kuumba kazi yake Matumizi ya lugha - ni lugha anayotumia fanani katika kujenga wasifu wa wahusika kihaiba kazi yake

Mjafari
Mjafari (pia mlungu, mbambangoma au mwambangoma) ("Erythrina abyssinica") ni mti mwenye miiba na maua mekundu ambayo huchanua kabla ya majani.

Ngonjera
Ngonjera ni aina ya mashairi ya majibizano baina ya pande / watu wawili (2) au zaidi. Aghalabu mazungumzo hayo huwa na mijadala ya malumbano yenye kusudio la kutoa ujumbe maalumu kwa hadhira au jamii husika. Msemaji mmoja huuliza swali katika ubeti mmoja na mwingine hutoa jibu katika ubeti unaofuata na majibizano ya hoja kuendelea hivyo hadi kukamilisha mada ya mjadala husika. Kutokana na sifa hiyo, ndiyo maana kipera cha ngonjera kinapatikana katika utanzu wa ushairi na katika utanzu wa maagizo. Muundo ni sawa kabisa na mashairi.

Mishipa ya damu
Kwa hiyo mwendo au mzunguko wa damu ni moyo halafu mishipa ya ateri - aterioli - kapilari - venuli - vena hadi moyoni tena.

Fuwele
Fuwele ni muundo wa gimba mango ambako atomi au molekuli zake zimepangwa kwa mpangilio maalumu unaorudia na kuendelea pande zote.

Geji sanifu
Geji sanifu (kwa Kiingereza standard gauge [1]) ni geji (yaani kipimo cha umbali kati ya pau mbili za njia ya reli) inayotumika zaidi duniani. Takriban asilimia 55 za njia zote za reli duniani zinatumia geji hii yenye upana wa milimita 1,435.[2]

Daraja
Daraja ni jengo lililoundwa kwa kusudi la kuwa na njia ya kupitia juu ya pengo au kizuizi. Mfano mzuri ni daraja linaloendeleza barabara juu ya mto, bopo au juu ya barabara nyingine.

Ateri
Ateri (pia arteri, kutoka neno la Kigiriki "ἀρτηρία", "artēria", kupitia Kiingereza "artery") ni mshipa wa damu unaopeleka damu nje ya moyo wa binadamu na wanyama kadhaa. Hivyo ateri ni sehemu ya mfumo wa mzunguko wa damu.

Mfereji
Kati ya mifereji muhimu ya kimataifa ni Mfereji wa Panama pamoja na Mfereji wa Suez.

Mpera
Mpera ("Psidium guajava") ni mti mdogo wa familia Myrtaceae.

Madini
Madini ni tofauti na miamba. Madini ni kampaundi ya kikemia yenye viwango maalumu ya elementi ndani yake na kwa kawaida mfumo maalumu ya fuwele.

Feri
Feri kubwa zaidi hubeba pia magari na malori pamoja na abiria. Pasipo madaraja kuna feri za pekee za kubeba treni.

Mipango
Kulingana na George R. Ferry, "Sera ni mwongozo jumla unaotamkwa, unaoandikwa au unaoashiriwa unaoanzisha mipaka ya ugavi inayotoa vitengo vya ujumla na maagizo ambayo kwayo hatua usimamizi itafanyika."
Sera ni miongozo na vikwazo maalum kwa ajili ya kufikiria kiusimamizi juu ya maamuzi na utekelezaji. Sera hutoa muundo ambao ndani yake waamuzi wanatarajiwa kufanya kazi wakati wakifanya maamuzi ya shirika. Ni miongozo msingi ya kuwa thabiti katika kufanya maamuzi.

Mfumo wa upumuaji
Amfibia kama chura ni wanyama wanaoanza maisha yao katika maji na baadaye spishi nyingi zinahamahama baina ya maji na nchi kavu lakini kwa jumla wanahitaji mazingira penye maji. Wakipita kwenye ngazi za metamofosi wanaanza maisha kama viluwiluwi (ndubwi) wakipumia kupitia mwamvua. Wakati wa kutoka kwenye ngazi ya kiluwiluwi wanapata mapafu.

Chembeuzi
Chembeuzi (au kromosomu kutoka neno la Kiingereza "chromosome" linatokana na Kigiriki χρῶμα, chroma, "rangi" na σῶμα, soma, "mwili") ni nyuzi zinaobeba ADN ambazo zinapatikana katika seli zote za viumbe hai na kuongoza utengenezaji wake.

Korongo
Mwishoni korongo ni mfereji wa maji wa mto usio na maji mwaka mzima, au mvo wa (bonde la) mmomonyoko (korongo (jiografia)).

Korongo (jiografia)
Korongo (kijiografia) ni mfereji mkubwa kama mto usio na maji ya kutiririka mwaka mzima, au mvo wa (bonde la) mmomonyoko.

Spora
Spora ni jina la hatua ya uzazi bila ngono. Pengine huitwa kiiniyoga au kijimbegu pia, lakini jina la kwanza linafaa viyoga tu. Kwa kawaida spora zina seli moja tu na kuwa haploidi, yaani zina seti moja ya ADN. Viumbehai vyote vilivyo na seli zenye kiini, vina spora lakini zinaonekana vizuri tu katika protozoa, kuvu, miani na mimea ambayo sina mbegu (k.m. vigoga na aina za madege au majimbi).

Waya
Waya (wingi: nyaya; kutoka Kiingereza "wire") ni uzi wa chuma. Waya hutumika hasa katika kusafirishia umeme.

Umememaji
Umememaji huwa na faida mbalimbali:
gharama yake si kubwa, kiwango cha uzalishaji umeme unaweza kubadilishwa haraka bila matatizo kulingana na mabadiliko ya mahitaji kwa mfano baina ya mchana na usiku. Kama mahitaji ya umeme ni madogo maji hupitishwa kando la rafadha. Uzalishaji huu hauchafushi mazingira maana hakuna kuchoma kwa fueli.

Mto
Mipaka kati ya beseni huitwa tengamaji. Tengamaji kwa kawaida ni eneo la juu ambako upande mmoja maji hutelemka kuelekea beseni moja na upande mwingine kwenda beseni tofauti. Kwa mfano tengamaji kati ya mabeseni ya Ruaha Mkuu na Mto Zambezi (kupitia Ziwa Nyasa) inafuata milima ya Uporoto na milima ya Kipengere.

Mfereji wa bahari
Mfereji wa bahari uliyoenea chini kabisa duniani ni mfereji wa Mariana wenye kina cha mita 11,034 uliopo katika bahari ya Pasifiki kando ya Visiwa vya Mariana karibu na Guam. Ni mahali ambako bamba la Pasifiki hujisukuma chini ya Bamba la Ufilipino.

Jimeta
Jimeta ni bandari muhimu kwenye njia ya mto Benue. Hasa wakati wa maji mengi kati ya Julai hadi Oktoba meli ndogo hubeba karanga na pamba kutoka Kameruni pamoja na ngozi kutoka Adamawa kwenda mabandari ya baharini kwenye mdomo wa mto Niger.

Maji
Wataalamu wengi huona kwamba ugawaji wa maji ulikuwa chanzo cha hisabati, sayansi na serikali. Madola makubwa ya kwanza yametambuliwa katika mabonde ya mito kwenye nchi yabisi kama mto Naili, Frati na Hidekeli au Indus. Haja ya kugawa maji, kujenga mifereji, kuitunza na kusimamia shughuli hizi zilileta haja ya kujenga uwezo wa kuhesabu, kutunza kumbukumbu, kuanzisha mwandiko na kuwa na vyombo vya utawala.

Bawasiri
Mito ya hemoroidi ni sehemu ya anatomi ya kawaida ya binadamu na huwa maradhi inapopitia mabadiliko yasiyo ya kawaida. Kunayo mito tatu iliyo katika mfereji wa mkundu wa kawaida. Hii huwa pembeni mwa kushoto, utangulizi wa kulia, na sehemu za nyuma za kulia. Zimetengenezwa kwa mishipa ya damu inayoitwa sinasi, tishu unganishi na misuli nyororo bali si kwa ateri wala vena. Sinasi haziwi na tishu za misuli katika kuta zao zinazotofautisha kutoka kwa vena zake. Seti hii ya mishipa ya damu huitwa pleksasi ya hemoroidi.

Bawasiri
Bawasiri (au Kikundu au Futuri au Puru au Mjiko au Hemoroidi kutoka Kiingereza "hemorrhoid") ni hali ya kutuna kwa mishipa ya damu katika mfereji wa mkundu ambayo husaidia kudhibiti kinyesi. Katika hali yake ya fiziolojia, hutenda kazi kama mto uliotengenezwa kwa njia ya vena na tishu unganishi. Huwa patholojia ikiwa hufungana kwa kuvimba au kupata inflamesheni.
Dalili za hemoroidi hulingana na mahali. Hemoroidi za ndani kwa kawaida hujitokeza kwa kinyesi kilicho na damu bila maumivu, ilhali hemoroidi za nje zinaweza kutoa dalili chache au ikiwa zina thrombasi maumivu na uvimbe katika sehemu ya mkundu. Watu wengi hurejelea kimakosa dalili yoyote inayotokea karibu na sehemu ya rektamu ya mkundu kuwa "hemoroidi" na visababishi hatari vya dalili vinapaswa kutupiliwa mbali. Huku kisababishi halisi kikisalia kutojulikana, baadhi ya vipengele vinavyoongeza shinikizo la fumbatio la ndani, hasa kufungika kwa choo, vinaaminika kuchangia ukuaji wa hemoroidi.
Matibabu ya mwanzo ya maradhi madogo hadi yale ya kawaida huwa na ongezeko la kula chakula kilicho na faiba, vinywaji ili kudumisha haidresheni, dawa za kutibu inflamesheni husaidia kwa maumivu, na mapumziko. Baadhi ya taratibu ndogo zinaweza kutekelezwa ikiwa dalili ni kali au hazistawi kwa mwelekeo wa kudhibiti usiobadilika. Upasuaji hutengewa wanaokosa kuonyesha mabadiliko. Hadi nusu ya idadi ya watu wanaweza kuwa na matatizo na hemoroidi kwa wakati fulani maishani mwao. Matokeo kwa kawaida huwa mema.
 Hemoroidi za ndani na za nje zinaweza kujitokeza vitofauti; hata hivyo, watu wengi wanaweza kuwa na zote mbili. Kuvuja damu kunakotosha kusababisha anemia ni nadra, na uvujaji wa damu unaohatarisha maisha ni nadra. Watu wengi wanaweza kuona haya wanapokumbana na tatizo na mara nyingi hutafuta matibabu tu wakati hali inapozidi.

Fueli
Lakini kwa matumizi ya kitaalamu kile kinachowaka ni kampaundi za kaboni na hidrojeni ndani ya ubao na hii ni fueli yenyewe kwa maana ya kikemia.

Mfereji wa Kiingereza
Kwa karne nyini njia ya kuvuka mlango huu wa bahari ilikuwa safari kwa feri kati ya miji ya Calais (Ufaransa) na Dover (Uingereza). Tangu 1994 kuna handaki ya reli chini ya bahari. Reli inabeba abiria, motokaa zao na mizigo ya kila aina.

Viungo Vinavyosafisha Mwili
Mafigo yameshehenezwa na vifereji vilivyonyongwanyongwa, navyo vyote huunganika pamoja kufanya bomba lile litokalo katika kila figo na kufika katika kibofu cha mkojo. Kutoka huko mkojo hutolewa nje kwa mshipa wa kupitia mkojo na uume/uke.

Fueli
Fueli ni dutu inayowaka na kutoa nishati kwa njia inayoweza kutumiwa na binadamu. Mara nyingi fueli ni kitu kinachochomwa.

Geji
Takriban asilimia 55 za njia za reli duniani hutumia geji sanifu. Njia za reli zenye geji tofauti zinapokutana ni lazima kuwa na vituo vya kubadilisha magurudumu ya mabehewa, vinginevyo treni haziwezi kuendelea.

Geji
Geji (kutoka neno la Kiingereza gauge, hasa track gauge au rail gauge) ni umbali kati ya pau mbili za feleji kwenye njia ya reli. Upana hupimwa baina ya pande za ndani za pau.

Theluji
Theluji (kutoka Kiarabu ثلج, thalj) ni aina ya pekee ya barafu ya maji. Inapatikana kama usimbishaji unaotelemka kwa maumbile ya barafu ya fuwelia. Fuwele za theluji ni ndogo; muundo wa fuwele unaonekana kwa macho matupu kama fuwele ni kubwa. Vipande vyake ni vyembamba sana, hivyo theluji hutelemka nyepesi si kama vipande vizito vya mvua ya mawe.

Meli za abiria Marekani
Meli ni chombo cha usafiri kitembeacho majini. Chombo hiki hutumika hasa katika kusafirisha mizigo mizito kama vile magari na vitu vingine vingi, lakini hata kusafiriha watu.

Fasihi simulizi
Hizi ni hadithi za kimapokeo zitumiazo wahusika kama wanyama, miti na watu katika kuelezea au kuonya kuhusu maisha. Vijipera vya kipera hiki ni:

Malaria
Kimelewa cha msingi (mahsusi) cha kimelea hicho na njia ya uenezi na vekta zake ni mbu jike wa jenasi ya Anopheles, binadamu na wanyama wengine wenye uti wa mgongo ni vimelewa wa ziada. Kwanza mbu wachanga humeza vimelea kwa kufyonza damu ya mwanadamu aliyeambukizwa kisha mbu huyo wa aina ya<i data-parsoid='{"dsr":[17423,17436,2,2]}'>Anopheles hubeba mbegu za vimilea za Plasmodium katika matezi ya mate yao. Mbu huambukizwa baada ya kufyonza damu kutoka kwa binadamu aliyeambukizwa. Baada ya kumezwa, gameti za vimelea viliyofyonzwa pamoja na damu hujigawanya kwa msingi wa mbegu za kiume au za kike na kisha kuungana katika utumbo wa mbu. Hii hubuni ukineti inayopenya wambo wa utumbo wa mbu na kuzalisha uusisi katika ukuta wa utumbo. Uusisi inapopasuka, inatoa spora(sporozoites)vinayohama katika mwili wa mbu kuelekea katika matezi ya mate ya mbu, ambapo huwa tayari kumwambukiza binadamu mwingine. Aina hii ya maambukizi wakati mwingine hujulikana kama uhamisho kituo wa kabla(anterior station transfer). Spora huingizwa ndani ya ngozi, pamoja na mate, wakati mbu anapofyonza mlo wake mwingine wa damu.

Mfereji wa bahari
Kwa hiyo mazingira ya mifereji ya bahari yana mitetemeko ya ardhi ya mara kwa mara pamoja na tsunami zinazotokana na mitetemeko hiyo.

Umememaji
Ukuta wa lambo huzuia mwendo wa mto. Kama nafasi ndogo inafunguliwa maji yanateremka mle kwa nguvu nyingi. Mwendo huu wa maji hupitishwa kwenye rafadha au parapela inayozungushwa. Mwendo wa rafadha unaendelea kuzungusha jenereta ya kutoa umeme.

Mfumo wa mzunguko wa damu
Ateri ni mishipa inayopeleka damu kutoka moyoni kwenda mwilini. Vena ni mishipa inayopeleka damu kuingia moyoni kutoka mwilini.

Mbelewele
Mbelewele au chavua ni punje zenye seli za kuzaa za kiume ndani ya maua. Zinapatikana kwenye chavulio juu ya stameni ya ua. Mbelewele ni lazima kwa mbegu wa mmea kujitokeza.

Frati
Katika Biblia umetajwa kama mto mmojawapo wa bustani walipoumbwa Adamu na Eva.

Shairi
Pia kuna mashairi yasiyofuata utaratibu huo wa kimapokeo na huitwa mashairi ya kimamboleo. Mashairi haya mara nyingi huwa ni nyimbo.
Kuna aina kuu mbili za mashairi, nazo ni kama zifuatavyo:
Vilevile huitwa "mashairi funge" - ni mashairi yanayozingatia kanuni za muwala/urari (ulinganifu) wa mizani, vina, idadi ya mistari katika kila ubeti na kituo katika shairi.

Radi
Radi (pia: ngurumo ya umeme) ni mwangaza na miale ya mwanga wa umeme inayotokea wakati wa ngurumo wa mvua ya radi. Katika mazungumzo ya kila siku neno radi linaweza kutaja pia sauti yenyewe na mwanga unaweza kuitwa "umeme". Matumizi ya neno "umeme" kwa ajili ya teknolojia ya "electricity" na vifaa vya umeme yamesababisha kukaza tofauti kati ya umeme kwa jumla na kutokea kwake kwa ghafla wakati wa mvua kali kama mwangaza mkali. Hata hivyo maana ya kiasili ya "umeme" ni ule mwangaza.

Mkondo wa umeme
Vipitishi mara nyingi ni metali kama waya. Katika mitambo ya kila siku, mkondo wa umeme unafanywa na harakati ya elektroni ndani ya waya. Metali zinafaa kama vipitishi hasa kutokana na kuwepo kwa elektroni huru zenye nafasi za kupitapita kati ya atomi au ioni za metali. [1] Kadiri jinsi metali ina idadi kubwa zaidi ya elektroni huru ubora kama kipitishi cha umeme unaongezeka.

Mfereji wa Kiingereza
Mfereji wa Kiingereza ni mlango wa bahari kati ya Uingereza na Ufaransa. Urefu wake ni 560 km na sehemu nyembamba ni mlango wa Dover mwenye upana wa 34 km. Unaunganisha Bahari ya Kaskazini na Atlantiki upande wa kusini ya Britania.

Bandari
Bandari ni mahali pa kupokea meli na kuhamisha mizigo yao pamoja na abiria. Bandari inatakiwa kuipa meli kinga dhidi ya mawimbi makubwa na vifaa ya kupakiza au kutoa mizigo. Kuna mabandari asilia na mabandari yaliyotengenezwa kwa kusudi hii. Kwa jumla bandari ni sehemu muhimu za miundombinu wa nchi.

Mfereji wa Panama
Kabla ya kujengwa kwa mfereji huu meli zote zilipaswa kuvuka ncha ya kusini ya Amerika na mfereji umefupisha safari hii kwa kilomita maelfu.

Treni
Treni inamaanisha jumla ya mabehewa inayovutwa au kusukumwa na injinitreni kwenye njia ya reli. Mfumo wa usafiri kwa treni huitwa kwa kifupi reli.

Mvungunya
Mvungunya, mvungavunga, mbungati, mranaa au mwegea ("Kigelia africana") ni mti mwenye matunda kwa umbo wa soseji kubwa (mavungunya). Kwa asili mti huu unatokea Afrika ya tropiki lakini umepandwa kama mti wa kupamba katika mabara mengine. Mavungunya hutumika katika uganga wa mapokeo na ili kutengeneza pombe ya kienyeji (Kikikuyu: ).

Viungo Vinavyosafisha Mwili
Kila kiumbe hai kinahitaji hewa ya oksijeni ili kiweze kuishi. Kila kiumbe kina namna ya kujipatia hewa hii muhimu kwa uhai. Kwa mfano samaki huipata kutoka majini kwa kutumia matamvua, mimea hutumia majani wakati wa usiku. Hali kadhalika wanyama wa jamii ya mamalia hujipatia hewa kwa kutumia mapafu. Binadamu ana mapafu mawili yaliyo ndani ya kifua. Kwa maelezo zaidi kuhusu mapafu angalia mapafu.

Fueli
Kati ya fueli za kwanza za historia ni ubao inayotumiwa kama kuni. Baadaye watu waligundua njia ya kubadilisha kuni kuwa makaa ya ubao inayotunza nishati ndani ya kuni lakini ni nyepesi na kuchukua nafasi ndogo.

Mfereji
mfereji wa kupeleka maji yanapotakiwa kwa mfano kwa umwagiliaji wa mashamba mfereji wa usafiri kwa boti au meli

Mfereji
Mifereji ya kwanza inayojulikana ilitengenezwa zamani za Mesopotamia ya Kale, Misri ya Kale au Uhindi ya Kale kwa umwagiliaji.

Daraja la Mfereji wa Suez
Daraja la Suez pia huitwa Suez Canal Bridge, au Shohada 25 Januari Bridge au Egyptian-Japanese Friendship Bridge, ni daraja la barabara linalovuka Mfereji wa Suez (Suez Canal) katika eneo la El Qantara. Neno la kiarabu la "al qantara" linamaanisha "daraja".

Magimbi
Magimbi hupendwa sana na watu, hasa kwenye msimu wa Ramadhani kama futari. Mara nyingi hupikwa kwa nazi. Na watu wa Unguja huita zege kwa sababu tu, chakula kitamu na ukila sana unavimbirwa haraka mno. Isitoshe hakiishi haraka tumboni. Kuna miundo mingi ya upishi wa magimbi, aidha kwa kuchemsha tu (chukuchuku) au utie na nazi (hasa kwa watu wa Pwani), yaani, Tanga, Mombasa, Kilwa, Zanzibar na kwingineko. Chakula hiki hakina tabia ya kuliwa sana katika miezi ya kawaida. Ndiyo maana upatikanaji wake wakati mwingine inakuwa vigumu kiasi. Kuna baadhi ya maneo hupatikana sana, lakini kwingineko inakuwa shida. Mara nyingi yanauzwa masokoni au katika masoko yasiyo rasmi, yaani, barabarani.

Njia ya reli
Pale ambapo njia za reli zinaungana au kuachana kuna swichi zinazowezesha treni kubadilisha njia. Swichi hizi kwenye njia zinazotumiwa na treni chache zinaweza kubadilishwa kwa mkono, na kwa kazi hii ni lazima kuwa na kituo au ofisi kwa wafanyakazi. Kwenye reli zilizoendelea swichi hizi hutawaliwa kwa mbali ama kupitia nyaya ndefu au siku hizi pia kwa njia ya elektroniki ilhali kila swichi ina injini ndogo ya umeme.

Umwagiliaji
Mitambo kama pampu imewezesha wakulima kuachana na mifereji na kazi ya kugawa maji. Vinyunyizo vinamwaga maji kwa mashamba. Kuna mashine kubwa zenye matairi zinazozunguka kwenye ncha na kumwagilia duara. Nyingine zinazungushwa kwa nguvu ya maji na kutupa maji hadi umbali wa mita 500.

Oti
Oti (kutoka Kiing. "oats") ni mmea wa familia ya manyasi katika ngeli ya monokotiledoni. Mbegu au punje za oti ni nafaka ambayo ni chakula cha wanyama na pia cha watu katika nchi hasa za Ulaya na pia penginepo nje ya kanda ya tropiki. Tofauti na nafaka nyingi punje zake hazikai pamoja katika mshikano lakini ua lake linafanana zaidi na mpunga lakini mbegu ni tofauti kabisa.

Maporomoko ya maji
Maporomoko ya maji hutokea kwa kawaida katika sehemu za juu ya njia ya mto. Hapa mtelemko kwa jumla ni mkubwa zaidi na mwendo wa maji haraka zaidi. Kwa hiyo nguvu ya maji ni kubwa zaidi kiasi inaweza kuchimba lalio hadi imekuwa mfereji kama korongo mrefu.

Mfereji wa Panama
Utangulizi wa mfereji ulikuwa reli kutoka Colon upande wa Karibi kwenda mji wa Panama upande wa Pasifiki iliyojengwa 1855. Reli hii ilirahisisha safari kati ya Atlantiki na Pasifiki kwa watu na bidhaa vilivyoelekea watu ule kwenda Kalifornia. Watu wengi walikwenda Kalifornia miaka ile kwa sababu ya dhahabu iliyopatikana kule tangu 1848 na hapakuwa na reli kati ya pwani zote mbili za Marekani wakati ule.

Dome
Dome au mafuu ni wanyama wa bahari wa oda Sepiida katika ngeli Cephalopoda (kutoka Kiyunani: κεφαλος = kichwa, πους, ποδες = mguu, miguu). Ngisi, pweza, na pweza-kome wamo katika ngeli hii pia. Dome wana kome ya ndani ya kipekee iitwayo kifuu. Licha ya jina lao la Kiingereza, ambalo ni , dome si samaki bali moluska.

Mbegu
Mbegu ni sehemu ya tunda la mmea inayoweza kuendelea kuwa mmea mpya. Mbegu ni njia ya kuzaa kwa mimea mingi zinazoitwa kwa njia ya kibiolojia spermatophytina.
Mbegu inaanzishwa ndani ya ua la mmea inaendelea kukua. Kuna mbegu ndogo sana ambazo ni vigumu kuona kwa jicho na mbegu kubwa kama nazi.

Maginetiti
Inatokea mara nyingi kwa umbo la fuwele zenye urefu wa karibu sentimita 1 na kona 8. Kiwango cha feri (chuma) hufikia asilimia 72 kwa hiyo ni malighafi muhimu kwa kutengeneza chuma.

Mfereji wa Mariana
Mfereji wa Mariana ni sehemu ya chini kabisa kwenye uso wa dunia yetu. Ni mfereji wa Bahari ya Pasifiki ambako kina cha maji hufikia mita 10,293 kutoka uso wa bahari hadi sakafu yake. Mifereji kwenye misingi ya bahari hulinganishwa pia na mabonde makali au korongo chini ya maji.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.