Question: Je,nchi ya Kongo ina idadi ya watu wangapi?

Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Wakazi asilia ni Wabilikimo, ambao kwa sasa ni 600,000. Kumbe walio wengi ni Wabantu.

Kisengele (lugha)
Kisengele ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasengele. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kisengele imehesabiwa kuwa watu 17,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisengele iko katika kundi la C40.

Kifuliiru
Kifuliiru ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wafuliiru. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kifuliiru imehesabiwa kuwa watu 300,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kifuliiru iko katika kundi la J50.

Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa lugha za Kibantu, zinazozungumzwa nchini (angalia orodha ya lugha). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama lugha za kitaifa, nazo ni: Kikongo (Kituba), Kingala (Kongo), Kiluba (Tshiluba) na Kiswahili. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika shule za msingi.

Jamhuri ya Kongo
Wakazi wengi ni Wakristo, wakiwemo Waprotestanti na Wakatoliki, lakini asilimia zinazotajwa hazilingani. Inawezekana ni karibu nusu-nusu. Waislamu ni 1.3%, wafuasi wa dini asilia za Kiafrika ni 2.2% na wa Baha'i 0.4%.

Kimvuba
Kimvuba ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamvuba. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimvuba nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 5100. Pia kuna wasemaji 870 nchini Uganda. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimvuba iko katika kundi la Kisudani cha Kati.

Kibudu
Kibudu ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabudu. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kibudu imehesabiwa kuwa watu 180,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibudu iko katika kundi la D30.

Kibushoong
Kibushoong ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabushoong. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibushoong imehesabiwa kuwa watu 155,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibushoong iko katika kundi la C90.

Kimboko
Kimboko ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wamboko. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimboko imehesabiwa kuwa watu 27,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimboko iko katika kundi la C30.

Orodha ya nchi za Afrika
Jina la nchi au eneo, benderaEneo (km²)Wakazi (mnamo Julai 2015)Wakazi kwa km²Mji Mkuu Angola1,246,70025,326,000Luanda Kamerun475,44021,918,000Yaoundé Jamhuri ya Afrika ya Kati622,9844,900,000Bangui Chadi1,284,00013,675,000N'Djamena Kongo, Jamhuri ya342,0004,706,000Brazzaville Kongo, Jamhuri ya Kidemokrasia2,345,41077,267,000Kinshasa Guinea ya Ikweta28,0511,996,000Malabo Gabon267,6671,873,000Libreville São Tomé na Príncipe1,001194,000São Tomé

Kilusengo
Kilusengo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walusengo. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kilusengo imehesabiwa kuwa watu 42,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilusengo iko katika kundi la C40.

Kikunyi
Kikunyi ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wakunyi. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kikunyi imehesabiwa kuwa watu 52,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikunyi iko katika kundi la H10.

Kimabaale (lugha)
Kimabaale ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamabaale. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimabaale imehesabiwa kuwa watu 42,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimabaale iko katika kundi la C40.

Kimangbutu
Kimangbutu ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamangbutu. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kimangbutu imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimangbutu iko katika kundi la Kisudani cha Kati.

Kikoyo
Kikoyo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wakoyo. Idadi ya wasemaji wa Kikoyo imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikoyo iko katika kundi la C30.

Kingbundu
Kingbundu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangbundu. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kingbundu imehesabiwa kuwa watu 16,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingbundu iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Kibhele
Kibhele ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabhele. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kibhele imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibhele iko katika kundi la D30.

Kikusu
Kikusu ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakusu. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kikusu imehesabiwa kuwa watu 26,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikusu iko katika kundi la C80.

Kilonzo (lugha)
Kilonzo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walonzo. Idadi ya wasemaji wa Kilonzo imehesabiwa kuwa watu 300 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilonzo iko katika kundi la H30.

Kinyanga-li
Kinyanga-li ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wanyanga-li. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kinyanga-li imehesabiwa kuwa watu 48,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyanga-li iko katika kundi la D30.

Kilega-Shabunda
Kilega-Shabunda ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walega-Shabunda. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kilega-Shabunda imehesabiwa kuwa watu 400,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilega-Shabunda iko katika kundi la D20.

Kingbandi-Kaskazini
Kingbandi-Kaskazini ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangbandi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kingbandi-Kaskazini nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 250,000. Pia kuna wasemaji wachache nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingbandi-Kaskazini iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Kibembe
Kibembe ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabembe. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kibembe nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 252,000. Pia kuna wasemaji nchini Tanzania. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibembe iko katika kundi la D50.

Kibomwali
Kibomwali ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Kamerun inayozungumzwa na Wabomwali. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kibomwali nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 33,200. Pia kuna wasemaji 6080 nchini Kamerun. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibomwali iko katika kundi la A80.

Kikele (Kongo)
Kikele ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakele. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kikele imehesabiwa kuwa watu 160,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikele iko katika kundi la C60.

Kisamba (lugha)
Kisamba ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasamba. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kisamba imehesabiwa kuwa watu 4200. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisamba iko katika kundi la K10.

Kimangbetu
Kimangbetu ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamangbetu. Idadi ya wasemaji wa Kimangbetu imehesabiwa kuwa watu 620,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimangbetu iko katika kundi la Kisudani cha Kati.

Kikango-Uele
Kikango-Uele ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakango-Uele. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kikango-Uele imehesabiwa kuwa watu 5900. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikango-Uele iko katika kundi la C50.

Kisonge (lugha)
Kisonge ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasonge. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kisonge imehesabiwa kuwa watu milioni moja. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisonge iko katika kundi la L20.

Mkoa wa Mongala
Mkoa wa Mongala ni moja ya mikoa 26 ya kujitawala ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Idadi ya wakazi wake ni takriban 1,481,700. Mji mkuu ni Lisala.

Kisere
Kisere ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasere. Idadi ya wasemaji wa Kisere nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 2500. Pia kuna wasemaji wachache sana nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisere iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Kilalia
Kilalia ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walalia. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kilalia imehesabiwa kuwa watu 55,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilalia iko katika kundi la C70.

Kiboko (Kongo)
Kiboko ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waboko. Idadi ya wasemaji wa Kiboko imehesabiwa kuwa watu 21,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiboko iko katika kundi la C40.

Kisakata (lugha)
Kisakata ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasakata. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kisakata imehesabiwa kuwa watu 75,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisakata iko katika kundi la C40.

Kiseba (lugha)
Kiseba ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waseba. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiseba imehesabiwa kuwa watu 167,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiseba iko katika kundi la M50.

Kilika
Kilika ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walika. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kilika imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilika iko katika kundi la D20.

Kisongoora (lugha)
Kisongoora ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasongoora. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kisongoora imehesabiwa kuwa watu 1300. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisongoora iko katika kundi la D20.

Kinyabemba
Kinyabemba ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wanyabemba. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kinyabemba imehesabiwa kuwa watu 296,000. Kinyabemba hakijaainishwa kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie.

Kidengese
Kidengese ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wadengese. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kidengese imehesabiwa kuwa watu 8600. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kidengese iko katika kundi la C90.

Kilikwala
Kilikwala ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Walikwala. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilikwala imehesabiwa kuwa watu 45,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilikwala iko katika kundi la C30. Kilikwala na Kilikuba zinaelewekana, yaani ni kama lahaja za lugha moja.

Kinyindu (lugha)
Kinyindu ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wanyindu. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kinyindu imehesabiwa kuwa watu 8400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyindu iko katika kundi la J50.

Mkoa wa Kongo Kati
Idadi ya wakazi wake ni takriban 4,522,942.

Kongo (mto)
Beseni ya Kongo inayokusanya utiririshaji wa maji ina eneo la kilomita za mraba 4,014,500 [4]. Kongo inashusha (kutegemeana na majira na kiasi cha mvua) kila sekunde kati ya 23,000 m³ hadi 75,000 m³ za maji kwenye Atlantiki (wastani imekadiria kuwa mita za ujazo 41,000 kwa sekunde)[5].

Kimoingi
Kimoingi ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamoingi. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimoingi imehesabiwa kuwa watu 4200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimoingi iko katika kundi la Kibantoidi cha Kusini ambalo linafanana na lugha za Kibantu.

Kiyango
Kiyango ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wayango. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kiyango imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyango iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Kimbesa (lugha)
Kimbesa ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wambesa. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimbesa imehesabiwa kuwa watu 8400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbesa iko katika kundi la C60.

Kiasoa
Kiasoa ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waasoa. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiasoa imehesabiwa kuwa watu 25,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiasoa iko katika kundi la Kimangbetu.

Kimbama
Kimbama (pia Kiombamba) ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Gabon inayozungumzwa na Wambama. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimbama nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 15,100. Pia kuna wasemaji zaidi ya 9000 nchini Gabon. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbama iko katika kundi la B60.

Kisuundi
Kisuundi ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wasuundi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisuundi imehesabiwa kuwa watu 121,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisuundi iko katika kundi la H10.

Kingungwel
Kingungwel ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wangungwel. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kingungwel imehesabiwa kuwa watu 45,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingungwel iko katika kundi la B70.

Kinyanga (lugha)
Kinyanga ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wanyanga. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kinyanga imehesabiwa kuwa watu 150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyanga iko katika kundi la D40.

Kibila
Kibila ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabila. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kibila imehesabiwa kuwa watu 40,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibhele iko katika kundi la D30.

Kitembo (lugha)
Kitembo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Watembo. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kitembo imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitembo iko katika kundi la C50.

Jamhuri ya Kongo
République du Congo(Congo Zaire) Jamhuri ya Kongo(Details)(Details)Kaulimbiu: «Unité, Travail, Progrès» Kifaransa: „Umoja, Kazi, Maendeleo“Lugha rasmiKifaransaLugha za taifaKingala (Kongo), Kikongo (Kituba)Mji MkuuBrazzavilleSerikaliJamhuriRaisDenis Sassou-NguessoEneokm² 342.000Wakazi4,662,446 (UN, 2014)Wakazi / km²12.8JPT/Mkazi1.129 US-$ (2004)Uhurukutoka Ufaransa tarehe 15.08.1960PesaCFA-FrancWakatiMEZWimbo wa TaifaLa Congolaise

Kikanyok
Kikanyok ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakanyok. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kikanyok imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikanyok iko katika kundi la L30.

Kihunde
Kihunde ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wahunde. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kihunde imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihunde iko katika kundi la J50.

Kimbo (lugha ya Kongo)
Kimbo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wambo. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kimbo imehesabiwa kuwa watu 11,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbo iko katika kundi la D30.

Mkoa wa Tanganyika
Mkoa wa Tanganyika ni moja ya mikoa 26 ya kujitawala ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Liko upande wa Mashariki wa nchi likipakana na nchi ya Tanzania na Ziwa la Tanganyika. Idadi ya wakazi wake ni takriban 2,482,009. Mji wake mkuu ni Kalemie.

Kilwalu
Kilwalu ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walwalu. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kilwalu imehesabiwa kuwa watu 21,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilwalu iko katika kundi la L30.

Kichokwe
Kichokwe ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Angola inayozungumzwa na Wachokwe. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kichokwe imehesabiwa kuwa watu 504,000 katika Jamhuri na watu 456,000 nchini Angola. Pia kuna wasemaji 44,200 (1986) nchi ya Zambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kichokwe iko katika kundi la K20.

Kiteke-Nzikou
Kiteke-Nzikou ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wateke. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa lugha zote za Kiteke nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 490,000 ila idadi ya wasemaji wa Kiteke-Nzikou haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Nzikou iko katika kundi la B70.

Brazzaville
Brazzaville ni mji mkuu wa Jamhuri ya Kongo. Ina wakazi 1,115,773 (mwaka 2005). Iko kando la mto Kongo ikitazama mji wa Kinshasa ng'ambo ya mto.

Kimonzombo
Kimonzombo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kongo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Wamonzombo. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kimonzombo nchini Jamhuri ya Kongo imehesabiwa kuwa watu 6000. Pia kuna wasemaji 5000 nchini Januri ya Kidemokrasia ya Kongo na 1600 nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimonzombo iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Mkoa wa Maniema
Mkoa wa Maniema ni moja ya mikoa 26 ya kujitawala ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Idadi ya wakazi wake ni takriban 1,246,787. Mji mkuu ni Kindu.

Kiteke-Kaskazini
Kiteke-Kaskazini ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Gabon inayozungumzwa na Wateke. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiteke-Kaskazini nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 49,300 na nchini Gabon 15,700. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Kaskazini iko katika kundi la B70.

Kilumbu
Kilumbu ni lugha ya Kibantu nchini Gabon na Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Walumbu. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilumbu nchini Gabon imehesabiwa kuwa watu 19,700. Pia kuna wasemaji zaidi ya 3000 nchini Jamhuri ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilumbu iko katika kundi la B40.

Kisonde (lugha)
Kisonde ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasonde. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kisonde imehesabiwa kuwa watu 96,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisonde iko katika kundi la H30.

Kilombi
Kilombi ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walombi. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kilombi imehesabiwa kuwa watu 12,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilombi iko katika kundi la Kisudani cha Kati.

Kintomba (lugha)
Kintomba ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wantomba. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kintomba imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kintomba iko katika kundi la C40.

Kiaka (Kongo)
Kiaka ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Waaka. Isichanganywe na lugha ya Kiaka nchini Sudan wala na lugha za Kiyaka. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kiaka nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 15,000; na mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji nchini Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 15,000 vilevile. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiaka iko katika kundi la C10.

Kibera (lugha)
Kibera ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabera. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kibera imehesabiwa kuwa watu 120,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibera iko katika kundi la D30.

Kiteke-Tsaayi
Kiteke-Tsaayi ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Gabon inayozungumzwa na Watsaayi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiteke-Tsaayi nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 95,900 na nchini Gabon 33,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Tsaayi iko katika kundi la B70.

Kiluba-Katanga
Kiluba-Katanga ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waluba-Katanga. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiluba-Katanga imehesabiwa kuwa watu milioni moja na nusu. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiluba-Katanga iko katika kundi la L30.

Kikwese
Kikwese ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakwese. Idadi ya wasemaji wa Kikwese imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikwese iko katika kundi la K10.

Kilikila
Kilikila ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walikila. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kilikila imehesabiwa kuwa watu 8400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilikila iko katika kundi la C40.

Kibudza
Kibudza ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabudza. Mwaka wa 1985 idadi ya wasemaji wa Kibudza imehesabiwa kuwa watu 226,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibudza iko katika kundi la C40.

Kimbere
Kimbere ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Gabon inayozungumzwa na Wambere. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimbere nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 60,400 na nchini Gabon 45,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbere iko katika kundi la B60.

Kiwongo (lugha)
Kiwongo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wawongo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiwongo ilihesabiwa kuwa watu 12,700. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiwongo iko katika kundi la C90.

Kikela
Kikela ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakela. Mwaka wa 1972 idadi ya wasemaji wa Kikela imehesabiwa kuwa watu 180,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikela iko katika kundi la C80.

Kidongo
Kidongo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wadongo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kidongo imehesabiwa kuwa watu 12,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidongo iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Kilele (Kongo)
Kilele ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walele. Isichanganywe na lugha ya Kilele nchini Chad. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kilele imehesabiwa kuwa watu 26,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilele iko katika kundi la C90.

Kiphende (lugha)
Kiphende ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waphende. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiphende imehesabiwa kuwa watu 420,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiphende iko katika kundi la K10.

Kimbosi
Kimbosi ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wambosi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimbosi imehesabiwa kuwa watu 108,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbosi iko katika kundi la C30.

Kingombe (Kongo)
Kingombe ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangombe. Isichanganywe na Kingombe nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kingombe imehesabiwa kuwa watu 150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingombe iko katika kundi la C50.

Leopold II wa Ubelgiji
Kuna makadirio ya kwamba chini ya utawala wa Leopold idadi ya wakazi wa Kongo ilipungukiwa kutoka watu milioni 20 kubaki milioni 10 tu.

Kigbati-ri
Kigbati-ri ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wagbati-ri. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kigbati-ri imehesabiwa kuwa watu 21,000. Kigbati-ri hakijaainishwa kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie.

Kibwela
Kibwela ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabwela. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kibwela imehesabiwa kuwa watu 8400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibwela iko katika kundi la C50.

Kilombo (lugha)
Kilombo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walombo. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kilombo imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilombo iko katika kundi la C60.

Kiyansi (lugha)
Kiyansi ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wayansi. Mwaka wa 1997 idadi ya wasemaji wa Kiyansi imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiyansi iko katika kundi la B80.

Kilari (Kongo)
Kilari (pia Kilaari) ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Angola inayozungumzwa na Walari. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilari nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 90,600. Idadi ya wasemaji nchini Angola ni ndogo zaidi isiyojulikana hasa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilari iko katika kundi la H10.

Kingbinda
Kingbinda ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangbinda. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kingbinda imehesabiwa kuwa watu 4200. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingbinda iko katika kundi la D30.

Kingbandi-Kusini
Kingbandi-Kusini ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangbandi. Idadi ya wasemaji wa Kingbandi-Kusini imehesabiwa kuwa watu 105,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingbandi-Kusini iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Jamhuri ya Kongo
Orodha ya nchi kufuatana na wakazi Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa Demografia ya Afrika Orodha ya lugha za Jamhuri ya Kongo Mto Niger

Kisanga (Kongo)
Kisanga ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasanga. Isichanganywe na lugha ya Kisanga inayozungumzwa nchini Nigeria. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kisanga imehesabiwa kuwa watu 431,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisanga iko katika kundi la L30.

Kisongomeno (lugha)
Kisongomeno ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasongomeno. Mwaka wa 1972 idadi ya wasemaji wa Kisongomeno imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisongomeno iko katika kundi la C90.

Kananga
Kananga (awali "Luluabourg" au "Luluaburg") ndio makao makuu ya mkoa wa Lulua katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Wakazi ni 1,463,556.

Kiyela (lugha)
Kiyela ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wayela. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kiyela imehesabiwa kuwa watu 33,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiyela iko katika kundi la C80.

Kingelima (lugha)
Kingelima ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangelima. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kingelima imehesabiwa kuwa watu 13,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingelima iko katika kundi la C50.

Kinyali (lugha)
Kinyali ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wanyali. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kinyali imehesabiwa kuwa watu 43,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyali iko katika kundi la D30.

Mkoa wa Kivu Kusini
Mkoa wa Kivu ya Kusini ni mmoja kati ya mikoa 26 ya kujitawala ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Uko upande wa Mashariki wa nchi ukipakana na nchi ya Tanzania na Ziwa la Tanganyika. Idadi ya wakazi wake ni takriban 2,837,779.

Kishi (lugha)
Kishi ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Washi. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kishi imehesabiwa kuwa watu 654,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kishi iko katika kundi la J50.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.


Question: Je, mawingu hutokana na nini?

Wingu
Asili yake ni mvuke wa maji unaotokea wakati jua linabadilisha maji kuwa gesi ya H²O; mvuke unapanda juu kwa sababu ni nyepesi kuliko hewa. Baada ya kupanda kiasi cha kutosha hufikia umbali penye baridi na mvuke unatonesha kuwa matone madogo ya maji. Kama wingu ni juu sana baridi inasababisha mvuke kuwa fuwele za barafu au theluji.

Troposfia
Troposfia ni mahali ambapo hali ya hewa ya Dunia kama mvua, theluji, radi, au dhoruba hutokea. Mawingu yanaweza kuunda urefu wa kilomita 10-15.

Upepo jua
Karibu kwenye ncha za dunia zinatokea mara kwa mara mianga kwenye anga zinazoitwa orora (Kilatini na Kiingereza "aurora"). Zinasababishwa kama upepo wa jua unafika dunaini kwa nguvu kubwa, yaani wakati wa "Dhoruba ya jua". Kwa kawaida sehemu kubwa ya upepo wa jua unazuiwa na uga sumaku wa dunia usifike hadi angahewa yetu. Lakini ukifika kwa nguvu sana unapita uga sumaku wa dunia na kuingia katika angahewa nchani kwa sababu pale kinga ni dhaifu zaidi. Vyembe kutoka Jua vinapashia joto molekuli za angahewa na hii inaonekana kwa umbo la mianga yenye rangi nyingi. Mianga hii kwa kawaida inaonekana tu ama kaskazini au kusini kabisa kabisa mwa dunia kuanzia latitudo ya nyuzi 66,5° za kaskazini au kusini. Katika kanda ya tropiki inaonekana mara chache sana tu.

Njiwa
Njiwa ni ndege wakubwa kadiri wa jenasi "Columba" na "Patagioenas" katika familia Columbidae. Spishi nyingine huitwa kunda pia. Wana rangi kijivu na nyupe na pengine kuna rangi ing'aayo ya buluu au zambarau. Wanatokea mazingira yote yenye miti. Njiwa hula mbegu, matunda na mimea. Hujenga tago lao la vijiti kwa miti au miwamba. Jike hutaga mayai mawili kwa kawaida na makinda wapewa dutu inayofanana na maziwa. Dutu hii itungwa katika gole la ndege.

Galaksi
Galaksi (ing. "galaxy") ni kundi la nyota nyingi zinazoshikamana pamoja katika anga ya ulimwengu kutokana na graviti yao. Nyota hupatikana angani katika makundi kama mawingu makubwa sana.

Magimbi
Magimbi au majimbi (ing. "taro") ni moja ya chakula chenye asili ya mizizi ambayo hupatikana sehemu mbalimbali duniani. Mmea wao huitwa mgimbi, mjembe, mjimbi au myugwa ("Colocasia esculenta") unaoainishwa katika familia Araceae.

Mpingo
Mpingo ("Dalbergia melanoxylon") ni mti mdogo mwenye ubao mweusi ambao hutumika kutengeneza samani, sanamu na vipande vya ala za muziki kama nzumari, filimbi za wazungu na mirija ya bagpipes. Ubao mwenyewe aitwa mpingo pia. Mara nyingi huitwa abunusi, lakini jina hili si sahihi; hii ni ubao wa mgiriti au mgombe ("Diospyros mespiliformis").

Mgunga
Migunga ni miti ya jenasi "Vachellia" katika familia Fabaceae yenye miiba mirefu kiasi na majani yenye sehemu nyingi. Zamani spishi hizi ziliainishwa katika jenasi "Acacia" lakini wanasayansi wamegawanya jenasi hii kwenye jenasi tano: "Acacia", "Vachellia", "Senegalia", "Acaciella" na "Mariosousa". Spishi za "Vachellia" zina miiba miwili mirefu na nyofu kwenye kila kifundo. Miti hii inatokea maeneo kavu ya Afrika, Amerika, Asia, Australia na Ulaya (imewasilishwa).

Wagogo
Tembe huezekwa kwa udongo ambao hushikiliwa na miti midogomidogo iitwayo "walo". Walo huwa inashikiliwa na miti mikubwa kidogo iitwayo "mahapa" na mahapa hushikiliwa na miti mikubwa iitwayo "michichi". Michichi ambayo ndiyo hubeba uzito wote hushikiliwa na nguzo kubwa za miti imara na migumu. Nguzo hizo hutiwa "masumbilili".

Mwamba (jiolojia)
Miamba hubadilishwa umbo katika muda wa miaka mamilioni. Madini yao huingia katika hali mbalimbali ya mwamba. Meteori ni mwamba wa pekee mwenye asili isiyo ya dunia yetu. Meteori nyingi zimejitokeza katika anga ya nje kutokana na mabaki ya mada ya nyota au pia kutokana na kuvunjika kwa sayari nyingine.

Wengu
Wengu (pia "bandama "; kwa Kiingereza "spleen", kutoka Kigiriki: σπλήν) ni kiungo cha mwili chenye nafasi katika mzunguko wa damu. Iko ndani ya fumbatio ya mwili karibu na tumbo.

Bangi
Bangi (pia: bhang, bhangi kutoka Kihindi भांग, bhāṅg) ni majani ya mmea wa kike wa mbangi (Cannabis). Ndani yake mna dawa inayosababisha namna ya ulevi unaotegemea kiasi cha dawa kinachoingia mwilini. Hata hivyo ina uwezo wa hali ya juu kukabiliana na magonjwa sugu kama vile kansa, kusaidia mgonjwa mwenye maumivu makali sana na kuongeza hamu ya kula kwa mgonjwa wa Upungufu wa Kinga Mwilini (UKIMWI).

Mlima
Miendo ya gandunia husababisha pia kutokea kwa milima baharini inayoweza kutokeza juu ya uso wa maji kama visiwa. Milima iliyotokea kutokana na kukunjwa mara nyingi huonekana kama safu ndefu ya milima.

Tunguu (mmea)
Tunguu ni sehemu ya shina la mimea fulani ilio na majani manene kwa umbo wa gamba yanayohifadhi chakula. Mifano ni kitunguu, kitunguu saumu na matunguu ya mimea mingine ya ngeli Monocots. Tunguu ni tofauti na kiazi ambacho ni sehemu ya mzizi.

Mvua ya mawe
Mvua ya mawe (kwa Kiingereza hail) ni aina ya mvua ambayo matone ya maji yamefika kwenye uso wa ardhi kwa umbo la vipande vya barafu. Inatokea wakati matone ya maji ya mvua yanapita kwenye hewa baridi na kuganda hadi kuwa barafu.

Kingamwili
Kinga tulivu ni uhamisho wa kinga tendi, katika hali ya kingamwili za kutungua, kutoka kwa mtu mmoja hadi mwingine. Kinga tulivu inaweza kutokea kwa kawaida, wakati kingamwili za wanawake wajawazito zinapohamishiwa kutoka kwa kijusi kupitia kwa kondo, na pia inaweza kusababishwa kwa kughushi, wakati viwango vya juu vya kingamwili za binadamu au (farasi) maalum kwa ajili ya kisababishi magonjwa au toksini ni vinahamishwa kwa watu wasio na kinga. Kinga tulivu hutumika wakati kuna hatari kubwa ya maambukizi na wakati usiotosha kwa mwili kukuza kinga yake, au kupunguza dalili za magonjwa yanayoendelea au ya kukandamiza kinga. [7] Kinga tulivu hutoa ulinzi mara moja, lakini mwili haukuzi kumbukumbu, kwa hivyo ya mgonjwa yuko katika hatari ya kuambukizwa na kisababishi magonjwa sawa baadaye. [8]

Wingu
Wingu ni matone madogo ya maji yanayoelea pamoja katika angahewa juu ya ardhi. Mawingu ni mahali ambako mvua na theluji hutoka.

Ndege-mawingu
Ndege-mawingu ni ndege wa bahari katika jenasi "Phaethon", jenasi pekee ya familia Phaethontidae. Ndege hawa ni weupe na wana mileli mirefu katikati ya mkia. Hupitisha maisha yao yote baharini isipokuwa wakati wa majira ya kuzaa. Wanaweza kuogelea na kwa hivyo wana ngozi kati ya vidole; kwa kweli hawatembei vizuri. Huwakamata samaki na ngisi wakipiga mbizi au huwakamata panzi-bahari (samaki wanaoruka juu ya maji). Jike hutaga yai moja tu ndani ya tundu au mwanya wa mwamba visiwani kwa bahari.

Wimbi
Tukiweka maji katika bakuli na kupuliza juu yake tunaona mwendo uleule kama ufukoni, yaani tunaona mawimbi madogo. Nishati ya pumzi tunalopuliza juu ya uso wa maji katika bakuli inaanzisha mbembeo wa uso wa maji unaoendelea. Nguvu hii inasababisha vurugo endelevu inayopanuka katika maji. Mwendo wa wimbi unapeleka nishati kutoka mahali pamoja kwende mahali pengine bila kusukuma maji yenyewe.

São Jorge
Visiwa vyote ni vya asili ya kivolkeno; hali halisi ni vilele vya milima mirefu sana vinavyotoka nje ya maji kutoka sakafu ya bahari. Milima hii ya kivolkeno ni sehemu ya mgongo kati wa Atlantiki yanapokutana mabamba ya gandunia ya Amerika ya Kaskazini na Afrika.

Mwimbi (mmea)
Mwimbi au mbege ni aina ya nafaka ulio na asili yake katika milima ya Uhabeshi. Sikuhizi hupandwa katika Afrika ya Mashariki na milimani kwa Asia ya Kusini. Mbegu zake zinaitwa wimbi.

Mvua
Asili ya mvua ni mvuke wa maji katika angahewa. Kiasi cha mvuke hewani kutajwa kama gramu za maji kwa kilogramu ya hewa. Kiasi cha unyevu (yaani maji) katika angahewa huitwa unyevuanga. Uwezo wa hewa kushika unyevuanga hutegemea halijoto ya hewa. Hewa baridi ina uwezo mdogo kutunza unyevu ndani yake, kiasi kinaongezeka kadiri halijoto iko juu zaidi. Pale ambapo hewa inafikia hali ya kushiba unyewu unaanza kutonesha yaani matone kutokea. Wakati matone yanafikia kiwango fulani cha uzito yanaanza kuanguka chini yaani mvua inaanza kunyesha.

Bamvua
Bamvua inasababishwa na graviti ya jua na mwezi wakati dunia yetu, mwezi na jua ziko kwenye mstari nyoofu. Hii inaonekana kutokana na hali ya mwezi kuwa ama mwezi mwandamu au mwezi mpevu na karibu na siku hizi bamvua inatokea.

Pamba
Ndani ya tunda nyuzi za pamba zinaunganishwa na punje za mbegu wa mmea. Kusudi yao ni kusambaza mbegu kwa sababu zinafanya kazi kama tanga zinashika nguvu ya upepo na kuwezesha mbegu kuelea hewani mbali kiasi.

Mshtarii
Uso wa sayari hauonekani kwa sababu angahewa nzito inafunika kila sehemu. Maada ya angahewa ni hasa hidrojeni na heli. Kutokana na uzito wa angahewa shinikizo ndani yake inaongezeka sana katika vilindi vyake na kusababisha gesi za angahewa kuingia katika hali ya giligili (majimaji) inayobadilika kuwa mango (imara) ndani zaidi. Zamani iliaminika ya kwamba sayari yenyewe ni ya gesi iliyoganda lakini siku hizi wataalamu wa astronomia huamini ya kwamba kuna kiini cha mwamba au metali.

Nyota
Nyota zinaanza katika nebula au katika mawingu makubwa ya gesi kwenye anga ya ulimwengu. Kama wingu, ambalo sehemu kubwa yake ni hidrojeni, ni kubwa sana inaanza kujikaza kutokana na graviti yake.

Nebula
Siku hizi neno linataja wingu kubwa linalong'aa. Maada yake inaweza kuwa gesi ya moto, vumbi na utegili.

Makaa mawe
Makaa mawe ni aina ya mwamba mashapo au mwamba metamofia na fueli kisukuu muhimu. Ilitokea kutokana na mabaki ya mimea ya kale iliyogeuzwa kuwa aina ya mwamba katika mchakato wa miaka mamilioni.

Uvukizaji
Katika metorolojia uvukizaji ni hasa mwendo wa maji kuwa mvuke au gesi. Mwendo huu ni nguvu muhimu sana katika duara ya maji duniani. Maji ya baharini au unyevu nchini vinapashwa moto hasa na mionzi ya jua hadi kuwa mvuke unaopanda juu kuwa mawingu.

Maharagwe
Mharagwe ni mmea ukuao kwa mwaka mmoja wenye asili ya Amerika ya Kati ya kale na huko Andes, na sasa unalimwa maeneo mengi duniani kwa mbegu zake za maharagwe zinazoliwa, zilizo maarufu zote zikiwa zimeiva na hata zikiwa bado mbichi. Tani milioni 18.3 za maharagwe makavu na nyingine milioni 6.6 za maharagwe mabichi zililimwa mnamo mwaka 2007 duniani kote. Maharagwe ni miongoni mwa vyakula vikuu vya huko Amerika.

Mmomonyoko
Mmomonyoko ("kwa Kiingereza erosion") ni hali ya kuvunjika au kumegekamegeka kwa udongo au mwamba kutokana na athira ya upepo, maji, barafu, joto au mwendo wa ardhi. Kazi za binadamu zimekuwa pia sababu muhimu ya mmomonyoko.

Miwani
Kwa kawaida miwani ni lenzi mbili za kioo au plastiki zinazoshikwa na fremu. Fremu hulala juu ya pua ikiwa na mikono miwili inayoshikana na masikio.

Mkuyu
Makuyu siyo matunda kwa kweli. Tabaka la nje ni sehemu ya tawi iliyojifunga katika tufe na huitwa sikonio (syconium). Mkabala na kikonyo kuna tundu dogo liitwalo ostioli. Maua yapo upande wa ndani wa ukuta wa sikonio. Uchavushaji wa maua hufanyika na nyigu wadogo sana (nyigu-makuyu). Jike la nyigu, ambao ametoka kwenye sikonio nyingine na amepambwa na chavua, aingia kupitia tundu dogo kwa nguvu akipoteza mabawa yake. Halafu ataga mayai katika ovari za maua na sawia achavusha stigma. Baada ya kutoka kwenye mayai lava wala tishu za maua. Madume wakiwa wamekuwa wapevu hawana mabawa na wapanda majike tu. Halafu watoboa tundu katika sikonio ili kuacha majike watoke na baadaye madume wafa. Kila spishi ya mkuyu ana spishi yake (au zake) ya(za) nyigu maalum.

Mbungo
Mibungo ni aina za vichaka au mimea mbaachi inayopanda juu ya miti. Ina mafundo ya maua meupe na matunda ya ukubwa wa machungwa yanayoitwa mabungo. Maji yao ni machungu sana lakini yana vitamini C nyingi.

Anga
Kwa lugha nyingine anga ni eneo la angahewa au upeo unaojaa hewa juu ya uso wa ardhi. Sehemu hiyo imejaa molekuli za gesi za angahewa hasa nitrojeni na oksijeni; ni molekuli hizo zinazoakisisha nuru ya jua na kusababisha rangi ya buluu ya anga wakati wa mchana. Bila hewa, anga lingekuwa jeusi muda wote jinsi lilivyo mwezini (linganisha picha).

Kimbunga
Vimbunga vinatokea katika bahari zote penye maji ya moto kaskazini na kusini kwa ikweta. Mzunguko hufuata mwendo wa saa kama kimbunga kinatokea kusini kwa ikweta; ni kinyume cha mwendo wa saa kama kinatokea kaskazini kwa ikweta.

Wingu la Oort
Wingu la Oort (ing. Oort cloud) ni ukanda wa kudhaniwa angani unaozunguka mfumo wa Jua kwa umbali mkubwa nje ya mzingo wa Pluto pia nje ya ukanda wa Kuiper. Ukanda huu unadhaniwa kuwa na magimba ya barafu na vumbi yaliyo na mwendo wa kuzunguka Jua kwa umbali kuanzia vizio astronomia 50,000 hadi 100,000 au zaidi (sawa na miaka ya nuru 0.8 hadi 1.5). Kuwepo kwa wingu hili hakuthibitishwa kwa hiyo ni bado wingu la kinadharia. Nadharia hii ilitungwa na mwanaastronomia Mholanzi Jan Oort (1900 – 1992) aliyetafuta maelezo kwa asili na njia za nyotamkia zinazotokea katika mfumo wa Jua. Wingu la Oort linatazamiwa kuwa asili ya nyotamkia zenye obiti ndefu, ilhali zile zenye obiti fupi zinatoka katika Ukanda wa Kuiper.[1]

Nywele
Nywele (wingi wa unywele; kwa Kiingereza: "hair") ni nyuzi za protini zinayokua kutoka kwa follicles iliyopatikana kwenye ngozi, au ngozi. Nywele ni moja ya sifa zinazoelezea za wanyama. Mwili wa binadamu, mbali na maeneo ya ngozi ya glabrous, hufunikwa kwa follicles ambayo hutoa terminal nyembamba na velusi nzuri nywele. Nia ya kawaida ya nywele imezingatia ukuaji wa nywele, aina ya nywele na huduma za nywele, lakini nywele pia ni muhimu sana hujumuisha protini, hasa alpha-keratin.

Sinkopu
Visababishi ni kutoka kwa visivyo hatari hadi vinavyoweza kusababisha kifo Kuna kategoria tatu pana za visababishi: vinavyohusiana na moyo au mshipa wa damu, rifleksi ambayo pia hujulikana kama inayotokana na neva, na hipotensheni ya wima. Masuala yanayohusiana na moyo na mishipa ya damu ndiyo kisababishi cha takribani asilimia 10 na ambacho ndicho hatari sana ilhali inayotokana na neva ndiyo inayotokea sana. Visababishi vinavyotokana na moyo vinaweza kuwa ridhimu isiyo ya kawaida ya moyo, matatizo ya vali za moyo au misuli ya moyo na kufungana kwa mishipa ya damu kutokana na uemboli wa mishipa au uchanguaji wa mshipa wa aota miongoni mwa mengine. Sinkopu inayotokana na neva hutokea mishipa ya damu inapotanuka na upunguaji wa kasi ya mdundo wa moyo isivyofaa. Hii inaweza kutokana na tukio la kuchochea kama vile kutangamana na damu, maumivu au hisia nzito au shughuli maalum kama vile kukojoa, kutapika, au kukohoa. Aina hii ya sinkopu inaweza pia kutokea sehemu kwenye shingo iitwayo sinasi ya karotidi inapofinywa. Aina ya mwisho ya sinkopu hutokana na kupungua kwa shinikizo la damu kutokana na kusimama wima. Hii hutokana na dawa ambazo mtu anatumia lakini pia inaweza kuhusiana na kuishiwa na maji mwilini, kuvuja damu nyingi au maambukizi.[1]

Mawingu ya Magellan
Mawingu ya Magellan (ing. "Magellanic Clouds") ni galaksi mbili ndogo zinazoonekana kwa macho matupu kama doa angavu angani kwa watazamaji kwenye nusutufe ya kusini ya Dunia. Hazionekani kwenye nusutufe ya kaskazini.

Mmenyuko wa mzio
Mmenyuko kali ya mzio husababishwa na mwitikio wa mwili karibu kwa dutu yoyote ya kigeni.[11] Vichochezi vya kawaida ni pamoja na sumu kutoka kuumwa na wadudu au miiba, vyakula, na dawa.[10][12] Vyakula ni vichochezi vya kawaida kwa watoto na vijana. Madawa na kuumwa na wadudu na miiba ni vichochezi zaidi vya kawaida katika watu wazima. [5] Vyanzo vya chini ni pamoja na mambo ya kimwili, mawakala wa kibaiolojia (kama vile shahawa), mpira, mabadiliko ya homoni, vioungio vya chakula (kama vile monosodium glutamate na rangi ya chakula), na madawa ambayo hutumiwa kwa ngozi (madawa ya wakati).[8] Mazoezi au halijoto (mojawapo ya joto au baridi) inaweza pia kuchochea anaphylaxis kwa kusababisha tishu fulani za chembe (zinazojulikana kama chembe nguzo) kutoa kemikali ambazo huanzisha mmenyuko mzio.[5][13] Anaphylaxis inayonasababishwa na mazoezi mara nyingi pia inahusishwa na kula baadhi ya vyakula.[4] Kama mmenyuko kali ya mzio hutokea wakati mtu anapokea unusukaputi, chanzo cha kawaida ni baadhi ya madawa ambayo mtu hupewa kuzalisha kupooza (neuromuscular kuzuia mawakala) kiuavijasumu, na mpira.[14] Katika asilimia 32-50 ya matukio, chanzo hakijulikani (idiopathic anaphylaxis).[15]

Wingu
Matone ndani ya wingu yanaweza kuelea angani kwa muda mrefu kama ni madogo. Mara nyingi matone madogo huwa na kipenyo cha milimita 0.001 hadi 0.015 hivyo ni nyepesi na mwendo wa kuanguka ni polepole. Hali halisi hayaanguki kwa sababu mawingu hutokea sehemu penye upepo wa kupanda juu na mwendo wa upepo huzidi au kulingana na mwendo wa kuanguka kutokana na graviti.

Mvua ya mawe
Lakini mara nyingi kuna miendo ya hewa ya kuzunguka ndani ya mawingu ya mvua ya radi na hivyo vipande vidogo vya barafu vinaweza kurushwa juu. Katika mwendo huu hugusana na matone mengine ya maji baridi sana yanayoganda mara moja wakati wa kuguswa na hivyo kukuza kipande cha barafu. Kipande cha barafu kinainuliwa na upepo wa kupaa hadi kimefikia uzito wa kutosha au nguvu ya upepo wa kwenda juu inafifia. Hapo kinaanza kuanguka.

Mwangati
Miangati ni spishi mbalimbali za mti katika jenasi "Terminalia" ambazo zina majani madogo kuliko mkungu ("Terminalia catappa"). Inatokea savana na misitu ya Afrika ya tropiki. Spishi kadhaa, k.m. "T. mantaly", hupandwa katika bustani na kandokando ya mitaa. Majina mengine ni mbombaro, mkaa, mkulungo, mpululu, mwalambe, mwarambe na mwavuli. Jina mwangati hutumika pia kwa mti mwingine, "Juniperus procera", unaoitwa mtarakwa vilevile.

Twiga
Kutokea kwa shingo ndefu ya twiga kumezua mjadala mkubwa sana. Hadithi iliyozoeleka ni kwamba ilikuwa ni kutokana na juhudi za twiga kuyafikia matawi ya juu ya miti wakati wa ushindani wa chakula na wanyama wenzie walao majani.

Mgongo kati wa Atlantiki
Mabamba hayo yana mwendo wa kuachana na katika nafasi kati yake magma hupanda juu inayokuwa mwamba mpya uliosababisha kutokea kwa milima ya safu.

Nebula ya Jabari
Chanzo cha nebula hii kilikuwa wingu kubwa la molekuli za hidrojeni lililoanza kujikaza. Mawingu ya aina hii ni sehemu za anga la nje ambako nyota zinazaliwa yaani ambako zinaanza kutokea. Nebula hii inaonekana vema kwa sababu nyota changa ndani yake zinatoa mnururisho wa kuioniza (unaondoa electroni kwenye atomi na kuziacha kwenye hali ya kuwa nachaji hasi au chanya, yaani ioni) unaosababisha kung’aa kwa nebula.

Saruji
Saruji "(pia: simiti, simenti)" ni mata laini kama ungaunga unaotengenezwa kutokana na chokaa, udongo wa mfinyanzi, mchanga, chuma na mengine. Kwa kawaida huonekana kama unga wa rangi ya kijivu.

Mkizi
Mwenendo wa kawaida unaoonekana katika mkizi ni mwelekeo wa kuruka nje ya maji. Kuna aina bainifu mbili za miruko: lengo nyofu na safi kutoka majini ili kuepuka mbuai na mruko polepole na chini zaidi huku akijigeua kwa ubavu wake ambao husababisha mtawanyiko mkubwa zaidi unaoonekana vizuri zaidi. Sababu za mruko huu kwa chini zinakabiliwa, lakini nadharia huwekwa kwamba sababu ni kupata hewa yenye kiwango cha juu cha oksijeni ili kubadilishana gesi katika ogani ndogo juu ya koromeo.

Mmea
Mimea ni msingi muhimu kwa viumbehai wengine duniani kwa sababu sehemu kubwa ya oksijeni katika angahewa ya dunia inatengenezwa na mimea.[1].

Ganda la dunia
Ganda la dunia si imara kabisa kama kama kipande kimoja lakini limevunika lina vipande mbalimbali. Vipande hiyi vyaitwa mabamba. Ganda ni jumla la mabamba yanayosukumwa na nguvu ya shindikizo kutoka kitovu cha dunia. Mabamba hugusana kila upande; mara yanasukumana mara bamba moja lasukumwa chini ya bamba lingine.

Moshi (wingu)
Kama moto inaweza kutumia oksijeni nyingi inawaka kwa halijoto ya juu na hapo kiasi cha moshi kinapungua. Hapa vipande vidogo vya mata mango ni hasa [[majivu]] pamoja na mvuke wa maji. Moshi yenye mvuke wa maji huwa na rangi nyeupe-kijivu

Ngurunguru
Ngurunguru au mbuzi mawe ("Oreotragus oreotragus") ni swala wadogo wanaotokea Afrika kusini kwa Sahara tu. Jina “mbuzi mawe” ni kielekezi cha makazi yao: maeneo yenye mawe na majabali mengi. Swala hawa ni wadogo wenye kimo cha sm 58 begani. Wana rangi ya kahawa hadi kijivu, karibu na zaituni, na vidoa vidogo vingi. Rangi hii inafanana na rangi ya majabali ambapo wanaishi na kwa sababu ya hii hawaonekani vizuri kutoka umbali mkubwa. Madume wana pembe za sm 10–15. Katika Afrika ya Mashariki majike wana pembe pia mara nyingi. Wanyama hawa wasimama kwa ncha za kwato zao na wanaweza kubana kwato nne zote juu ya kipande cha jabali kwa upana wa sarafu kubwa. Hula mimea inayomea kati ya majabali. Hawana haja ya kunywa, kwa sababu hupata maji ya kutosha kutoka chakula chao.Siku hizi nususpishi "O. o. porteousi" inafahamika tu.

Corvo (Azori)
Visiwa vyote ni vya asili ya kivolkeno; hali halisi ni vilele vya milima mirefu sana vinavyotoka nje ya maji kutoka sakafu ya bahari. Milima hii ya kivolkeno ni sehemu ya mgongo kati wa Atlantiki yanapokutana mabamba ya gandunia ya Amerika ya Kaskazini na Afrika.

Limau
Limau (pia: limao; kutoka Kar. ليمون limun) ni tunda la mlimau. Pamoja na chungwa, danzi, balungi na ndimu ni mojawapo kati ya matunda chungwa.

Changarawe
Changarawe imetokea kutokana na mmomonyoko wa mawe au mwamba. Idadi kubwa ya changarawe hutokana na mmomonyoko katika mito. Njia nyingine ni mmomonyoko wa barafuto.

Mwenge
Kwa kawaida ni fimbo lenye sehemu ya kuwaka upande mmoja; sehemu hii inapatikana kwa kupaka mafuta upande mmoja wa fimbo, au kuifunika kwa nta, au kuiviringisha kwa kitambaa chenye mafuta ndani yake. Mienge ya kisasa hutumia pia mafuta, gesi au kemikali mbalimbali.

Nebula
Mara nyingi nebula ni mahali pa kuzaliwa au kutokea kwa nyota mpya. Wakati mwingine wingu ni mabaki tu ya nyota aina ya nova, yaani nyota iliyokufa katika mlipuko mkubwa.

Wangwa
Nyangwa zinaweza kutokea pale ambapo maji karibu na ufukoni hayana kina kirefu na mtelemko chini ya maji si mkali. Sharti lingine ni kwamba mawimbi ya kugonga ufukoni yasiwe makubwa mno.

Ukungu
Ukungu (kwa Kiingereza: "fog") ni mawingu meupe mepesi yanayotanda hasa sehemu za milimani na kusababisha maeneo kutoonekana.

Banguko
Banguko (ing. "avalanche") ni kiasi kikubwa cha theluji au barafu, pia cha mawe au ardhi, kinachoanza kusogea kwenye mtelemko wa mlimani na kuteleza au kuanguka kwa kuelekea bondeni.

Mvua ya mawe
Mvua ya mawe hutokea kwenye sehemu za chini za mawingu ya mvua ya radi. Sehemu za mawingu hayo zinapatikana katika hali baridi kiasi chini ya sentigredi sifuri.

Mmenyuko wa mzio
Vyakula vingi vinaweza kuchochea Mmenyuko kali ya mzio, hata wakati chakula kinaliwa kwa mara ya kwanza.[10] Katika tamaduni za Magharibi, chanzo kuu cha kawaida ni kula au kugusana na njugu, ngano, miti ya njugu karanga, samakigamba, samaki, maziwa, na mayai.[3][5] Katika Mashariki ya Kati, ufuta ni chakula kichochezi cha kawaida. Katika bara Asia, mchele na maharagwe garbanzo mara nyingi husababisha mmenyuko kali ya mzio.[5] Matukio kali kwa kawaida husababishwa na kula chakula,[10] lakini baadhi ya watu wana mmenyuko kali wakati chakula kichocheli kinagusa baadhi ya sehemu ya mwili. Watoto wanaweza kupita mmenyuko wao. Kufikia umri wa miaka 16, asilimia 80 ya watoto walio na anaphylaxis kwa maziwa au mayai na asilimia 20 na tukio moja la mmenyuko kali ya mzio kwa njugu karanga wanaweza kuwa vyakula hivi bila matatizo.[11]

Bahari
Bahari ni muhimu sana kwa ajili ya maisha na hali ya hewa duniani. Bahari zinashika asilimia 96.5 za maji yote ya dunia. Maji ya bahari yana takriban asilimia 3.5 za chumvi ndani yake. Kiwango hiki hutofautiana kidogo katika sehemu mbalimbali: kutokana na uvukizaji mkubwa penye joto kwa matumizi ya binadamu hata kwa matumizi ya mimea na wanyama wa nchi kavu haifai. Lakini bahari pia ni chanzo cha mvua kwa sababu mawingu hutokea hasa juu ya bahari. Katika mwendo wa uvukizaji, chumvi inabaki na mvuke unapaa bila chumvi ndani yake kuwa mawingu na kurudi katika mwendo wa usimbishaji. Usimbishaji unaleta maji yanayojaza mito na maziwa hata akiba za maji chini ya ardhi.

Mmenyuko wa mzio
Mmenyuko kali ya mzio kawaida hutoa dalili mbalimbali zaidi ya dakika au masaa.[2][3] Dalili huonekana ndani ya wastani wa dakika 5-30 kama chanzo ni vitu vinavyoingia kwa mwili moja kwa moja katika mkondo wa damu (katika mishipa). Wastani ni masaa 2 kama chanzo ni chakula mtu alichokula.[4] Maeneo ya kawaida yaliyoathirika ni pamoja na: ngozi asilimia (80-90), mapafu na njia ya kupumua asilimia (70), tumbo na chango asilimia (30-45), mishipa ya moyo na damu asilimia (10-45), na mfumo mkuu wa neva asilimia ( 10-15).[3] Mbili au zaidi ya mifumo hii kwa kawaida huhusishwa.[5]

Ukimwi
UKIMWI ni ugonjwa wa mfumo wa kingamwili wa binadamu unaosababishwa na virusi vya ukosefu wa kinga mwilini.[2]Mwanzoni, baada ya kuambukizwa, mtu anaweza kukumbwa na kipindi kifupi cha maradhi ya aina ya mafua. Kwa kawaida, hali hii hufuatwa na kipindi kirefu kisicho na dalili. Ugonjwa huu huendelea kutatiza kingamwili jinsi unavyozidi, hivyo kumfanya mtu kuwa katika hatari zaidi ya kupata maambukizi, ikiwa ni pamoja na maambukizi nyemelezi, na kansa ambayo kwa kawaida hayawaathiri watu walio na kingamwili njema.

Jangwa
Jangwa la mchanga — uso lake huonyesha hasa mchanga. Mchanga umetokea kutokana na mmomonyoko wa changarawe na kokoto kama mawe haya ni hasa ya shondo. Punje ndogo za mchanga husukumwa na upepo na kutokea kama matuta makubwa ya mchanga. Jangwa la mchanga ni mahali pagumu mno kwa maisha ya kila aina. Mfano bora ni jangwa la Rub al-Khali katika Uarabuni Saudi. Sahara ina pia sehemu za jangwa la mchanga.

Mmenyuko wa mzio
Sumu kutoka wadudu wanaochoma au kuuma wadudu kama vile nyuki na nyigu (Hymenoptera) au wadudu wanaobusu (Triatominae) wanaweza kusababisha mmenyuko kali ya mzio.[3][18] Kama mtu alikuwa na mmenyuko kwa sumu katika siku za nyuma, na ilikuwa zaidi ya mmenyuko wa mitaa karibu na eneo la kuumwa, wao wana hatari kubwa kwa mmenyuko kali ya mzio katika siku zijazo.[19][20] Hata hivyo, nusu ya watu ambao wanakufa kutokana na anaphylaxis hawakuwa na maenezi (utaratibu) kwa mmenyuko hapo awali.[21]

Mawingu ya Magellan
Katika darubini, mawingu yanaonekana kama galaksi yenye nyota, nebula na fungunyota ndani yake.

Usimbishaji
Kama matone ni makubwa ya kutosha yanaanza kuanguka chini kama mvua, theluji au mvua mawe. Hali inategemea halijoto katika mawingu na hewani pale matone yanapotelemka.

Mchanga
Punje hizi zatokana na mmomonyoko wa mawe makubwa zaidi kama changarawe yaliyosukumwa na upepo au maji kwa mfano mtoni, baharini au kwenye mteremko wa mlima.

Anga
Wakati wa mchana tunaona jua angani lisipofunikwa na mawingu. Wakati wa usiku tunaona mwezi na nyota zinazoonekana pia asubuhi na jioni ambako nuru ya jua haina nguvu bado au tena.

Wasangu (Tanzania)
Mbeleko ya kubebea mtoto na viatu vyote vilitengenezwa kutokana na hayo hayo magome ya miti. Wakati mwingine viatu vilitengenezwa kutokana na ngozi ya mbuzi.

Lava (volkeno)
Lava (kutoka jina la Kiingereza lenye asili ya Kilatini lava, wakati mwingine pia "zaha") ni mwamba ulio katika hali ya kiowevu kutokana na joto kali. Chini ya uso wa dunia mwamba joto wa kuyeyuka huitwa "magma" badala ya lava. Sawa na magma yenyewe lava inaweza kuwa nzito kama ujiuji au nyepesi kama majimaji. .

Kungu
Kungu kwa kisambaa maana yake ni mwamba mkubwa. Lakini kungu kwa kiswahili ni aina ya tunda ambalo likikomaa hukaushwa na wanasichana wengi wanapenda sana kulitafuna. Na wanapolitafuna mara macho yao hugeuka na kuwa mekundu kidogo na wanasema linawapa nishai kidogo. Hili ni tunda la mkungu ("Terminalia catappa").

Ubongo
Mifumo ya mwendo ni maeneo ya ubongo ambayo kwa njia moja au nyingine yanahusika moja kwa moja katika kuanzisha mienendo ya mwili, yaani, katika amilisha misuli. Isipokuwa misuli inayodhibiti macho, misuli yote inayofanya kihiari[68]katika mwili imeunganishwa moja kwa moja na neva za mwendo katika uti wa mgongo, ambayo ndiyo njia ya mwisho ya pamoja kwa mfumo wa kuzalisha uendaji.[69] Neva za uti wa mgongo zinadhibitiwa na saketi za neva asili za uti wa mgongo, na kwa michango inayoteremka kutoka ubongoni. Sakati asili za uti wa mgongo hutekeleza majukumu mengi ya tendohiari na pia huwa na mifumo ya kuanzisha miendo kama vile kutembea au kuogelea.[70] Miunganiko inayoshuka kutokana ubongoni hufanikisha udhibiti changamano zaidi .

Mlipuko
Mlipuko unaweza kutokea kwa asili. Milipuko mingi ya asili hutokea kwa michakato ya volkano ya aina mbalimbali. Mlipuko wa volkano hutokea wakati magma ikitoka kutoka chini na gesi iliyoharibika sana ndani yake; kupunguzwa kwa shinikizo kama magma inapoongezeka husababisha gesi kuondokana na suluhisho, na kusababisha ongezeko la haraka kwa kiasi. Mlipuko pia hutokea kama matokeo ya matukio ya athari na katika matukio kama vile mlipuko wa "hydrothermal" (pia kutokana na michakato ya volkano). Mlipuko pia unaweza kutokea nje ya Dunia katika ulimwengu katika matukio kama vile "supernova".

Mikrowevu
Jiko la mikrowevu linafanya kazi kwa sababu mawingu yake yanaathri molekuli ya maji ndani yake kujipanga kama sumaku ndogo. Baadaye mwelekeo unabadilishwa kinyume. Kwa njia hiyo molekuli za maji ndani ya jiko zinachezacheza. Mwendo huu unaongeza kiwango cha joto ya maji na kwa njia hiyo ya kila kitu chenye unyevu ndani yake kilichopo ndani ya jiko la mikrowevu.

Wambunga
Walijulikana kwa matamshi yao kuwa Wangoni, lakini wao walijiita Wambunga kwani wametokea mlima Mbunga. Hiyo ilitokana na kuchoshwa na vita, maana wote waliwatambua Wangoni kwa kupenda vita, kumbe kwa kusema hivyo wangebaki salama wenyeji wao wasiwadhuru, maana wakati huo Wangoni walishaanza uchokozi wa kivita na Munyigumba, kiongozi wa Wahehe.

Kuvu
Kuvu zinatokea kwa namna mbalimbali

Kaldera
Kaldera hutokea kama chumba cha magma chini ya volkeno kimetoa nje yaliyomo yake yote na kuacha uwazi mkubwa (nafasi) ardhini. Mlima juu yake unaporomoka ndani ya nafasi hiyo na kuacha shimo juu yake: kaldera. Neno la kaldera lina asili ya Kihispania kumaanisha "sufuria" au "bakuli".

Usiku
Kutokana na kupoteapotea kwa nuru ya jua, nyota zinaonekana usiku (pasipo mawingu).

Taya
Shida zinazokumba taya ni kama jaw pain ambapo unapatwa na maumivu kwa mataya. Hili laweza kuwa limesababishwa na: ajali uliyopata na taya zako zikaumizwa, sinuses au mshtuko wa moyo (heart attack). Pia misuli inayoshikilia taya yaweza kuwa imeumia.

Jangwa
Jangwa la changarawe — uso lake huonyesha hasa changarawe. Changarawe imetokea kutokana na mmomonyoko wa mawe au miamba - punje ndogo zaidi zimeshapulizwa mbali na upepo. Hii ni sababu ya majangwa mengi kuwa na maeneo ya mchanga na changarawe yanayobadilishana. Changarawe hupatikana pia pale ambako zamani barafuto zilisaga mawe na kuzisukuma mbele ya barafu zao pale zilizobaki. Ni ajabu kutafakari ya kwamba sehemu fulani ilikuwa ya barafuto tukisimama leo mahali penye joto kali lakini mabadiliko ya hali ya hewa yalileta baridi au joto kila sehemu ya dunia yetu katika mamilioni ya miaka iliyopita. Jangwa la mawe — uso lake huonyesha miamba na mawe makubwa. Maana yake hapo udongo wote mwenye rutba na mchanga vimeshapulizwa mbali na mwamba umebaki. Athira za joto na baridi zinaweza kupasua mwamba. Mmomonyoko wa upepo hutokea.

Wasangu (Tanzania)
Bonde la Usangu lilikuwa na mi to ambayo maji yake yalikuwa yanatiririkia kuelekea katika bonde la Ziwa Rukwa naZiwa Nyasa. Milipuko ya Volkano ya mlima Rungwe ikaizuia mito hiyo kwa mwinuko wa ardhi halafu mito ikatiririka katika bonde la Usangu na kulifanya bonde la Usangu kuwa ziwa. Katika mabadiliko ya ardhi, udongo, changarawe na michanga ikaletwachini yaziwa lenyewe.

Anga
Mengine yanayoonekana angani ni mawingu, upinde wa mvua, ndege au eropleni.

Mmenyuko wa mzio
Mmenyuko kali ya mzio ni mzio wa mmenyuko kali ambao kuanza kwa ghafla na huathiri mifumo nyingi ya mwili.[1][22] Ni kutokana na kutolewa kwa uvimbe patanishi na cytokines kutoka kwa mlingoti wa chembechembe na sehemu ya kinga mwili (basophils). Kutolewa kwao kwa kawaida ni kutokana na mmenyuko wa mfuumo wa kinga, lakini inaweza kusababishwa na uharibifu wa chembechembe ambazo hazihusiani na mmenyuko wa kinga.[22]

Mbingu
Kiasili "mbingu" ni uwingi wa neno "uwingu" ambalo si kawaida sana tena. Uwingu linataja uwazi juu yetu, ni upeo wa mawingu. Mbingu kama uwingi wake unatokana na dhana la kuwepo kwa tabaka mbalimbali za uwingu huu, hivyo mbingu. Mataifa ya kale yaliamini kuweko kwa mbingu saba kwa sababu waliona mianga saba angani yaliyokuwa na mwendo kati ya nyota yaani Jua, Mwezi na sayari tano zilizojulikana kabla ya kupatikana kwa darubini (Utaridi, Zuhura, Mirihi, Mshtarii na Zohali). Hapa waliwaza kuwepo kwa mbingu saba ilhali kila moja alikuwa na tabaka yake ya uwingu. Kupitia maandiko ya Waislamu mtazamo huu wa dunia ulisambaa katika nchi nyingi hadi Uswahilini.

Mmomonyoko
Mmomonyoko kwenye mwambao wa bahari au ziwa ni aina ya pekee ya mmomonyoko wa maji. Unatokea hasa kutokana na nguvu ya mawimbi na mikondo. Mikondo ya baharini hubeba muda wote mashapo kwa kuyachukua hapa na kuyatuamisha pale. Kama kiasi kilichochukuliwa kinazidi kiasi kilichotuamishwa mmomonyoko unatokea. Pale panapotuamishwa zaidi kuliko kuchukuliwa fungu linatokea.

Tetemeko la ardhi
Mara nyingi sababu ya tetemeko ni miendo ya vipande vinavyofanya sehemu ya nje ya dunia. Umbo la dunia unafanana kiasi na chungwa: nje kuna ganda imara (linaitwa ganda la dunia) na ndani yake sehemu kubwa ni giligili ya moto. Lile ganda la nje si kipande kimoja, ila vipande mbalimbali vinavyoelea juu ya giligili moto ndani ya dunia. Vipande hivi kwa lugha ya kitaalamu huweza kuitwa mabamba ya ganda la dunia. Pale ambako vipande hivi vinagusana na kusukumana kunatokea msuguano na kushikana au kuachana kwa mabamba hayo kunasababisha mishtuko ya tetemeko la ardhi.

Maporomoko ya maji
Pale ambako mwendo wa maji ni juu ya mwamba mgumu mmomonyoko hutokea polepole tu. Pale yanapofikia mahali ambako mwamba mgumu wa juu unakwisha nguvu ya maji yakitelemka kwenye ukingo inachimba lalio ya chini.
Chini ya ukingo hutokea dimbwi yenye kizingia cha maji. Maji yanayozunguko humo pamoja na mawe na mchanga ndani yake yanasuguana kwenye ukuta wa mwamba. Kwa njia upeno au nusu pango hutokea. Kama kuna mwamba laini chini ya takaba ya mwamba mgumu wa juu upanuzi wa pango unaendelea haraka zaidi. Baada ya muda upeno unakatika na kuanguka.

Kingamwili
Kinga tulivu ya uzazi ni aina ya kinga tulivu ya asili, na inahusu kinga iliyoibuliwa na kingamwili iliyowasilishwa kwa kijusi mamake wakati wa ujauzito. Kingamwili za uzazi (MatAb) huwasilishwa kupitia kwa kondo hadi kwa kijusi kupitia kipokezi cha FcRn kwenye seli za kondo. Hii hutokea katika mwezi wa tatu wa kipindi cha ujauzito. [9] IgG (imunoglobulini) ndio isotaipu pekee ya kingamwili inayoweza kupitia kwa kupitisha kwa kondo. [9] Kinga tulivu pia hutolewa kupitia uhamisho wa kingamwili za IgA (immunoglobulini A) zinazopatikana katika maziwa ya mama zinazohamishwa hadi kwa matumbo ya mtoto, kulinda dhidi ya maambukizi ya bakteria, hadi mtoto atakapoweza kusanisi kingamwili zake mwenyewe. [10]

Radi
Asili yake ni volteji inayojijenga kati ya mawingu angani yenye chaji tofauti au pia kati ya mawingu na ardhi. Volteji hii ikiongezeka mno husababisha mkondo wa umeme hewani unaoonekana kama mwangaza mkali. Mkondo unatoa pia joto kali na joto hili husababisha kupanuka kwa hewa ghafla. Upanuzi huu unaleta sauti inayosikika kama ngurumo kama ni mbali lakini inawaza kusikika pia sawa na mshtuko wa mlipuko kama ni karibu.

Wangwa
Nyangwa ni muhimu katika ekolojia ya bahari. Kuna samaki wengi kwa sababu spishi nyingi zinatega mayai katika nyangwa kwa sababu kina kifupi kinapunguza hatari kwa samaki changa ya kushambuliwa mara moja na samaki wakubwa. Ufuko wa nyangwa za tropiki unajaa mara nyingi miti ya mikoko na kati ya mizizi ya mikoko ni mahali pa spishi nyingi sana za viumbehai.

Pico
Visiwa vyote ni vya asili ya kivolkeno; hali halisi ni vilele vya milima mirefu sana vinavyotoka nje ya maji kutoka sakafu ya bahari. Milima hii ya kivolkeno ni sehemu ya mgongo kati wa Atlantiki yanapokutana mabamba ya gandunia ya Amerika ya Kaskazini na Afrika.

Nchi kavu
Mabara yalipokea maumbo yao kutokana na miendo ya gandunia ambayo ni mchakato unaoendeshwa kwa joto linalopanda juu kutokana na joto la kiini cha dunia. Katika mchakato huo mabara yalitokea na kuvunjika katika kipindi cha miaka mamilioni mara kadhaa. Mabara ya zamani yalikuwa mwanzoni Rodinia, halafu Pannotia, halafu Pangaea iliyovunjika pia takriban miaka milioni 180 iliyopita na kuwa mabara ya leo.

Ukanda wa Kuiper
Magimba ndani yake ni hasa aina mbalimbali za barafu kutokana na elementi zilizoonekana kama gesi katika mazingira ya dunia kama vile methani, amoni au maji. Wataalamu wanaamini leo ya kwamba chanzo cha magimba hasa ni mchakato wa kutokea kwa mfumo wa jua letu na kuzaliwa kwa sayari. Katika maeneo ya ndani ya mfumo wa jua mata ilijikusanya kutokana na graviti kuwa ama jua lenyewe au sayari. Hapa nje masi za magimba hazikutosha kuyavuta magimba mengine ili sayari kubwa itokee.

Wingu la Oort
Wingu la Oort inatazamiwa kuwa mabaki ya nje ya wingu lililozunguka Jua letu mwanzoni na kuwa pia asili ya sayari. Ila tu elementi nzito zilikusanyika katika sehemu zilizopo karibu zaidi na Jua na elementi nyepesi zilibaki kwenye sehemu za nje.

Milima ya Mahale
Mabaki ya matunda yaliyoliwa na kinyesi kibichi ni miongoni mwa vitu vinavyowaongoza wageni hadi kuwafikia viumbe hawa. Eneo hili pia linajulikana kama Nkungwe jina linalotokana na mlima mkubwa zaidi katika hifadhi hii. Ukiwa na urefu wa mita 2460, ni mrefu zaidi ya vilele sita vinavyotengeneza safu ya milima ya Mahale inayokinga miteremko yake katika Ziwa Tanganyika.

Wingu
Mvuke unahitaji viini kwa kutonesha. Viini hivi ni aina zote za vumbi iliyoko hewani. Mvuke uliopo hewani unaanza kutonesha kwenye vipande hivi vidogo sawa na mvuke katika chumba cha jikoni au bafuni unaotonesha kwenye kioo cha dirisha au ukutani.

Wamasai
Ushanga, unaofanywa na wanawake ina historia ndefu kati ya Wamasai, ambao hujitambulisha katika jamii kupitia mapambo ya mwili na uchoraji. Kabla ya kuwasiliana na Wazungu shanga zilikuwa zikitengenezwa kutoka vifaa vya kienyeji. Shanga nyeupe zilitengenezwa kutoka udongo, pembe, au mfupa. Shanga nyeusi na bluu zilitengenezwa kutoka chuma, makaa, mbegu, udongo, au pembe. Shanga nyekundu zilitengenezwa kutoka mbegu, mbao, maburu, mifupa, pembe, shaba, au chuma. Katika karne ya 19, shanga nyingi zenye rangi mbalimbali zilifika Afrika Mashariki kutoka Ulaya, zikabadilishwa na shanga za jadi na kutumiwa kutengeneza mipangilio bora ya rangi. Hivi sasa, shanga za kioo, bila urembesho hupendelewa. [63]

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.