Question: Vita vya kwanza duniani vilianza mwaka upi?

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia ilikuwa vita iliyopigwa kuanzia mwaka 1914 hadi 1918. Mataifa wapiganaji yalikuwa Ujerumani, Austria-Hungaria, Bulgaria na Uturuki (ziliitwa "Mataifa ya Kati", ing. central powers) kwa upande mmoja dhidi ya Ufaransa, Urusi, Uingereza, Italia, Marekani na nchi mbalimbali zilizoshirikiana nazo (zilitwa "Mataifa ya Ushirikiano", ing. allied powers).

Vita Kuu ya Dunia
Vita Kuu ya Dunia ni jina kwa ajili ya vita inayohusu nchi nyingi katika sehemu mbalimbali za dunia badala ya eneo la nchi kadhaa pekee.

Vita baridi
Vita baridi vilianza baada ya vita kuu ya pili ya dunia. Marekani, Uingereza na Ufaransa zilikuwa nchi washindi wa vita hii dhidi ya Ujerumani. Urusi ulikuwa na siasa ya kikomunisti lakini washindi wengine walifuata siasa ya kidemokrasia pamoja na uchumi wa kibepari. Ikumbukwe kuwa, Urusi ilijitoa kwenye vita vya kwanza vya dunia baada ya kufanya mapinduzi ya Kikomunisti mwaka 1917 hivyo kuachana na ushiriki wa vita hivyo vya mabepari.

Historia ya Uholanzi
Uholanzi haukutaka kushiriki Vita vikuu vya kwanza vya dunia, lakini katika vita vikuu vya pili ulivamiwa na Ujerumani (1940-1945).

Historia ya Urusi
Urusi ulijiunga mwaka 1914 na vita kuu ya kwanza ya dunia ukisimama upande wa Uingereza na Ufaransa dhidi ya Ujerumani na Austria-Hungaria. Vita havikuenda vizuri, wananchi wakaona njaa na mapinduzi ya Februari 1917 yakamfukuza Tsar aliyejiuzulu.

Paul von Lettow-Vorbeck
1913 alipewa cheo cha luteni kanali na kutumwa Afrika ya Masahriki alipokuwa mkuu wa Schutztruppe. Katika Agosti 1914 alipokea habari za Vita Kuu ya Kwanza huko Ulaya. Gavana Mjerumani von Schnee aliyetaka kuelewana na Waingereza kutokuwa na vita Afrika lakini dhidi ya amri ya gavana Lettow-Vorbeck aliamua kuandaa utetezi wa koloni. Alielewa ya kwamba Afrika haikuwa muhimu kwa vita ya Ulaya. Mpango wake ilikuwa kulazimisha Uingereza kutuma wanajeshi Afrika ambao wasingeweza kupigania Ulaya na hivyo labda kusaidia ushindi wa Ujerumani.

Jamhuri ya Kisovyeti ya Kijamii ya Kiarmenia
Kabla ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia Armenia ilkuwa eneo kubwa zaidi kushinda leo lakini hapakuwa na dola la Armenia. Eneo la Waarmenia liligawiwa kati ya Uturuki na Urusi. Walio wengi waliishi upande wa Uturuki. Sehemu za mashariki za Armenia zilikuwa upande wa Urusi. Wakati wa vita kulitokea mauaji ya Waarmenia milioni 1.5 upande wa Uturuki. Wakimbizi wengi walijaribu kukimbilia pande za Kirusi za Armenia.

Ufaransa
Katika vita vikuu vya kwanza, ulivamiwa na Wajerumani, lakini mwisho uliibuka na ushindi na kurudishiwa mikoa ya Alsace na Lorraine iliyotekwa na Ujerumani katika vita vya mwaka 1870.

Kampeni za Kivita katika Afrika ya Mashariki (Vita ya Kwanza ya Dunia)
Dhidi yao walisimama jeshi dogo la kikoloni la Kiingereza katika Kenya na Rhodesia, halafu vikosi vya jeshi la kikoloni la Uhindi ya Kiingereza na vikosi kutoka Afrika Kusini na Afrika ya Magharibi.Pia walishiriki vikosi vya Force Publique ya Kibelgiji kutoka Kongo. Tangu mwaka 1916 jeshi la kikoloni la Kireno katika Msumbiji liliingia upande wa Uingereza.
Mikakati ya jeshi la kikoloni la Kijerumani lililoongozwa na Luteni Koloneli (baadaye "Meja-jenerali") Paul Emil von Lettow-Vorbeck ililenga kuwalazimisha wapinzani hasa Waingereza kutumia wanajeshi wengi iwezekanavyo katika Afrika kwa shabaha ya kuwazuia wasipatikane kwenye vita ya Ulaya.

Boma la Kale, Dar es Salaam
Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia Dar es Salaam ilivamiwa na jeshi la Uingereza kwenye mwaka 1916. Tanganyika iliendelea kuwa chini ya Uingereza na Dar es Salaam kuwa mji mkuu. Boma la Kale lilikuwa kituo cha polisi hadi uhuru wa nchi tarehe 9 Desemba 1961.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Waturuki walishindwa kwa ujumla katika mashambulio yao dhidi ya Warusi katika eneo la Kaukazi na dhidi ya Waingereza katika Misri. Lakini walifaulu kuzuia Waingereza wasifike Uturuki penyewe. Waingereza walipeleka jeshi katika Irak ya kusini wakafaulu kuwarudisha Waturuki hadi kaskazini ya nchi hii.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Kampeni za Kivita katika Afrika ya Mashariki (Vita ya Kwanza ya Dunia)

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Afrika ya Kusini-Magharibi ya Kijerumani ilivamiwa na Afrika Kusini na jeshi la ulinzi la Kijerumani likajisalimisha mnamo Julai 1915. Kamerun ilivamiwa na Ufaransa na Uingereza kutoka makoloni yao ya Nigeria na Afrika ya Kati ya Kifaransa. Jeshi la ulinzi likajisalimisha katika Februari 1916. Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilikuwa mahali pa mapigano yaliyoendelea kwa miaka yote ya vita. Jeshi la Ulinzi wa Kijerumani lililoitwa Schutztruppe chini ya uongozi wa Paul von Lettow-Vorbeck lilifaulu kutetea eneo la koloni dhidi ya mashambulio ya kwanza ya Waingereza kutoka Kenya hadi 1916. Kwenye Novemba 1914 jeshi la askari 8,000 kutoka Uhindi lilishindwa kwenye mapigano ya Tanga. Hadi mwanzo wa 1916 Waingereza walikusanya jeshi kubwa kutoka Afrika Kusini na Uhindi wakafaulu kutwaa sehemu kubwa ya koloni hadi Agosti 1916. Jeshi la ulinzi likaendelea kushika sehemu ya kusini ya koloni hadi 1917 ilipopaswa kuhamia eneo la Kireno katika Msumbiji. Waingereza na Wareno walishindwa kulishika kundi la Kijerumani. Mwaka 1918 Lettow-Vorbeck alirudi Tanganyika akaingia Rhodesia ya Kaskazini alipoambiwa na Waingereza mnamo Novemba 1918 ya kwamba vita ya Ulaya ilikwisha tayari.

Saddam Hussein
Vita kati ya Irak na Uajemi (1980 - 1988) aliyoanzisha baada ya kuona jeshi la Uajemi lilidhoofishwa kutokana na mapinduzi ya Ayatollah Khomeini; alishindwa kufikia shabaha zake, akalazimishwa kukubali mkataba wa kusalimu amri na Uajemi. Vita ya Ghuba ya 1990/91 [1] alipoamuru jeshi la Iraki kuvamia nchi jirani ya Kuweit; hatua hii ilijibiwa na amri ya Umoja wa Mataifa Wairaki waondoke tena, walipokataa jeshi la kimataifa lililoongozwa na Marekani lilifukuza Wairaki katika Kuwait.

Shirika la Msalaba Mwekundu
Mwaka mmoja kabla mwisho vita, ICRC ilipokea Tuzo ya Amani ya 1917 kazi yake maridhawa wakati wa vita. Ilikuwa tuzo ya kipekee ya Amani ya Nobel iliyopeanwa katika kipindi cha 1914-1918. Mwaka wa 1923, Kamati ilifanya mabadiliko katika sera yake kuhusu uteuzi wa wanachama wapya. Hadi wakati huo, wananchi kutoka mji wa Geneva tu ndio walioweza kujiunga na Kamati. Kizuizi hiki kililegezwa na kujumuisha raia wa Uswizi. Kama matokeo ya moja kwa moja ya Vita vya kwanza vya Dunia, itifaki moja ilionngezwa katika Mkataba wa Geneva na kupitishwa mwaka wa 1925 ambayo ilipiga marufuku matumizi ya gesi zenye sumu na silaha za baiolojia kama silaha. Miaka minne baadaye, Mkataba wa awali ulihaririwa upya na Mkataba wa pili wa Geneva "uliohusiana na ule wa Namna ya kuwashughulikia Wafungwa wa Vita" ilianzishwa. Matukio ya Vita vya kwanza vya Dunia pamoja na shughuli za ICRC vilichangia pakubwa kuongezeka kwa sifa na mamlaka ya Kamati katika jumuiya kimataifa na kupelekea kuongezeka kwa uhodari wake.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Nguvu ya Marekani ilionekana haraka na bahati ya Ujerumani ilipungua sana. Austria-Hungaria ilidhoofishwa vilevile.

Kifaru (jeshi)
Vifaru vilitumiwa mara ya kwanza na Ufalme wa Muungano wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia dhidi ya Ujerumani. Machine hizi zilitembea polepole zikawa bado na matatizo mengi lakini zilifaulu kwa sababu pale mwanzoni hapakuwa na silaha maalumu dhidi yao.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
(translated from the German) , reviewed in (via Highbeam.com) Encyclopaedia Britannica (12th ed. 1922) comprises the 11th edition plus three new volumes 30-31-32 that cover events since 1911 with very thorough coverage of the war as well as every country and colony. partly online and list of article titles scans of each page of vol 30-31-32 , Wilson's maneuvering US into war , general military history also published by Harper as "Ludendorff's Own Story, August 1914– November 1918: The Great War from the Siege of Liège to the Signing of the Armistice as Viewed from the Grand Headquarters of the German Army" OCLC (original title Meine Kriegserinnerungen, 1914–1918) Check date values in: |year= / |date= mismatch (help) cites "Cf. articles signed XXX in La Revue de Deux Mondes, 1 and 15 March 1920" Deals with technical developments, including the first dipping hydrophones Unknown parameter |doi_brokendate= ignored (help)CS1 maint: date and year (link)

Shirika la Msalaba Mwekundu
Mwaka wa 1906, Mkataba wa Geneva wa 1864 uliundwa upya kwa mara ya kwanza. Miaka moja baadaye, Mkataba wa Hague X, ulioratibishwa katika Mkutano wa Pili wa Kimataifa wa Amani mjini Hague, uliupanua Mkataba wa Geneva kujumuisha pia Vita vya majini. Muda mfupi kabla ya Vita Kuu vya Kwanza vya Dunia kuanza mwaka wa 1914, na miaka 50 baada ya kuanzishwa kwa ICRC na kupitishwa kwa Mkataba wa Geneva, tayari kulikuwa na Vya vya kitaifa 45 duniani kote. Vuguvugu hili lilikuwa limeenea hadi nje ya Ulaya na Amerika ya Kaskazini hadi ya Amerika ya Kati na Kusini (Argentina, Brazil, Chile, Cuba, Mexico, Peru, El Salvador, Urugwai, Venezuela), Asia (Jamhuri ya China, Japan, Korea, Siam), na Afrika (Jamhuri ya Afrika Kusini).

Vita
Katika karne ya 20 mataifa mengi yalipatana mikataba ya kimataifa juu ya kanuni za vita. Chanzo ilikuwa Mapatano ya Geneva baada ya kuundwa kwa Kamati ya Kimataifa ya Msalaba Mwekundu mwaka 1863.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Agosti ya 1914 iliona kupanuka kwa vita hii: Warusi walikuwa na mkataba wa usaidizi na Serbia wakatangaza hali ya vita dhidi ya Austria-Hungaria. Hapo wakaingia Wajerumani waliokuwa na mapatano ya usaidizi na Austria-Hungaria wakitangaza hali ya vita dhidi ya Urusi. Urusi kwa upande wake ulikuwa na mkataba wa kusaidiana na Ufaransa, kwa hivyo hali ya vita ikajitokeza pia kati ya Ufaransa na Ujerumani. Uingereza ilijiunga na vita baada ya Wajerumani kuvamia eneo la Ubelgiji kwa shabaha ya kupita eneo lake haraka kwa uvamizi wa Ufaransa Kaskazini.

Vita Kuu ya Pili ya Dunia
Vita Kuu ya Pili ya Dunia ilikuwa vita iliyodumu kuanzia mwaka 1939 hadi 1945 kati ya Ujerumani, Italia, Japani na mataifa yaliyoshikamana nazo (Romania, Hungaria na Bulgaria) dhidi ya nchi nyingi za dunia (ziliitwa mataifa ya ushirikiano) kati yake hasa Uingereza, Uchina, Urusi na Marekani.

Pikipiki
Vita vya kwanza vya dunia vilichangia pakubwa katika uboreshaji wa pikipiki. Wanajeshi waliona kuwa walikuwa wakitumia muda mrefu sana kusafiri kwa miguu au farasi na kwa hiyo, mahitaji ya pikipiki yakaweza mengi. Kampuni ya Harley-Davidson ilijipata ikitumia takribani asilimia hamsini ya wakati wake katika kutengeneza pikipiki za wanajeshi waliokuwa kwenye vita.

Ukraine
Miaka 1918 - 1921 baada ya mwisho wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia na ya kuporomoka kwa Dola la Urusi nchi ilikuwa na kipindi kifupi cha uhuru na vita vya wenyewe kwa wenyewe.

Misri
Mnamo mwaka 1517 Waosmani walivamia na kuteka Misri. Hadi karne ya 19 Misri ikaendelea kama jimbo la Milki ya Osmani, kisheria hata hadi Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Hali halisi nchi ilikuwa na kipindi kifupi kama milki ya kujitegemea wakati wa karne ya 19, hadi kusimamiwa na Uingereza hasa kwa shabaha ya kutawala mfereji wa Suez na kushuka kwa ngazi ya nchi lindwa.

Historia ya Tanzania
Utawala wa Wajerumani ulikoma katika eneo la Tanzania Bara baada ya Ujerumani kushindwa katika vita vikuu vya kwanza vya dunia vilivyodumu kutoka mwaka 1914 hadi mwaka 1918.

Vita baridi
Pande zote mbili ziliunda majeshi makubwa na kuwa na silaha nyingi, lakini hazikuanzisha vita moja kwa moja, ila zilijaribu kutishana na kupeana matatizo kwa njia nyingi. Kipindi hiki kilikuwa na maandalizi ya vita lakini vita vya kijeshi havikuanza. Sababu muhimu ya kutoingia katika mapigano ya wazi ilikuwa akiba kubwa ya silaha za nyuklia kila upande na wote walijua ya kwamba vita vingeleta uharibifu mkubwa kabisa kwa nchi zote zilizoshiriki, hata kwa dunia yote.

Historia ya Malawi
Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia Waingereza waliogopa kushambuliwa kutoka Afrika ya Mashariki ya Kijerumani wakachukua hatua za kudai huduma za nyongeza kutoka kwa wananchi. Hii ilisababisha ghasia ya John Chilembwe dhidi ya wakoloni.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Katika Kusini mwa Ulaya Waustria walifaulu kwa shida kubwa kuteka Serbia na Montenegro pamoja na Albania.

Kalenga
Baada ya kushindwa kwa Ujerumani katika Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia, washindi, hasa Uingereza, walisisitiza fuvu lirudishwe: hivyo kuna fungu 246 katika Mkataba wa Versailles linalotaja fuvu la Mkwawa. Wajerumani walidai baadaye wanashindwa kulikuta, hivyo ilichelewa hadi baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia wakati jeshi la Uingereza lilikuwa na utawala juu ya sehemu za Ujerumani ya kwamba Waingereza waliteua fuvu moja katika mkusanyiko wa Makumbusho ya Bremen na kulituma Tanganyika kama fuvu la Mkwawa.
Kalenga kuna makumbusho kwa heshima ya Mtemi Mkwawa na fuvu hilo linahifadhiwa humo tangu kurudishwa mwaka 1954.

Syria
Mwaka 1918, mapinduzi ya Waarabu yalianza nchini Syria na baada ya muda mfupi, Waosmani waliondoka Syria na Waingereza walichukua nchi. Faisal ibn Hussein alikuwa mfalme mpya wa Syria. Mwaka 1920, serikali iliandika katiba mpya ya kidemokrasia. Lakini, mwaka huohuo Mkutano wa Versailles aliutolea Ufaransa nchi ya Syria. Hivyo kati ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia na uhuru ilikuwa nchi lindwa chini ya Ufaransa kwa niaba ya Shirikisho la Mataifa[3].

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Kuanzia Oktoba 1914 Milki ya Osmani (Uturuki) ilijiunga na vita kufuatana na mkataba wake wa siri na Ujerumani.

Wagikuyu
Wakikuyu, pamoja na Waafrika kutoka makabila mengine, walitumiwa kama askari wasaidizi (kwa Kiingereza: Carrier Corps) katika Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia kwa kuwa walikuwa wamezoea mandhari ya nchi. Walipata tajriba na wengi wao walijiunga na Muungano wa Wakikuyu Wachanga (kwa Kiingereza: Young Kikuyu Association), kiongozi wao akiwa Harry Thuku mwaka 1921. Muungano huo uliwapa uzalendo na kuwatia moyo kuiasi serikali ya Koloni la Kenya.

Benki ya Dunia
Benki ilianzishwa mwaka 1945 baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia. Shabaha ilikuwa kusaidia nchi za Ulaya zilizoharibiwa katika vita. Mkopo wa kwanza wa milioni USD 250 ulitolewa kwa Ufaransa.

Mashariki ya Kati
Tangu mwaka 1512 Mashariki ya Kati karibu yote ilikuwa chini ya utawala wa Milki ya Osmani hadi Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia.

Afrika ya Mashariki ya Kijerumani
mwanzo kama koloni la kampuni binafsi (Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki) kuanzia 1885 hadi kuporomoka kwa utawala wake mnamo 1890 koloni la Dola la Ujerumani (kwa Kijerumani Deutsches Reich) kuanzia 1891 mwisho wa utawala wa Kijerumani wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia kuanzia mwaka 1916 wakati jeshi kubwa la Uingereza na Afrika Kusini pamoja na Ubelgiji lilivamia, hadi kusalimu amri kwa jeshi la Schutztruppe kwenye Novemba 1918

Ukoloni wa Ujerumani
Ukoloni wa Ujerumani ulijumuisha makoloni ya Dola la Ujerumani nje ya nchi katika kipindi cha kuanzia mwaka 1884 hadi Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia.

Ndege ya kijeshi
Vyomboanga (balloon) vya kwanza vilivyotumiwa kijeshi vilikuwa puto katika karne ya 19. Zilitumuiwa hasa kwa kusudi la kupeleka watazamaji na wapelelezi juu ya uso wa nchi na kupeleleza malengo kwa mizinga na kama mizinga ililenga vema. Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia kulikuwa pia na matumizi ya putotanga (zeppelin) kwa kusudi hiyohiyo na pia kwa kubeba mabomu nyuma ya mistari ya mapigano. Ndegeputo za Ujerumani zilitupa mabomu kadhaa juu ya London wakati wa Vita Kuu ya Kwanza.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Ni kwamba Wajerumani na wakazi wa nchi nyingine zilizoshindwa walijiona wamekosewa haki, lakini pia Waitalia walioshinda kwa gharama kubwa ya damu walijiona wamedanganywa kwa kutotimiziwa ahadi walizopewa ili wasaliti Ujerumani na Austria-Hungaria na kuingia vitani upande wa pili. Hivyo vyama vya mrengo wa kulia viliweza kupata nguvu na hatimaye kupanga kisasi.

Ludwig Wittgenstein
1913 baba yake Wittgenstein aliaga dunia na urithi ulimfanya mtu tajiri. Alienda Norwei alipokaa miezi kadhaa na kuandika juu ya falsafa yake. 1914 alirudi Austria mwanzoni wa vita kuu ya kwanza ya dunia akajitolea kuwa mwanajeshi. Alihudumia vitani huko Urusi na baadaye Italia. Muda wote aliendelea kuandika kitabu chake cha kwanza cha "tractatus" kilichokamilishwa 1918. Aliporudi Italia kwenye miezi ya mwisho wa vita alikamatwa na Waitalia akawa mfungwa wa vita. Kwa msaada wa marafiki Waingereza aliweza kuendelea kumaliza kitabu chake ufungoni.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Milki za Austria na Uturuki zilikwisha zikagawiwa na sehemu zao zilikuwa nchi mpya au nchi zilizoundwa upya.

Ukuta wa Berlin
Tangu mwaka 1946 washindi walianza kutoelewana, na kipindi cha vita baridi kilianza ambako nchi za magharibi (Marekani, Uingereza, Ufaransa) zilisimama dhidi ya nchi za mashariki zilizoongozwa na Umoja wa Kisovyeti.

Ukristo barani Afrika
Vita vikuu vya dunia vilisaidia kukomaa kwa Kanisa la Afrika. Kwa mfano, mahali pengi Tanzania makanisa yalianzishwa na wamisionari Wajerumani (Wakatoliki, Walutheri, Wamoravia, Wasabato n.k.). Katika vita vikuu vya kwanza (miaka 1914-18) jeshi la Kiingereza liliingia na kuteka Afrika ya Mashariki ya Kijerumani (baadaye Tanganyika, Rwanda na Burundi). Raia wa Ujerumani walifukuzwa pamoja na wamisionari.

Mataifa ya ushirikiano
Ujerumani ilishambulia Poland tarehe 1 Septemba 1939. Ufaransa na Uingereza ziliwahi kutia saini mikataba ya ulinzi pamoja na Poland hivyo zilitangaza hali ya vita dhidi ya Ujerumani. Kanada, Australia, New Zealand na Afrika Kusini zilizokuwa nchi huru ndani ya British Commonwealth zilifuata zikatangaza vita dhidi ya Ujerumani katika siku za kwanza za Septemba 1939.

Vita baridi
Vita baridi ilikuwa kipindi cha ugomvi kati ya makundi mawili ya nchi duniani miaka 1945 - 1989. Upande mmoja zilikuwa nchi zilizoshikama na Marekani: kati ya nchi hizo, nyingi zilikuwa ni za Ulaya Magharibi ambazo zilishikana na Umoja wa Kujihami uliojulikana kama NATO. Upande mwingine nchi zilizoshikamana na Umoja wa Kisovyeti na madola ya Ulaya ya Mashariki.

Michezo ya Olimpiki
Michezo hii ya kisasa imeendelea kila baada ya miaka minne isipokuwa 1916, 1940 na 1944 kwa sababu ya Vita Kuu ya Kwanza na ya Pili ya Dunia.

Yasini
Wakati wa ukoloni kulikuwa na kituo cha forodha na polisi lakini tangu kujengwa kwa barabara barani ndani zaidi hakuna kituo tena.
Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia kulikuweko mapigano kwenye Januari 2015. Mwisho wa mwaka 1914, baada ya mapigano ya Tanga, vikosi 3 vya jeshi la Kihindi-Kiingereza kutoka Mombasa vilivuka mpaka na kuvamia Yasini. Mnamo tarehe 18-19 Januari kiongozi Mjerumani Paul von Lettow-Vorbeck alishambulia vikosi hivyo. Alitegemea ya kwamba Waingereza wangeleta askari zaidi kutoka Mombasa mara wakisikia kuhusu shambulio lake, akaficha vikosi kadhaa vya Schutztruppe porini na kuwasubiri Waingereza. Vikosi vya Wahindi walipaswa kusalimisha amri baada ya kujitetea kwa siku 1 kwa sababu walishindwa kupata maji ya kunywa. Wakati huohuo vikosi vingine vya askari 3000 vilifika kutoka Mombasa vikashambuliwa ghafla na askari wa Schutztruppe 1000. Jioni ya tarehe 19 Januari Waingereza waliondoka wakarudi Mombasa baada ya kupotewa na zaidi ya wanajeshi 700.

Bosnia na Herzegovina
Vita kuu ya kwanza ya dunia ilisababishwa mjini Sarayevo kutokana na mauaji ya mfalme mteule wa Austria na mke wake.

Nauru
Baada ya vita kuu ya kwanza ya dunia kilikuwa eneo lindwa chini ya Umoja wa Mataifa (UM) na utawala ulikuwa mikononi mwa nchi tatu: Australia, New Zealand na Uingereza.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Vita hii ilianza katika Ulaya ikapanuka haraka hadi Mashariki ya Kati, Afrika na Asia ya Mashariki ikasababisha kifo cha takriban watu milioni tisa.

Kampeni za Kivita katika Afrika ya Mashariki (Vita ya Kwanza ya Dunia)
Kampeni za Afrika ya Mashariki zilikuwa mfululizo wa mapigano ya kivita yaliyotokea Afrika ya Mashariki ya Kijerumani (Tanganyika, Rwanda na Burundi ya leo) na koloni jirani za Msumbiji, Rhodesia ya Kaskazini (Zambia), Afrika ya Mashariki ya Kiingereza (Kenya), Uganda, na Kongo ya Kibelgiji. Kampeni hizi zilianza mwezi wa Agosti 1914 zikaisha rasmi mnamo mwezi wa Novemba katika mwaka wa 1918.

Shirikisho la Mataifa
Septemba 1939 Ujerumani ilivamia Poland. Baada ya siku chache ilionekana ya kwamba vita kuu ya pili imeanza - Shirikisho la Mataifa lilishindwa katika dhumuni lake la kuzuia marudio ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Jamii:Vita * Jamii:Historia ya Ulaya Jamii:Historia

Uhindi ya Kiingereza
Kati ya miaka 1756 na 1763 Uingereza pamoja na mataifa mengine ya Ulaya ilishiriki katika Vita ya miaka saba iliyokuwa vita ya kwanza ya kimabara. Waingereza walipigana pamoja na Prussia dhidi ya Austria, Ufaransa, Urusi na Uswidi. Jeshi la kampuni liliendesha vita hii dhidi ya maeneo ya Ufaransa katika Uhindi. Wafaransa walishindwa wakabaki na vituo vidogo tu katika miji kama Pondicherry na Mahe lakini kampuni iliongeza maeneo yake katika Uhindi.

Historia ya Rwanda
Ukoloni ulichelewa kufika Rwanda; mwaka 1890 Ujerumani na Uingereza walipatana ya kuwa Rwanda na Burundi ni sehemu ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani. Lakini ilikuwa mwaka 1908 tu ya kwamba Wajerumani walimtuma afisa wa kudumu aliyekaa Rwanda kama mwakilishi wa serikali ya Ujerumani. Mwaka 1916 Ubelgiji na Uingereza walivamia Rwanda katika Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Baadaye ikawa chini ya Ubelgiji pamoja na Burundi kama "Rwanda-Urundi" katika hali ya eneo la kudhaminiwa kutokana na azimio la Shirikisho la Mataifa.

Kikosi cha wapagazi
Kikosi cha wapagazi (kwa Kiingereza Carrier Corps) kilikuwa kitengo cha jeshi la Uingereza wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Kiliujumuisha wapagazi Waafrika walioajiriwa au kulazimishwa kubeba mizigo ya jeshi la Uingereza kwenye mapigano ya Vita Kuu ya Kwanza katika Afrika ya Mashariki dhidi jeshi la Wajerumani lililoongozwa na Paul von Lettow-Vorbeck.

Vita Kuu ya Pili ya Dunia
Vita hii ilianza huko Ulaya tarehe 1 Septemba 1939 kwa mashambulizi ya Wajerumani dhidi ya Poland. Wengine huhesabu mashambulizi ya Japani dhidi ya Uchina tarehe 7 Julai 1937 kuwa mwanzo wa vita. Mwisho wake ulikuwa huko Ulaya tarehe 9 Mei 1945 halafu huko Asia tarehe 2 Septemba 1945.

Kampeni za Kivita katika Afrika ya Mashariki (Vita ya Kwanza ya Dunia)
Mkakati yake ilifaulu kiasi cha kwamba Waingereza walipaswa kuleta vikosi vikubwa kutoka Uhindi ya Kiingereza na Afrika Kusini kupigania kempeni ya Afrika ya Mashariki.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Tarehe 28 Juni 1914 katika mji wa Sarayevo, Bosnia, mwana wa Kaisari wa Austria aliyekuwa mfalme mteule aliuawa pamoja na mke wake na mgaidi Mserbia mwanachama wa kundi la "Mkono Mweusi" lililopinga utawala wa Austria-Hungaria katika Bosnia. Austria iliamuru Serbia ifuate masharti makali katika uchunguzi wa tendo lile. Serbia ilipokataa sehemu ya mwisho ya masharti, Austria ilitangaza hali ya vita dhidi ya Serbia tarehe 28 Julai 1914.

Shirika la Msalaba Mwekundu
Mwaka wa 1944, ICRC ilipokea Tuzo yake ya pili ya Amani ya Nobel. Kama ilivyokuwa katika Vita vya Kwanza vya Dunia, ni ICRC tu ndiyo ilipokea tuzo ya Amani ya Nobel wakati wa kipindi hicho cha vita, kati ya 1939 na 1945. Mwishoni mwa vita, ICRC ilifanya kazi na Shirika la Msalaba Mwekundu kuandaa misaada kwa nchi zilizoathirika zaidi. Mwaka wa 1948, Kamati ya ICRC ilichapisha ripoti marekebisho ikieleza shughuli zake wakati wa vita kuanzia 1 Septemba 1939 hadi 30 Juni 1947. Tangu Januari 1996, ICRC nyaraka za kipindi hiki zimekuwa wazi kwa umma na kwa kufanyiwa utafiti wa kitaaluma.

Mapambano kati ya Israeli na Palestina
Vita ya Kwanza ya Dunia ilikwamisha mipango yote kwa sababu Palestina ilikuwa sehemu ya Milki ya Osmani iliyoshiriki katika vita pamoja na Ujerumani na Austria dhidi ya Urusi, Ufaransa na Uingereza.

Vita ya Miaka Saba
Vita ilianza kwa sababu mbili hasa:

Mapinduzi ya Urusi ya 1917
Mwaka 1917 uliona mapinduzi mawili katika Urusi:
na
Urusi ilikuwa nchi kubwa kuliko zote duniani (hata leo ni hivyo, ila ilipitiwa kwa muda na milki ya Britania au Uingereza iliyotawala eneo kubwa zaidi kwa karne moja hadi mwisho wa ukoloni). Mwaka 1917 Urusi ilikuwa nchi shiriki katika Vita Kuu ya Dunia ya Kwanza pamoja na Uingereza na Ufaransa dhidi ya Ujerumani na Austria-Hungaria.

Ndugu Wadogo
Vita vikuu vya kwanza (1914-1918) na Mkusanyo wa Sheria za Kanisa (1917) havikuleta mabadiliko makubwa utawani. Jubilei ya kifo cha mwanzilishi (1926) ilichochea Wafransisko wote; hali ilikuwa tofauti na karne iliyopita, kwa sababu ya kujitolea sana hata kijamii, jambo lililowafanya waheshimiwe upya na Waprotestanti na waasi wa dini pia. Hata hivyo katika nchi chache dhuluma zikawajia tena: kwanza Mexico (1926-1932), halafu Hispania (1936-1939), walipouawa Ndugu Wadogo 320 na Wafransisko wengine 88. Baadaye vikazuka vita vikuu vya pili (1939-1945) vilivyoharibu sana hasa Ulaya ya Kati na kanda zake.

Mkimbizi
Vita vya Iran na Irak kati ya mwaka wa 1980 hadi mwaka wa 1988, Irak kuivamia Kuwait mnamo mwaka wa 1990, Vita vya Kwanza vya Ghuba na migogoro ya baadaye yote ilisababisha kuongezeka kwa mamia ya maelfu kama sio mamilioni ya wakimbizi. Iran pia ilitoa hifadhi kwa wakimbizi 1,400,000 wa Kiirak waliokuwa wameng'olewa kutoka makwao kutokana na Vita vya Ghuba ya Kiajemi (1990-91). Angalau Wakurdi milioni moja wa Irak walipoteza makazi yao wakati wa Kampeni ya Al-Anfal (1986-1989).

Adolf Hitler
Lakini aliposhambulia Poland tarehe 1 Septemba 1939 tendo hili lilikuwa mwanzo wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia kwa sababu Uingereza na Ufaransa walisimama imara kwa mikataba ya kusaidiana na Poland.

Syria
Mwanzo wa karne ya 20, wazo la utaifa wa Kiarabu lilianza Dameski kwa sababu ya sheria kutoka Istanbul ambazo zilitumiwa zibadilishe Dameski iwe “mji wa Kituruki” zaidi. Utekelezaji wa watu wenye elimu mwaka 1915 na mwaka 1916 ulikuza hilo wazo la utaifa wa Kiarabu. Lakini Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia ilivunja milki ya Waosmani ikaleta utawala wa Ufaransa katika Syria.

Kondoa-Irangi
Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia kulikuwa hapa na mapigano makubwa kati ya majeshi ya Uingereza na jeshi la Kijerumani la Schutztruppe.

Adolf Hitler
Kuhamia kwake Munich kulifuatwa na vita mwaka 1914. Mnamo Agosti 1914, wakati wa mwanzo wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia alijitolea kwa jeshi la Bavaria ambapo kutokana na bidii na ukakamavu wake alipanda cheo na kuwa praiveti. Mwisho wa vita mwaka 1918 alikuwa na cheo cha koplo. Hakupewa shughuli za kupigania maadui moja kwa moja bali sehemu kubwa ya vita alihudumia kama tarishi aliyebeba habari na barua kati ya maafisa wa ngazi ya juu na hivyo mbali kiasi na eneo la mapigano. Alijeruhiwa mwaka 1916 alipopigwa na kibanzi cha kombora na tena kwenye Oktoba 1918 alipoathiriwa na gesi ya sumu iliyosababisha kipindi cha upofu. Alikuwa hospitalini bado aliposikia habari za mapinduzi katika Ujerumani na azimio la kusimamisha vita tarehe 11 Novemba 1918.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Japan iliyokuwa na mkataba wa kusaidana na Uingreza tangu mwaka 1902 iliona nafasi ya kukamata koloni za Ujerumani katika Pasifiki ikaingia upande wa maadui wa Ujerumani.

Rwanda
Baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia Rwanda ikawa chini ya Ubelgiji kama eneo lindwa.

Shirikisho la Mataifa
Shirikisho la Mataifa lilikuwa umoja wa madola ya dunia 63 kati ya 1920 na 1946 BK. Umoja huu ulianzishwa na mataifa washindi wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Katika miaka 1920-1930 mataifa mengine yalijiunga nao. Shirikisho la Mataifa lilikwisha 1946 baada ya kuundwa kwa Umoja wa Mataifa iliochukua nafasi yake.

Kampeni za Kivita katika Afrika ya Mashariki (Vita ya Kwanza ya Dunia)
Tangu mwaka 1917 Waingereza walipunguza idadi ya Wazungu na Wahindi badala yake waliunda vikosi vipya vya Waafrika vya King's African Rifles waliokuwa na uwezo wa kushindana na Waafrika wa Lettow Vorbeck.

Bomu la ardhi
Tangu vita kuu ya kwanza ya dunia mabomu ya ardhini yalitengenzwa viwandani na kupatikana kwa wingi. Tangi siku zile teknolojia ya mabomu haya yameendelea sana.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Hali ilikuwa tofauti katika Kusini-Mashariki mwa bara hilo. Hadi nusu ya pili ya karne ya 19 sehemu kubwa ya Balkani ilitawaliwa na Milki ya Osmani iliyokuwa milki ya Kiislamu ya kutawala Wakristo wengi. Milki hii iliendelea kudhoofika wakati wa karne ya 19. Nchi mbalimbali zilijitenga na kupata uhuru, kama vile Ugiriki, Serbia, Bulgaria na Romania. Nchi hizi mpya zilipigana kivita kati yao na Milki ya Osmani hadi mwaka 1912.

Kampeni za Kivita katika Afrika ya Mashariki (Vita ya Kwanza ya Dunia)
Hapo Waingereza waliamua kuchukua wanajeshi Wazungu kutoka Afrika Kusini chini ya amri wa jenerali Jan Smuts waliofika Kenya hadi mwisho wa 1915. Wakati huohuo Wabelgiji walipanga pamoja na Uingereza kupeleka vikosi vya jeshi lake la Force Publique katika Kongo mpakani wa magharibi.

Kenya
Mnamo Agosti 1914, Vita vya Kwanza vya Dunia vilipoanza, magavana wa British East Africa (kama eneo hilo lilivyojulikana) na German East Africa walifikia makubaliano ili kuepusha makoloni yao machanga na uhasama. Hata hivyo, Luteni Kanali Paul von Lettow-Vorbeck alichukua mamlaka ya majeshi ya Ujerumani, akiwa na kusudi la kutwaa raslimali nyingi iwezekanavyo za Uingereza. Jeshi la Uingereza likiwa limemtenga na Ujerumani, von Lettow aliendesha kampeni iliyofaulu ya vita vya kuvizia, wakila walichopata, wakiteka bidhaa za matumizi za Uingereza, na kuepuka kushindwa. Mwishowe alisalimu amri na akajisalimisha nchini Zambia siku kumi na moja baada ya mapatano ya kusimamisha vita kutiwa sahihi mwaka wa 1918. Waingereza walitumia jeshi la Wahindi kumfukuza Lettow na walihitaji wachukuzi wengi ili kubeba vifaa vya matumizi hadi bara kwa miguu na hivyo kutatua shida kuu ya uchukuzi. Kundi la wanajeshi wachukuzi liliundwa na kuwajumuisha Waafrika 400,000, na kuchangia katika uhamasishaji wao wa muda mrefu kisiasa.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Mkutano wa Paris ulikuwa jaribio la kuunda utaratibu mpya duniani uliotakiwa kulindwa na Shirikisho la Mataifa. Lakini ukosefu wa nguvu kwa upande wa Shirikisho la Mataifa pamoja na kuanza na kupanuka kwa mwendo mpya wa Kifashisti iliyochukua utawala katika Italia na Ujerumani vilishinda nia hiyo.

Ucheki
Hapo awali Ucheki ilikuwa imeungana na Slovakia wakiwa Cheko-Slovakia (Czechoslovakia) ambayo tena ilikuwa kwanza chini ya utawala wa ufalme wa Austro-Hungaria katika karne ya 19 hadi mwanzo wa karne ya 20, yaani mpaka vita kuu ya kwanza ya dunia wakati ufalme uliposhindwa na kusambaratika.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Mwaka 1915 Italia ilijiunga na Wafaransa na Waingereza kwa kushambulia Austria-Hungaria iliyotawala bado maeneo katika kaskazini ya rasi ya Italia, ingawa awali ilikuwa na mkataba na dola hilo.

Kanada
Kanada ilishikamana na Uingereza katika vita kuu za dunia zote mbili. Baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia nchi ilionekana kama nchi ya pekee iliyotoa sahihi yake yenyewe pamoja na Uingereza chini ya mkataba wa Versailles.

Dola la Ujerumani
Utawala wake ulilenga kwa vita kuu ya pili ya dunia iliyoanza 1 Septemba 1939. Katika miaka ya kwanza ya vita hii Ujerumani ilitawala sehemu kubwa ya Ulaya. 1942 jina lilibadilishwa kuwa "Dola la Ujerumani Kubwa" "(Kijer.: Grossdeutsches Reich)" na maeneo mengi ya Poland na Ulaya ya Mashariki yalitangazwa kuwa shemu za Dola.

Karl Peters
Mwanzoni mwa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia alirudi Ujerumani kwa sababu makampuni yake katika himaya ya Uingereza yalinyimwa nafasi kama mali ya adui. Kaisari alimsaidia tena kwa kumpa pensheni kutoka makisio yake binafsi.

Amani
Tangu vita kuu za dunia kulikuwa na majaribio mengi kuhakikisha amani kwa njia ya mapatano kati ya nchi zote za dunia. Shirikisho la Mataifa lilianzishwa mwaka 1919 likashindwa kuzuia vita kuu ya pili ya dunia ikafuatwa na Umoja wa Mataifa ulio na shabaha ya kupunguza na kuzuia vita kwa njia ya ushirikiano.

Baku
Tangu 1872 Baku ilikuwa mahali pa maendeleo ya haraka sana kutokana na upatikanaji wa mafuta ya petroli. Kabla ya vita kuu ya kwanza ya dunia nusu ya mafuta yaliyopatikana duniani yalitokea Baku.

Mkimbizi
Kati ya Vita Vikuu vya Kwanza vya Dunia na vya Pili, uhamiaji wa Wayahudi kuelekea Palestina ulihimizwa na harakati ya Kizayuni iliyokuwa inazidi kukuwa lakini ulikatazwa na mamlaka ya Uingereza katika eneo la Palestina. Nchini Ulaya, mateso dhidi ya Wanaksi yalifikia kilele Mauaji ya Kimbari ya Wayahudi yalipotendeka na pia mauaji ya halaiki ya Wayahudi wengi wa barani Ulaya yalipofanyika.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Vita hii ilitwa "Vita ya Dunia" kwa sababu mapigano yalisambaa kote duniani. Sehemu kubwa ya mapigano yalitokea Ulaya na Asia ya Magharibi lakini pia katika makoloni ya Afrika, Asia na Pasifiki. Nchi za Amerika hazikuona mapigano kwenye nchi kavu lakini manowari za Ujerumani zilipigana na mataifa ya ushirikiano mbele ya pwani za Marekani na Amerika Kusini.

Historia ya Hungaria
Baada ya vita kuu ya kwanza ya dunia milki ikaporomoka na Hungaria ikaendelea kama nchi ya pekee yenye katiba ya ufalme lakini bila mfalme.

Mashariki ya Kati
Vita kuu ya kwanza ya dunia ilionyesha kwa mara ya kwanza umuhimu wa kijeshi ya mafuta..

Umoja wa Mataifa
Umoja huo ulianzishwa na nchi washindi wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia kuchukua nafasi ya Shirikisho la Mataifa (1919 - 1946). Makubaliano yalifikiwa tarehe 24 Oktoba 1945 huko San Francisco, California.

Afrika ya Mashariki ya Kijerumani
Utawala wa Kijerumani ulikwisha katika Vita Kuu ya Dunia ya Kwanza (1914 - 1918) kutokana na uvamizi wa Uingereza na Ubelgiji.

Kampeni za Kivita katika Afrika ya Mashariki (Vita ya Kwanza ya Dunia)
Hadi hapa maendeleo ya vikosi vya maungano yalikuwa na matatizo mengi. Walitegemea hasa askari Wazungu na Wahindi waliozoea kusafiri na mizigo mikubwa ya vyakula, nguo na hema na kwa hiyo walihitaji wapagazi wengi. Hivyo maendeleo yao yalikuwa polepole wakahitaji chakula kingi kulisha askari pamoja na wapagazi. Askari pamoja na sehemu ya wapagazi walikuwa wageni ambao hawakuzoea vema hali ya hewa na magonjwa hivyo walisumbuliwa kiafya. Kwa mfano kikosi cha 9th South African Infantry ilifika mwezi wa Februari 1916 chenye askari Wazungu 1,135 na hadi Oktoba ni 116 pekee waliobaki tayari kwa vita, ingawa kikosi hiki hakikuona mapigano na idadi yao ilipungua kutokana na magonjwa pekee.

Kampeni za Kivita katika Afrika ya Mashariki (Vita ya Kwanza ya Dunia)
Hadi Agosti 1916 mataifa ya ushirikiano yalishika miji muhimu ya Tanganyika isipokuwa Daressalaam. Moshi iltekwa mwezi wa Machi. Reli ya Kati ya Tanganyika kuanzia Tabora, Dodoma hadi Morogoro ilikuwa mkononi mwao. Walisita kuvamia Daressalaam kwa sababu waliogopa mapigano makali lakini Lettow-Vorbeck aliwahi kuondoa askari wake tayari kwa sababu hakutafuta mapigano makubwa dhidi ya maadui mwenye nguvu zaidi. Alipeleka jeshi lake katika eneo upande wa kusini wa mstari Daressalaam-Morogoro-Iringa pasipo na njia nzuri akitegemea Waingereza wasingeweza kutumia usafiri kwa malori na reli.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Sababu yake ilikuwa mashindano makali kati ya mataifa ya Ulaya kuhusu kushika nafasi ya kipaumbele barani Ulaya na duniani kote.

Mgongano kati ya Israeli na nchi za Waarabu
Ubaguzi na mateso dhidi ya Wayahudi vilianza kuzidi hasa katika nchi za Milki ya Urusi na kusababisha idadi kubwa ya Wayahudi kuhama. Ilhali wengi walihamia Ulaya ya Kati na Marekani kulitokea pia na harakati ya Uzayuni iliyoona Wayahudi kuhamia nchi ya mababu wao. Wafuasi wa Uzayuni walifika Palestina wakanunua ardhi na kuunda vijiji vya Kiyahudi pekee pamoja na Wayahudi waliowahi kuishi kule.
Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia Milki ya Osmani ilipigana upande wa Ujerumani dhidi ya Urusi, Ufaransa na Uingereza. Mwaka 1917 serikali ya Urusi ilipinduliwa na sasa Uingereza ilitafuta kushawishi Urusi na Marekani kujiunga pamoja na vita upande wa Uingereza. Hapo serikali iliona vema kutafuta usaidizi wa jumuiya za Kiyahudi zilizokuwa kubwa hasa Urusi na Marekani. Hapo waziri Balfour aliandika barua kwa msemaji ya Wayahudi wa Uingereza ambamo aliahidi usaidizi wa Uingereza kwa kukubali kuanzishwa kwa "maskani ya kitaifa kwa Wayahudi" ("a national home for the Jewish people").

Šiprage
Bosnia ilikuwa mahali ambako uuaji wa mfalme mteule wa Austria-Hungaria tarehe 28 Juni 1914 yalisababisha Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia.

Vita ya Miaka Saba
Vita ya Miaka Saba ilitokea kati ya 1756 hadi 1763. Ilianza kutokana na mashindano ya nchi za Ulaya ikasambaa pande nyingi za dunia. Hivyo imeitwa "Vita Kuu ya Dunia" ya kwanza hata kama jina hili kwa kawaida latumiwa kwa ajili ya vita kati ya 1914 na 1918.

Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Kwa ujumla makoloni yote yasiyokuwa na jeshi yalitekwa na mataifa ya ushirikiano bila mapigano.

1918
Novemba: Mwisho wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia

Historia ya Ufaransa
Greenhalgh, Elizabeth. Victory through Coalition: Britain and France during the First World War (Cambridge University Press, 2005) 304pp Tucker, Spencer, ed. European Powers in the First World War: An Encyclopedia (1999) Winter, J. M. Capital Cities at War: Paris, London, Berlin, 1914–1919 (1999)

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.


Question: Pesa iligunduliwa nchini gani?

Pesa
Hatua iliyofuata ilikuwa kutumia vipande vya metali hizi vilivyogongwa mihuri halafu hapakuwa na lazima ya kuvipima kimoja-kimoja. Inavyojulikana Wachina walikuwa watu wa kwanza waliochukua hatua hii katika milenia ya 2 KK. Hii ilikuwa mwanzo wa sarafu.

Punt
Mahali pa Punt bado haijatambuliwa na wanahistoria kwa uhakika. Zamani maoni yalitofautiana zaidi, lakini tangu kutambua taarifa inayopatikana katika hekalu la kaburi la malkia Hatshepsut inaeleweka ya kwamba Punt ilikuwa upande wa kusini wa Misri. Ilhali njia ya bahari inaacha uwezekano ya kwamba Punt ilikuwepo ama Uarabuni kusini au kinyume upande wa Eritrea na Somalia, kuna bado taarifa nyingine iliyotambuliwa. Hapo msafara fulani ulirudi Misri kwa kufuata njia ya mto Naili. Kwa hiyo leo wataalamu wengi wanafikiri mahali pa Punt ilkuwa barani Afrika, kwenye pwani za Sudan, Eritrea au Somalia. Wachache wamehisi Punt kuwa kusini zaidi, hadi Afrika ya Mashariki.

Zama za Mawe
Mifano ya kale kabisa ya mawe yaliyogongwa kwa mawe mengine kwa kusudi la kupata kona kali zimepatikana katika eneo la ziwa Turkana (leo nchini Kenya) yalitegenezwa miaka milioni 3.3 iliyopita.

Sarafu (mfumo)
Usimamizi wa sarafu uko mkononi mwa waziri wa fedha au benki kuu ya nchi mbalimbali. Katika nchi zinazofuata mfumo wa soko huria mara nyingi benki kuu ina kiwango kikubwa cha uhuru mbele ya serikali. Zamani za Jumuiya ya Afrika ya Mashariki ya kwanza sarafu ya shilingi ya Afrika ya Mashariki ilisimamiwa na Bodi ya Sarafu ya Afrika ya Mashariki iliyovunjika mwaka 1966.

Uchimbaji wa madini
Mgodi wa zamani zaidi juu ya rekodi za akiolojia ni "Pango la Simba" nchini Swaziland, ambayo ufanyaji wa tarehe kwa mionzi ya kaboni inaonyesha kuwa karibu miaka 43,000. Katika tovuti hii watu wa zama za kati za mawe walichimba madini ili kuifanya rangi nyekundu. Mimea ya umri kama huo katika Hungary inaaminika kuwa maeneo ambayo Uholanzi inaweza kuwa na minda ya madini kwa silaha na zana.

Sarafu (mfumo)
Katika dunia ya kisasa kulingana na maendeleo ya uchumi kila nchi imeweka utaratibu rasmi wa kukubali aina moja ya pesa katika eneo lake. Kama pesa ya nchi au sarafu kwa maana hiyo ni dhaifu sana kuna pia matumizi ya sarafu mbalimbali kandokando hadi leo.

Pesa
Kiasili watu walibadilishana vitu kwa mfano ng'ombe mmoja kwa mbuzi kadhaa au mazao kwa samaki n.k.

Carl Linnaeus
Pesa ya Uswidi inaonyesha picha yake kwenye noti ya krona 100."Maisha"

Shayiri
Bia ya shayiri pengine ndiyo kinywaji cha kwanza kuwahi kutengenezwa na watu wa Neolithic. Baadaye shayiri ilitumika kama fedha. Pamoja na ngano, shayiri ikawa chakula kikuu huko Misri, ambako ilitumika kutengenezea mikate na bia. Katika dini, hasa jamii za zamani, shayiri ilitumika kama zao kuonyesha haki.

Archimedes
Vilevile aligundua kanuni ya ueleaji inayoitwa pia "kanuni ya Archimedes" kuwa "gimba linalowekwa katika kiowevu linasukumwa juu kwa nguvu iliyo sawa na uzito wa kiowevu kinachosogezwa kando na gimba hili". Alingundua kanuni hii alipopewa kazi ya kufanya utafiti kama taji la mfalme wa Siracusa lilikuwa dhahabu tupu au kama dhahabu ilizimuliwa kwa kuchanganya na fedha. Hapa kuna hadithi ya kwamba aliona usuluhisho siku moja alipooga bafuni akiona jinsi maji yalivyopanda juu alipoingia ndani yake. Hapa Archimedes alielewa ya kwamba aliweza kupata mjao wa taji kwa kuizamisha katika maji. Kwa kupima mjao na uzito aliweza kugundua kama taji lilikuwa dhahabu tupu au la kwa sababu aliweza kulinganisha kiasi cha mjao wa dhahabu tupu chenye uzito uleule.

Mafuta ya petroli
Wakati wa karne ya 19 daktari Mkanada Abraham Gesner aligundua ya kwamba alliweza kutengeneza mafuta ya taa kutoka kwa mafuta haya. Hadi wakati ule ni hasa mafuta ya nyangumi yaliyotumiwa kama mafuta ya taa lakini ilizidi kuwa ghali. Mafuta mpya yalipokelewa haraka yalipatikana kwa bei nafuu na katika nchi nyingi watu walianza kutafuta chemchemi asilia za mafuta ya petroli.

Pesa
Mfumo wa sarafu unamaanisha utaratibu wa kutoa na kusimamia pesa katika uchumi wa kisasa.

Bahasha
Bahasha zilipatikana pia zamani lakini hazikuwa kawaida jinsi ilivyokuwa baadaye. Kuna mifano ya bahasha za udongo wa mfinayanzi kwa ajili ya barua zilizoandikwa kwenye vigae vya mwandiko wa kikabari zamani za Babeli. Wachina, waliokuwa watu wa kwanza kugundua karatasi, walitengeneza pia mifuko au bahasha za karatasi. Lakini mara nyingi karatasi au ngozi ambamo barua iliandikwa iliviringishwa tu na labda kufunikwa katika kitambaa kwa kuilinda.

Euro
Pesa ya karatasi inatolewa na benki kuu ya Ulaya na ni sawa kote.

Pesa
Baadaye imeonekana ya kwamba itasaidia zaidi kama kiwango fulani inapatikana kwa vitu vyote.

Mark (pesa)
Sarafu za nusu mark (Pfenning 50) hadi mark 5 zilikuwa za dhahabu. Pesa za mark 10 na 20 zilikuwa za dhahabu.

Pesa
Asili ya neno "pesa" katika lugha ya Kiswahili ni sarufi ndogo ya Kihindi iliyokuwa kitengo cha rupia. Rupia 1 ilikuwa na "paisa" 64 ikawa sarufi ya kawaida katika Afrika ya Mashariki kabla ya kipindi cha ukoloni. Neno la kiasili "paisa" likanyoshwa kuwa "pesa".

Historia ya Mali
Mfalme wa Mali aliyejulikana zaidi ndiye Mansa Kankan Musa I (1312–1337). Miaka 1324-1325 alihiji kwenda Makka. Alisafiri na dhahabu nyingi sana. Huku Misri alitoa zawadi kiasi cha kuharibu thamani ya dhahabu kwa miaka 12 iliyofuata.

Mark (pesa)
Jina la mark (Kifini: markka; Kiswidi: mark) ilitumiwa pia kwa pesa ya Ufini tangu 1860 hadi 2002 nchi ilipojiunga Euro.

Reale
Reale ni jina lenye asili ya Kireno kwa maana ya "kifalme" lililofika katika mazingira ya Uswahilini tangu safari ya nahodha Mreno Vasco da Gama aliyevuka Rasi ya Tumaini Jema mnamo mwaka 1498 na kufika Uhindi kupitia Mombasa. Jina liliendelea kutumiwa katika Uarabuni na Afrika ya Mashariki kwa sarafu za fedha kutoka nchi mbalimbali. Katika nchi za Kiarabu jina limeendelea kwa pesa ya leo inayoitwa "Riyal" huko Oman, Saudia na Iran.

Benknoti
Katika Ulaya benknoti za kwanza zilizotolewa na serikali au kwa niaba ya serikali zilianza kupatikana tangu karne 16 katika Uholanzi na Ufaransa. Mara kwa mara majaribio haya ya kwanza yalivurugika kutokana na kuchapisha benknoti nyingi mno na kushuka kwa thamani ya pesa hii.

Pesa
Pesa hutolewa na serikali ya nchi au na taasisi kama benki kuu inayofanya kazi hii kwa niaba ya serikali. Mwanzoni sarafu ilikuwa sawa na kiasi fulani cha dhahabu au fedha.

Uhasibu
Mfumo wa uhasibu unaofanyika hivi leo ulianzishwa na mwanahisabati wa Italia kwa jina Luca Pacioli mwaka 1494. Uhasibu, ambao wengi huuita 'lugha ya biashara', hupima matokeo ya kiuchumi ya shirika na baadaye kuwajulisha washika dau. Anayefanya kazi ya uhasibu huitwa mhasibu.

Curi
Curi iligunduliwa mwaka 1944 na wanasayansi Wamarekani waliofanya utafiti kwa mradi wa bomu ya nyuklia. Ilipatikana kutokana na majaribio ya plutoni.

Mbinu ya rediokaboni
Mbinu hii ya upimaji iligunduliwa mnamo 1946 na mtaalamu Mmarekani Willard Frank Libby aliyepokea tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka 1960. Libby aliweza kuonyesha usahihi wa mbinu yake kwa kutambua umri wa mbao za jeneza na za boti ya Misri ya Kale. Jeneza na boti zilihifadhiwa katika makaburi ya Misri ambako vitu vingi vimekaa tangu miaka elfu kadhaa bila kuoza kutokana na hewa kame ya nchi hiyo. Hali nzuri ya yaliyomo katika makaburi ya Misri imetunza pia maandiko juu ya vitu hivyo ambayo mara nyingi pia hutaja mwaka wa kifo cha mhusika wa kaburi, na hivyo kutaja umri wa kaburi. Upimaji wa Libby ulilingana na umri uliojulikana tayari, hivyo kuthibitisha uwezo wa mbinu yake.[1]

Panama City
Mji ulianzishwa mwaka 1519 na Wahispania kwenye mahali 8 km kutoka mji wa leo. Mji wa Panama ulikua kama kituo cha usafiri kwa sababu shingo la nchi la Panama ni njia fupi ya usafiri wa barabara kati ya bahari za Pasifiki na Atlantiki. Sehemu kubwa ya fedha iliyochimbwa katika migodi ya Peru ilipitia Panama ikiwa njiani ya kupelekewa Hispania.

Historia ya Tanzania
Kwa muda wa miaka 26 usultani ulikuwa na fedha yake ya pekee iliyoitwa Riali ya Zanzibar.

Kwanza
Kwanza (kifupi: KZ) ni pesa inayotumika kwa malipo halali katika nchi ya Angola. Wakati wa uhuru Angloa imerithi pesa ya escudo kutoka Ureno. Mwaka 1977 Kwanza yenye 100 Lwei imeingizwa nchini kama pesa ya kwanza ya kitaifa. Kutokana na kushuka kwa thamani ya fedha mara kwa mara pesa ya Kwanza imebadilishwa mara nne tangu 1977:

Mpunga wa kiasia
Asili ya mpunga iko katika Asia. Wataalamu huamini ilipatikana mwanzoni ama China ya kusini au Uhindini. Wengine huona ya kwamba manyasi ya aina Oryza sativa yaliendelezwa na wakulima China na Uhindi kila mahali bila kutegemeana. Wakulima waliona manyasi yenye mbegu nzito kushinda manyasi mengine waliteua yale yaliyokuwa kubwa hasa na kuyapanda kwenye matuta ya bustani. Kwa njia hiyo manyasi yenye nafaka nzito yalipatikana. Wataalamu wa akiolojia walitambua alama za mpunga na matumizi yake katika mabaki yenye asili ya mwaka 6000 KK katika China na mwaka 5000 katika Uhindi.

Rupia
Leo hii nchi zifuatazo zinatumia jina la Rupia (Rupiah, Rupee: ₨) kwa pesa zao:

Pesa
Pale ambako serikali inachapisha benknoti kushinda kiwango hicho, thamani ya pesa inashuka na mfumko wa bei unatokea.

Benknoti
Benknoti "(kutoka Kiitalia banca + nota kupitia Kiingereza "banknote")" kwa kawaida ni kipande cha karatasi (pia: plastiki) kinachochapishwa na kuonyesha namba fulani na jina la pesa ya nchi fulani. Inakubaliwa kama njia ya malipo kabisa pamoja na pamoja na sarafu ni pesa taslim ya nchi fulani.

Dolar (pesa)
Asili ya jina hilo ni neno la Kijerumani "taler" (au: thaler) kwa ajili ya sarafu ya fedha iliyotolewa kwenye mji wa Joachimsthal kule Bohemia (Ucheki) mnamo mwaka 1518.

Pesa
Kuna maneno mengine ya Kiswahili kwa pesa kama vile hela, fedha au sarafu.

Patasi (kundinyota)
Patasi ni kati ya kundinyota zilizobuniwa katika enzi ya kisasa. Kama ilivyo kwa nyota nyingine zinazoonekana kutoka nusutufe ya kusini pekee haikujulikana kwa Wagiriki wa Kale wala kwa Waarabu kwa hiyo wataalamu wa Ulaya hawakuwa na habari nazo. Kundinyota hii ilielezwa mara ya kwanza na Mfaransa Nicolas-Louis de Lacaille wakati wa karne ya 18 kwa jina “ Caela Sculptoris“ lililomaanisha “ Patasi za mchongaji“. Lacaille alikaa miaka miwili kwenye Rasi ya Tumaini Jema (Afrika Kusini) alipotazama nyota za anga ya kusini ambazo zilianza tu kujulikana na wanaastronomia wa Ulaya wakati ule. Hapo alipima nyota 10,000 akazipanga kwa kundinyota na kutunga majina kwa kundinyota mpya 14. Jina la Kifaransa lilitafsiriwa kwa Kilatini na kufupishwa kama "Caelum" (Patasi).
Chaguo la jina lilikuwa dalili ya kipindi cha Zama za Mwangaza ambako Lacaille alitumia majina ya zana za siku zake kwa kutaja nyota, si tena majina ya mitholojia ya kale.

Rasi ya Tumaini Jema
Jina limetokana na wapelelezi Wareno waliofika hapa mnamo mwaka 1488. Baada ya kutafuta kwa muda mrefu njia ya kufika Uhindini waliona hapa tumaini kwa sababu pwani lilikwisha kuelekea kusini. Mreno wa kwanza aliyeiona alikuwa Bartolomeu Dias.

Hela
Asili ya pesa iliyoitwa "heller" ni mji wa Kijerumani wa Hall inayoitwa leo Schwäbisch Hall. Kule sarafu za fedha zilitolewa tangu mwaka 1288 zilizosambaa haraka zikaitwa "Haller" au "Heller" kutokana na jina la mji. Polepole kiasi cha fedha ndani ya sarafu kilipungukiwa hadi kuwa sarafu ya shaba yenye thamani ndogo.

Dolar ya Marekani
Dola ya Marekani (US-Dollar, kifupi USD) ni pesa halali ya Marekani. Alama yake ni $.

Karl Peters
Peters alifika tena Afrika ya Mashariki mwaka 1889 akaanza msafara wake mnamo Juni 1889 kutoka Witu kwenye pwani ya Kenya iliyokuwa eneo lindwa chini ya Ujerumani. Bila ya Peters wala watu wengine kujua, Emin Pasha hakuwa na haja yoyote ya kuokolewa, lakini kwa hiari yake alikuwa tayari safarini kuelekea Bagamoyo pamoja na mpelelezi Mwingereza Henry Morton Stanley. Lakini Peters, mbali ya kumtafuta Emin Pasha, alikuwa na shabaha yake mwenyewe: kupanua eneo la shirika lake. Kote alikopita alifanya mikataba mipya na machifu na masultani wa kikabila, kwa mfano na chifu wa Kavirondo (Kisumu) tarehe 1 Februari 1890.

Manowari
Manowari zimepatikana tangu zamani za jeshi la Babiloni au Misri hadi leo.

Almaty
Tangu karne ya 10 BK lilikua hapa mji wa Almatu. Jina lake limepatikana kutokana na sarafu ya Dirham ya mwaka 684 BH (1285 BK). Mji ulistawi kutokana na biashara kwenye barabara ya hariri hadi kuharibiwa kwa biashara hii katika karne ya 14.

Sensa
Mojawapo ya sensa za kumbukumbu zlichukuliwa mnamo 500-499 KK na majeshi ya Dola ya Kiajemi kwa ajili ya kutoa ruzuku ya ardhi, na madhumuni ya ushuru. [4]

Sarafu
Zamani sarafu ilikuwa umbo la kawaida ya pesa. Sarafu za kwanza zinazojulikana dunia zimepatikana kutoka Lydia katika Anatolia ya Magharibi iliyokuwa wakati ule sehemu ya utamaduni wa Wagiriki wa Kale. Sarafu zilitengenezwa hasa kwa kutumia metali ya thamani kama dhahabu na fedha, pia ya shaba na wakati mwingine ya chuma. Thamani ya sarafu ililingana na kiasi fulani cha metali hizi.

Yaa Asantewaa
Yaa Asantewaa  anakumbukwa hadi leo na picha yake ilionekana kwenye pesa ya cedi 20 ya Ghana baada ya uhuru.

Kilwa Kisiwani
Kuanzia karne ya 11 Kilwa ilikuwa kituo muhimu cha biashara. Kuanzia karne ya 13 na 14 Kilwa ikawa muhimu kuliko Mombasa. Biashara yake ilikuwa dhahabu kutoka Dola la Mwene Mtapa (Zimbabwe), pembe za ndovu, chuma, nazi pamoja na kununua bidhaa kutoka Bara Hindi na Uchina. Sarafu ya dhahabu kutoka Kilwa imepatikana huko Zimbabwe Kuu.

Mto Pesi (Laikipia)
Maji yake yanaishia katika mto Jubba na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Bronzi
Mahali pa kwanza ambako bronzi ilipatikana zamani za milenia ya 4 KK kulikuwa maeneo ya Uajemi, China, Mesopotamia na kwenye Balkani. Inaonekana ya kwamba bronzi iligunduliwa mara kadhaa mahali mbalimbali katika mazingira yenye shaba ambako watu walitangulia kutengeneza vifaa vya shaba tupu.

Agenti (fedha)
Fedha (kisayansi pia: ajenti/agenti kutoka Kilatini "argentum") ni elementi na metali yenye kifupi cha Ag na namba atomia 47 katika mfumo radidia. Uzani atomia ni 107.86. Ajenti huyeyuka kwa 1234,93 K (961,78 °C) na kuchemka kwa 2435 K (2162 °C).

Kenya
Mabaki ya mamba mkubwa ajabu wa zamani za Mesozoic Era, ambayo ni miaka milioni 200 iliyopita, yaligunduliwa nchini Kenya katika chimbo zilizochimbwa na wataalamu kutoka Chuo Kikuu cha Utah na Makavazi ya Kitaifa nchini Kenya miezi ya Julai hadi Agosti 2004 katika bonde la Lokitaung, karibu na Ziwa Turkana.[8]

Rupia
Rupia ilikuwa pesa ya nchi na maeneo yafuatayo:

Yen
Pesa hii ilianzishwa mwaka 1871 na serikali ya Meiji ikifuata mifano ya pesa za Ulaya. Mwanzoni ililinganishwa na gramu 1.5 za dhahabu.

Sensa
Gharama katika nchi zilizoendelea ni ya juu zaidi. Gharama kwa sensa ya 2000 nchini Marekani ilikadiriwa kuwa dola bilioni 4.5, zaidi ya dola 15 kwa mtu. Njia mbadala za kupata takwimu zingali zinachunguzwa. Nchi za Skandinavia za Denmark, Finland na Norway zimekuwa zikitumia rejista za kiutawala kwa miaka kadhaa sasa. Sensa nusu na Sampuli zinatumika Ufaransa na Ujerumani.

Karatasi
Karatasi yenyewe ilibuniwa nchini China. Waziri Tsai-Lun alieleza mnamo mwaka 105 mbinu ya kutengeneza karatasi katika kitabu chake. Mabaki ya hariri yalichanganywa na nguo zilizochakaa na utembo wa miti. Yote yalipondwa na kusagwa halafu kupikwa katika maji na kusafishwa. Nyuzi tupu zilizobaki zilichotwa kwa chujio halafu zikasilibiwa ndani ya chujio na kukandamizwa na kukaushwa.

Sarafu
Siku hizi sehemu kubwa ya fedha inatolewa kama noti yaani kama karatasi.
Karibu popote duniani sarafu hutumika kwa ajili ya pesa ndogo tu. Isipokuwa sarafu za dhahabu zinatolewa kwa idadi ndogo hasa kwa ajili ya watu wanaopenda kukusanya aina mbalimbali za sarafu zenye thamani ingawa hazitumiki kama pesa ya kulipia.

Rupia
Neno "rupia" limetokana na lugha ya Kihindi cha kale "rūp" au "rūpā" linalomaanisha "fedha". Katika lugha ya Sanskrit "rupyakam" (रूप्यकम्) inamaanisha sarafu ya fedha. Hii ni asili ya "Rūpaya" iliyotumika katika India kama sarafu yenye gramu 178 za fedha tangu mwaka 1540. Rupia moja ilikuwa na Anna 16, Paisa 64 au Pai 192.

Rupia
Ni pia jina la pesa iliyowahi kutumika Afrika ya Mashariki na nchi mbalimbali.

Yen
Yen ni pesa nchini Japani. Alama yake ya kimataifa ni ¥ lakini Japani penyewe huandikwa 円. Yen imekuwa pesa inayotumiwa sana duniani baada ya dolar na euro.

Mark (pesa)
Kiasili "mark" ilikuwa jina la kipimo cha dhabau na fedha katika Ulaya. Asili ya jina ni Kilat. "marca" iliyomaanisha alama ya kipimo iliyothebitisha ya kwamba kipande cha dhahabu au fedha ilikuwa na uzito uliotakiwa. Ilianza kutumiwa pia kama jina la sarafu katika maeneo mbalimbali za Ulaya hasa Ujerumani ikilingana na kiasi cha dhahabu cha gramu 200 - 280, hasa mnamo gramu 230.

Mark (pesa)
Mark ilikuwa pia pesa halali katika koloni za Ujerumani isipokuwa katika Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ambako Wajerumani walitoa pesa iliyoitwa rupia. Rupia 15 zilingana na mark 20.

Mashariki ya Kati
Kugunduliwa mafuta kulibadilisha hali hii katika miaka baada ya vita. Mafuta ya petroli yaligunduliwa mwaka 1908 katika Iran kusini na serikali ya Uingereza ilinunua mara moja hisa nyingi za kampuni ya Anglo-Persian Oil iliyokuwa na mkataba wa kuzalisha mafuta huko.

Ufuaji metali
Metali ya kwanza iliyotumiwa na watu ilikuwa dhahabu pamoja na shaba maana metali hizi zinaweza kupatikana safi kiasili kama metali tupu. Ni laini ya kutosha kwa kupewa umbo tofauti kwa njia ya kuipondaponda kwa mfano kwa kutumia jiwe ngumu. Hivyo vipambio vya dhahabu na shaba ni vifaa vya kimetali vya kwanza vilivyotengenezwa na binadamu. Ushuhuda wa kale wa teknolojia ya ufuaji shaba ni wa mnamo mwaka 5,000 KK huko Serbia.

Rupia
Rupia ni jina la pesa inayotumika leo huko India na katika nchi mbalimbali za Asia.

Sarafu ya Bit
Mara nyingi sarafu ya bit inaitwa "pesa ya dijitali" lakini wataalamu wengi huiona si pesa bali bidhaa ya bahatisho; Paul Krugmann pamoja na wapokeaji wengine wa Tuzo ya Nobel ya Elimu ya Uchumi aliita udanganyifu akiilinganisha na bahatisho la vitunguu vya maua ya tulip huko Uholanzi katika karne ya 17.

Wabondei
Vile vile walikuwa wakivaa mikufu na pete za Rupia ambapo walikuwa wakichukua Rupia (hela ya zamani ya Mjerumani iliyokuwa na tundu katikati) kwa kutengeneza pete walitumia sarafu ya Rupia na kisha wanaitengenezea ringi na kuvaa vidoleni. Kwa upande wa mkufu walichukua kamba nzuri kisha wanaingiza zile sarafu na kuvaa.

Mkoa wa Singida
Ikiwa kuanzia miaka ya 1990 na kuendelea mpaka sasa imekuwa madini ya dhahabu yakigunduliwa katika sehemu mbalimbali mkoani Singida japo kumekuwa aidha hakufanyiwi uchunguzi wa kina kuhakiki kiwango cha hifadhi ya madini iliyopo katika eneo husika au huwa kiwako kilichopo ni kidogo, hivyo kutokuvutia wawekezaji wakubwa katika maeneo hayo. Kati ya madini ambayo yamewahi kugunduliwa katika mkoa wa Singida ni dhahabu ambayo imewahi kugunduliwa huko Londoni na Iruma wilayani Manyoni.

Dolar (pesa)
Hispania ilitumia jina hilo kwa "dolaro" yake kuanzia mwaka 1575. Dolaro ya Hispania ilikuwa baadaye pesa ya kisheria ya Marekani ilipojitenga na Uingereza na kuanzisha pesa yake mwaka 1792.

Euro
Sarafu zinatolewa na nchi wanachama na zinatofautiana upande mmoja, lakini sarafu zote hutumika kote.

Sarafu (mfumo)
Nchi kadhaa zimefunga kima cha mabadilishano ya pesa yao kwa sarafu muhimu kama dolar au Euro. Faida yake ni ya kwamba shirika na watu katika nchi hizi -ambazo mara nyingi ni ndogo- zina uhakika kuhusu thamani ya pesa yao. Kwa mafanyikio wa mfumo huu ni lazima ya kwamba benki kuu ina pesa ya kigeni ya kutosha ili iweze ila wakati kubadilisha pesa ya nchi kwa kima cha soko huru na kwa kima rasmi kwa sarafu inakofungwa. Mfano ni nchi nyingi za Afrika ya Magharibi zilizotumia zamani pesa ya Ufaransa kama sarafu yao na sasa zimefunga pesa ya kitaifa kwa Euro.

Dolar (pesa)
Wakati ule migodi ya Joachimsthal ilikuwa na fedha nyingi kiasi kwamba mji ulianza kutoa pesa zake. Pesa hizo zilitwa (kufuatana na mji) "Joachimsthaler", iliyofupishwa kuwa "taler" tu.

Dolar ya Marekani
Dola moja ina senti 100. Senti huitwa pia "penny" nchini Marekani. Kuna sarafu za nusu dola (half dollar, senti 50), robo dola (quarter, senti 25) na sarafu za senti 10 (dime), 5 (nickel) na 1 (penny).

Ufunguo
Historia ya ufunguo inafanana na ile ya kufuli maana zote zilitengenezwa kwa pamoja. Kufuli na ufunguo wa kwanza zilipatikana kule Ninawi, Assyria. Baadaye, mwambatanisho huo ulipatikana nchini Misri.

Riali ya Zanzibar
Mwaka 1908 Usultani (wakati ule ulikuwa tayari nchi lindwa chini ya Uingereza) uliacha riali na kutumia fedha ya rupia sawa na majirani kwenye bara yaani Afrika ya Mashariki ya Kijerumani na Afrika ya Mashariki ya Kiingereza.

Maji
Wataalamu wengi huona kwamba ugawaji wa maji ulikuwa chanzo cha hisabati, sayansi na serikali. Madola makubwa ya kwanza yametambuliwa katika mabonde ya mito kwenye nchi yabisi kama mto Naili, Frati na Hidekeli au Indus. Haja ya kugawa maji, kujenga mifereji, kuitunza na kusimamia shughuli hizi zilileta haja ya kujenga uwezo wa kuhesabu, kutunza kumbukumbu, kuanzisha mwandiko na kuwa na vyombo vya utawala.

Botswana
Fedha ya Botswana huitwa "Pula" (yaani mvua). Ina "thebe" (="ngao") 100.

Reale
Katika karne ya 19 "reale" ilitumiwa katika Afrika ya Mashariki kwa sarafu za fedha kutoka nchi mbalimbali. Hasahasa ilimaanisha sarafu za Dolar ya Maria Theresa au Maria-Theresien-Thaler. Pesa hii ilitolewa nchini Austria wakati wa malkia Maria Theresa kuanzia mwaka 1741. Ilisambaa haraka katika nchi za Mediteranea na Milki ya Osmani hadi Uarabuni ilipendwa kwa sababu asilimia ya fedha ndani yake haikupungua. Kutokana na madai Austria iliendelea kutoa sarafu hii hata baada ya kifo cha malkia mwaka 1780. Dolar ya Maria Theresa iliendelea kuwa pesa kuu Uarabuni na Ethiopia ikawa pia pesa ya kawaida Uswahilini, ikiitwa hapa "reale ya Shamu" na kutumiwa pamoja na rupia ya Kihindi kwa kubadilisha rupia mbili kwa reale moja.

Takwimu
Takwimu yenyewe ilianza na sensa yaani hesabu ya watu katika milki au mji. Sensa za kwanza zinajulikana kutoka Misri ya Kale (mnamo mwaka 2700 KK)[1], China ya Kale (mnamo mwaka 2000 KK), mji wa Mari katika Mesopotamia (mnamo 1700 KK).

Mark (pesa)
Mark ilikwisha 2002 wakati Ujerumani ilipojiunga na pesa mpya ya pamoja ya Ulaya Euro.

Unst
Mwaka 1969 mafuta ya petroli yaligunduliwa yakawa chanzo kipya cha mapato.

ISO 4217
ISO 4217 ni orodha ya alama za vifupisho vya pesa. Kila kifupisha kina herufi tatu. Herufi mbili zinarejea nchi, na herufi ya tatu inarejea jina la pesa la nchi husika.

Maandishi
Kati ya mata zote za kutunza maandishi ni hasa karatasi inayotumiwa zaidi leo. Ilibuniwa China ilipojulikana mnamo mwaka 100 BK na kusambaa polepole barani Asia halafu Ulaya.

Riali ya Zanzibar
Mwaka 1882 (AH 1299) sarafu za paisa 1 na riali ¼, ½, 1, 2½ na 5 zilipelekwa nchini. Paisa ilikuwa sarafu ya shaba. Riali ndogo zilikuwa za fedha na sarafu za riali 2½ na 5 za dhahabu.

Pesa
Metali zilizokuwa haba zilitumiwa kama kipimo hiki, kwa mfano dhahabu, fedha au shaba. Vilipimwa kufuatana na uzito.

Shilingi
Shilingi ni pesa inayotumika kwa malipo halali katika nchi za Tanzania, Kenya, Uganda na Somalia.

Sarafu ya Ethereum
Wazo la kuunda mfumo wa Ethereum lilitolea mwaka 2013 na Vitalik Buterin, mtafiti wa masuala ya sarafu za kidijiti.

Dola Huru la Oranje
Tangu mwaka 1870 almasi zilipatikana kwa wingi katika eneo la kukutana kwam mito ya Vaal na Oranje (mji wa Kimberley ya leo) na wachimbaji almasi wengi walifika hapa kutoka Koloni ya Rasi waliokuwa zaidi Waingereza si Makaburu. Hii ilileta matatizo lakini serikali za Dola Huru na Koloni ya Rasi ziliweza kupatana. Uhusiano mzuri ulidumu ingawa makaburu kadhaa wa Dola Huru walishiriki katika mapigano kati ya Uingereza na jamhuri ya Transvaal iliyokuwa jamhuri jirani ya Makaburu.

Gaudium et Spes
Pesa zitumike ili kuandaa nafasi za kazi kwa watu wa leo na wa kesho wa nchi zote ([[vitegauchumi]]).

Ufalme wa Aksum
Katika mwishoni mwa karne ya 3, Aksum ilianza kutengeneza sarafu yake yenyewe na kuipa jina la Mani aliyekuwa moja katika ya mitume wanne wa kipindi hicho.

Namba tasa
Namba zote nyingine zisizo namba tasa huitwa namba kivunge na zinaweza kupatikana kwa kuzidisha namba asilia mbili.
Mbinu nyepesi ya kugundua namba tasa ndogo ni Kichujio cha Eratosthenes. Ilibuniwa na mwanahisabati na mwanafalsafa Eratosthenes aliyeishi zamani za Ugiriki ya Kale.
Kuna matumizi ya namba tasa katika maisha ya kila siku kwenye namba za siri za kadi za benki au kadi za simu pia kwenye simu za mkononi. Nuymba ya namba ya siri mara nyingi ni zidisho la namba tasa mbili kubwa. Ni rahisi kuzidisha namba tasa mbili lakini ni kazi kubwa mno kugundua zao ilikuwa tokeo la namba zipi.

Reale
Reale (pia: riale) ilikuwa jina la pesa kwenye Pwani la Afrika ya Mashariki wakati wa karne ya 19. Kwa kawaida ilimaanisha "Reale ya Shamu" jinsi Dolar ya Maria Theresa ilivyoitwa hapa na jina hili ikatumiwa pia kwa sarafu nyingine za fedha.

Wakia
Waswahili wa zamani walipokea kipimo hiki kutoka lugha ya Kiarabu. Katika nchi za Kiislamu wakia ilikuwa sehemu ya 12 ya "ratl" (ratili) lakini ilhali jina la "ratili" iliweza kutaja uzani tofauti sana kati ya gramu 340 hadi kilogramu mbiloi, hata wakia zilitofautiana. Wakia iliyotumiwa katika Afrika ya Mashariki ilifanana na wakia au aunsi asilia ya kale. Matumizi yake ilisanifishwa kwa kutumia sarafu ya reale (yaani sarafu ya Dolar ya Maria Theresa kutoka Austria) kama uzani sanifu.

Sarafu (mfumo)
Kama sarafu inakubalika kwenye masoko ya sarafu huitwa fedha (au sarafu) ya kusafifika ("ing. convertible currency"). Nchi kadhaa zina sheria zinazolenga kuzuia kusafifika kwa pesa yao. Kwa mfano Won wa Korea Kaskazini, Peso ya Kuba au Rubel ya Transnistria haibadilishwa kwa fedha ya kigeni isipokuwa kwa watu na makampuni chache ndani ya nchi na kutopokelewa nje ya nchi hizi. Lakini kwa kawaida kuna soko la siri kwa ajili sarafu hizi hata kama ni marufuku ndani ya nchi na hapo thamani ni chini sana na kiwango rasmi inayotangaziwa rasmi.

Euro
Euro ni sarafu ya pamoja katika baadhi ya nchi za Ulaya. Wakazi wake 343,000,000 wanatumia kwa kawaida pesa hiyo. Watu wengine 240,000,000 wanatumia pesa zilizoungwa na euro, hasa barani Afrika.

Mawese
Kwa jumla mawese ina nafasi ya pili duniani kati ya mafuta kutokana na mimea inayotumika zaidi baada ya mafuta ya soya.
Mawese ilikuwa muhimu sana katika uchumi na historia ya Afrika ya Magharibi wakati wa karne ya 19 BK. Ulaya iliingia katika mapinduzi ya viwandani ikahitaji mafuta ya kutia grisi kwa ajili ya mashine za viwanda vyake. Mafuta haya yalipatikana katika nchi za Guinea hasa eneo la delta ya Niger.

Uislamu nchini Tanzania
Ushahidi hasa wa uwepo wa awali wa Uislamu katika Afrika Mashariki ni uanzishwaji wa misikiti katika kisiwa cha Shanga na Pate kwenye machimbo ya dhahabu, fedha na shaba ambapo sarafu zake ziliokotwa zenye tarehe za kuanzia 830 wakati wa machimbo hayo kwenye miaka ya 1980.

Ndui
Chanzo chake hakijulikani lakini kuna dalili ya kwamba ilitokea mapema sana katika Misri ya Kale[1]. Kuna dalili ya kwamba farao Ramses V alikuwa mgonjwa wa kwanza anayejulikana kutokana na utafiti wa mumia yake[2]. Labda imepelekwa Uhindini na wafanyabiashara Wamisri mnamo miaka 1500 KK. Ugonjwa uliua watu wengio huko Ulaya[3], Asia na Afrika ilikosambaa pia.

Umeme
Katika mazingira ya mji wa Baghdad ya baadaye kuna vyombo vilivyogunduliwa na wanaakiolojia kufaa kama aina ya beteri. Vilitengenezwa kwa udongo wa mfinyanzi mnamo karne ya 1 KK katika milki ya Parthia na ndani yake mlikuwa na nondo ya chuma katika silinda ya shaba. Majaribio katika makumbusho yalionyesha ya kuwa inawezekana kupata volteji ya 0.5 volti katika vyombo hivi kwa kuvijaza na maji ya zabibu. Lakini haijulikani kwa uhakika vyombo hivyo vilikuwa na kazi gani hali halisi.

Pweza mwigaji
Pweza mwigaji kwanza aligunduliwa na kundi la wanasayansi mwaka 1998 mbali ya pwani ya Sulawesi, Indonesia. Spishi hii ilidhaniwa hukaa tu Magharibi na kati ya Indo-Pasifiki (kwa wingi wa kumbukumbu zilizohifadhiwa kutoka Indonesia) hadi mmoja alipobainika karibu na mwamba mkubwa wa kizuizi kwenye kisiwa cha mjusi kilicho bapa na kina kifupi cha mchanga mnamo Juni 2012.

Yen
Tangu kuimarika kwa uchumi wa Japani Yen imekuwa pesa muhimu duniani.

Riali ya Zanzibar
Riali ya Zanzibar ilikuwa fedha halali iliyotolewa na Usultani wa Zanzibar kuanzia mwaka 1882 (1299 AH). Amri ya kuanzisha pesa hii ilitolewa na Sultani Barghash ibn Said ibn Sultan.

Pumu
Pumu uligunduliwa kitambo nchini Misri na ulitibiwa kwa kunywa ubani mchanganyiko unaoitwa kyphi. Ulitajwa rasmi kama tatizo la upumuaji na Hippocrates mwaka 450 KK hivi, kutoka kwa neno la Kigriki kumaanisha "kuhema" ikiunda asili ya neno la kisasa. Mnamo 200 KK uliaminika kuhusiana kidogo na hisia.

Simu
Watu wengi wanaamini kuwa simu iligunduliwa mnamo 1876 na Alexander Graham Bell, Mskoti mwenye umri wa miaka 29 aliyeishi nchini Marekani. Lakini Mwitalia Antonio Meucci alianzisha matumizi ya simu toka mwaka wa 1871 hukohuko Marekani.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.


Question: Je, sayari ya mirihi ina kipenyo kiasi gani?

Mirihi
Kipenyo cha Mirihi ni km 6.794 (takriban nusu kipenyo cha dunia); eneo la uso wake ni nusu ya eneo la uso wa dunia; masi yake ni sehemu ya kumi tu ya masi ya dunia.

Mirihi
Mirihi ina upepo na mawingu. Nchani pana barafu ya daioksidi ya kaboni pia barafu ya maji inayoyeyuka wakati wa joto na kusababisha mawingu. Majira kati ya baridi na joto hutokea dhoruba kali zinazotupa vumbi nyingi hewani ya kufunika sehemu kubwa za uso wa sayari.

Paralaksi
Paralaksi ya sayari kama Zuhura itakuwa ndogo zaidi kwa sababu sayari hii iko mbali zaidi kuliko Mwezi hivyo tofauti mbele za nyota za mandharinyuma ni kiasi tu ikitazamwa kutoka sehemu tofauti za Dunia. Mpito wa Zuhura mbele ya uso wa Jua ulileta nafasi ya kupima paralaksi linganifu na ukingo wa Jua na hivyo kuwa msingi kwa makadirio ya kwanza kwa ajili ya kujua kizio astronomia. Hapa kipenyo cha Dunia kinachojulikana kilikuwa ni kipimo cha mstari wa msingi.

Milima Amaro
Urefu wake unafikia hadi mita 3,240 juu ya usawa wa bahari.

Upepo jua
Kuhusu sayari za Utaridi (Mercury) na Mirihi (Mars) hizi ni ama bila angahewa (Utaridi) au na angahewa hafifu sana (Meriki). Siku hizi inafikiriwa ya kwamba sababu yake ni shinikizo la upepo wa jua unaoendelea kupuliza gesi za angahewa kutoka sayari kwenda anga-nje. Mars haina uga sumaku mwenye maana, kwa hiyo sawa na Zuhura inapigwa tu na upepo wa jua.

Mirihi
Leo imegunduliwa ya kwamba sehemu kubwa ya mistari iliyoripotiwa na Schiaparelli haiko, tena si mifereji. Sababu ya kuiona ilikuwa hali ya darubini ya zamani pamoja na kuchoka kwa macho ya watazamaji. Mistari kadhaa iko kweli, lakini si mifereji iliyochimbwa, bali mabaki ya mito ya kale kutoka zamani Mirihi ilipokuwa bado na maji. Mabadiliko katika rangi kwenye sehemu ya uso za Mirihi yamejulikana ni kutokana na dhoruba kubwa yanayorusha vumbi kwenye angahewa.

Milima ya Shira
Kilele cha juu kiko mita 3,467 juu ya usawa wa bahari.

Angahewa
Nje ya dunia yetu angahewa imetambuliwa pia kwenye sayari nyingine. Katika mfumo wa jua na sayari zake kuna sayari 4 za ndani zinazofanana kiasi, ni Utaridi(Mercury), Zuhura (Venus), Dunia na Mirihi (Mars). Zote nne ni sayari zinazofanywa na mwamba.

Mdiria
Midiria ni ndege wadogo wa nusufamilia Alcedininae katika familia Alcedinidae. Spishi nyingine zinaitwa kizamiadagaa au kisharifu. Spishi zote zina rangi buluu mgongoni na kichwani, na tumbo ni jekundu kwa kawaida. Ndege hawa wana domo kubwa kwa kulinganisha na ukubwa wao ambalo lina ncha kali. Hukamata samaki wakipiga mbizi majini lakini hula gegereka na wadudu pia. Visharifu hula wadudu tu. Dume na jike pamoja huchimba tundu katika ukingo wa mto au uso mwingine wa wima wa mchanga. Tundu hili lina urefu wa mita 0.5-1 na jike huyataga mayai 2-10 kwenye mwisho wake uliokuzwa.

Nilgai
Nilgai wana kimo cha mita 1.1–1.5 mabegani, urefu wa kichwa-mwili wa mita 1.7–2.1, na urefu wa mkia wa sm 45–50. Madume ni wakubwa kuliko majike, wakiwa na uzito wa kilo 109–288, hata hadi kilo 308, kulinganishwa na uzito wa majike wazima wa kilo 100–213.[1]

Axum
Mihimili mingine mitatu, yenye urefu wa mita 18.2,na mita 1.56 kwa upande wa upana, huku ikiwa na urefu wa mita 0.76 kwenda chini, na yenye uzito wa tano 56, wakati nyingini ikiwa na Urefu wa mita 15.8, upana mita 2.35 na urfu kwenda chini mita 1, na uzitzo wa tani 75, Nyingini ina urefu wa mita 15.3, upana wa mita 1.47 na urefu kwenda chini ukiwa mita 0.47 na kuwa na uzito wa tani 43. . Nguzo hizo zinaamika kuwa alama ya makaburi graves lakini hii inatiliwa mashaka na kusema kuwa, kama yangekuwa ni alama ya makabauri, basi yangekuwa na alama ya vyuma ambavyo vingekuwa vimebandikwa katika pande za nguzo hizo. Nguzo hizo pia zimepambwa na michoro mbalimbali katika pande zakee

Mshtarii
Miezi minne mikubwa ilitambuliwa mwaka 1610 na Galileo Galilei aliyekuwa kati ya wanaastronomia wa kwanza waliotumia darubini. Ndiyo Io, Europa, Ganimedi na Kallisto. Ukubwa wa Ganimedi unakaribia kipenyo cha Utaridi ukipita kile cha Pluto. Mwezi mdogo kabisa wa Mshtarii unajulikana kwa namba tu na una kipenyo cha km 1.

Milima ya Kabwiko
Kilele kina urefu wa mita 1,499 juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Elgeri
Kilele kina urefu wa mita 1,433 juu ya usawa wa bahari.

Kimondo
Hatari ni kubwa kweli pale ambako magimba makubwa zaidi yaani asteroidi yanagonga dunia. Pigo la asteroidi linaachisha nishati sawa na mabomu ya nyuklia na mgongano na asteroidi kubwa chenye kipenyo cha km 180 unaaminiwa kulisababisha vifo vya viumbehai wengi duniani miaka milioni 65 iliyopita. Soma zaidi hapa Hatari kutokana na violwa vya kukaribia dunia.

Mirihi
Vyombo vya angani vimefika Mirihi na kutuma picha. Hali halisi uso wa sayari ni jangwa kubwa sana.

Angahewa
Angahewa haina mwisho kamili inazidi kuwa hafifu jinsi inavyofikia juu. Asilimia 75 ya masi ya hewa yake iko katika tabakatropo hadi kilomita 11 juu ya uso wa dunia. Uzito wa hewa hupimwa kama mkandamizo hewa.

Mfumo wa Jua
* Utaridi ni jina la sayari ya kwanza kutokana na lugha ya Kiarabu na pia katika mapokeo ya Kiswahili tangu kale. Vitabu vingine hutumia neno "Zebaki" ambalo pia lina asili ya Kiarabu likimaanisha metali mojawapo; inaonekana limepatikana kama tafsiri ya jina la Kiingereza la sayari ya kwanza "Mercury" bila kujua historia ya majina ya sayari sita ya kwanza yaliyoingia katika Kiswahili kutoka katika lugha ya Kiarabu. [2] ** Zuhura - Ng'andu ni sayari ambayo hutambulika kwa jina la Kibantu(Ng'andu) pamoja na jina lenye asili ya Kiarabu(Zuhura) *** Tazama makala ya Dunia kwa ajili ya namba halisi. Neno "ardhi" hutumika na waandishi kadhaa badala ya "dunia" wakitaka kutaja sayari ya tatu.Jina la sayariKipenyo kwenye ikweta kulingana na kipenyo cha dunia = 1 MasiNusukipenyo ya mzingo wa kuzunguka juaMuda wa mzingo (miaka)Kuinama kwa mzingo wa kuzunguka jua Pembenukta (°)Muda wa siku ya sayari (siku)MieziUtaridi [3]0.3820.060.3870.2417.0058.60Zuhura (Ng'andu)**0.9490.820.720.6153.39-2430Dunia (Ardhi)***1.001.001.001.000.001.001Mirihi (Murihi, Meriki, Mars)0.530.111.521.881.851.032Mshtarii [4]11.23185.2011.861.310.41463Zohari (Zohali, pia Zuhali) [5]9.41959.5429.462.480.42649Uranus [6] 3.9814.619.2284.010.77-0.71827Neptun [7] 3.8117.230.06164.81.770.67113

Nyota
Jua letu ni nyota iliyo karibu na dunia yetu tunapoishi ambayo ni sayari yake. Inaonekana kubwa kushinda nyota zote kwa sababu ni karibu. Wingi wa nuru yake unaficha nyota nyingine wakati wa mchana. Imegunduliwa ya kuwa ni tufe kubwa sana yenye joto kali na kwa hiyo mada yake ni katika hali ya utegili yaani kama gesi ya joto sana. Kipenyo chake ni zaidi ya kilomita milioni 1.3 na umbali wake nasi ni takribani kilomita milioni 150. Kwa jumla karibu nyota zote tunazoona ni jua kama letu yaani magimba kubwa sana ya utegili wa joto. Jua letu ni kitovu cha mfumo wa jua pamoja na sayari, miezi yao, kometi na vumbi nyingi ambazo zinaizunguka.

Ncha ya kijiografia
Kama gimba la angani lina uga sumaku kuna pia ncha sumaku. Kwa dunia yetu mhimili wa uga sumaku uko karibu na mhimili wa mzunguko na kwa hiyo ncha sumaku na ncha ya jiografia ziko tofauti lakini karibu. Lakini si lazima iwe hivyo kwa kila sayari. Kwenye sayari ya Uranus kuna tofauti wa nyuzi 60.

Angahewa
Sayari kubwa za nje kama Mshtarii (Jupiter) na Zohari (Saturn) si rahisi vile kuofautisha kati ya sayari yenyewe na angahewa yake. Sayari hizi huitwa pia "jitu za gesi" kwa sababu asilimia kubwa ya sayari yote ni elementi kama hidrojeni na heli ambazo kwetu duniani zinapatikana kama gesi. Kutokana na umbali mkubwa na jua ni baridi zaidi hadi gesi hizi kupitia katika hali mango. Vilevile hidrojeni katika kiini cha Mshtarii inaaminiwa kuwa katika hali metalia kutokana na sinikizo kubwa ya masi yake.
Kuna miezi kadhaa zinazunguka sayari za jua ambako angahewa zimegundliwa, kwa mfano kwa mwezi Titan wa Zoai na miezi ya Europa na Ganymed ya Mshtarii.

Milima ya Lugeti
Kilele kina urefu wa mita 1,267 juu ya usawa wa bahari.

Sayari
Sayari za mwamba: sayari hizi zina muundo unaofanana na dunia yetu; asilimia kubwa ya masi ni mwamba. Hizi ni sayari za ndani za mfumo wa jua letu. Zote ni ndogo kuliko sayari za nje. Sayari jitu za gesi: sayari hizi kama Mshtarii (Jupiter) na Zohali (Saturnus) ni kubwa na zimefanywa na hidrojeni na heli. Masi ya Mshtarii ni mara 318 ile ya dunia, Zohali mara 95. Ilhali sayari hizi ni baridi kutokana na umbali mkubwa na jua, hidrojeni inapatikana kwa kiasi kikubwa katika hali mangu na kwenye sehemu za ndani hidrojeni ina tabia kama metali kutokana na shinikizo kubwa. Sayari jitu za barafu: hizi ni Uranus na Neptun. Ni kubwa kuliko dunia, lakini si kama sayari jitu za gesi; Uranus huwa na masi 14 za dunia, Neptun na masi 17 za dunia. Ganda la nje ni mchanganyiko wa hidrojeni na methani, na sehemu za ndani ni barafu ya maji na methani.

Ceres (sayari kibete)
Ina kipenyo cha kilomita 950 hivyo ni gimba kubwa kabisa ndani ya ukanda wa asteroidi. Sababu ya kuihamisha katika kundi la sayari kibete ni ya kwamba inaonyesha umbo la tufe kama sayari. Hii inasababishwa na Tungamo yake inayosababisha graviti yake kutosha kusawazisha umbo lake kuelekea tufe, tofauti na magimba madogo yanayoonekana kwa maumbo mbalimbali yasiyofuata muundo maalumu.

Ukanda wa asteroidi
Masi ya ukanda wote huhesabiwa kuwa takriban asilimia 5 ya masi ya mwezi wa dunia yetu. Zaidi ya nusu ya masi hii ya asteroidi za ukanda ni magimba 4 makubwa ambayo ni sayari kibete Ceres na asteroidi kubwa za 4 Vesta, 2 Pallas na 10 Hygiea. Zote 4 huwa na kipenyo kinachozidi kilomita 400. Yote mengine ni madogo zaidi hadi kuwa punje za vumbi tu. Lakini densiti ya masi ya ukanda si kubwa na vyombo vya angani kadhaa vimeshapita ukanda bila kugongana na vipande vyake.

Milima ya Buhamila
Kilele kina urefu wa mita 1,391 juu ya usawa wa bahari.

Tairi (nyota)
Tairi ni nyota inayozunguka haraka kwenye mhimili wake. Mzunguko mmoja una muda wa saa 9 pekee (kwa kulinganisha: Jua letu linazunguka kwenye mhimili wake katika muda wa siku 25). Kasi kubwa ya mzunguko inabadilisha umbo la Tairi kufanana na mpira unaokazwa, si tufe. Maana kipenyo kwenye ikweta yake iko 20% kuliko kipenyo kwenye ncha zake.

Nguruwe
Nguruwe wa nyumbani hutambulika kwa jina la kisayansi Sus scrofa. Walianza kufugwa karibu miaka 5,000 mpaka 7,000 iliyopita. Walizaliwa na rangi ya kahawia na kuendelea kuwa wa kijivu. Meno chonge ya juu huwa kama ndovu za kipekee zilizopinda nje na kuelekea juu. Urefu wa nguruwe huweza kufikia milimita 900 – 1800 na uzito wa kg 50 – 350.

Dunia
Masafa baina yake na jua ni kilomita milioni 150 au kizio astronomia 1. Dunia huchukua siku 365.256 kulizunguka jua, na masaa 23.9345 kuuzunguka mhimili wake na upana wake ni kilomita 12,756.

Hewa
Hewa ina uzito wake. Kwenye uwiano wa bahari kila mita ya mjao huwa na uzito wa kilogramu 1,2041 kg. Kwa sababu angahewa inafikia kilomita mamia juu ya uso wa dunia kuna uzito wa tani 10 au kilogramu 10.000. Huu ni uzitoa tunaobeba kila siku lakini hatuusikii kwa sababu kwetu ni kawaida na tunaihitaji. Kama tungeondoka kutoka eropleni bila kinga katika kimo kikubwa sana kama juu ya kilomita 50 tungekufa haraka sana si tu kwa sababu huko hakuna hewa ya kutosha kwa kupumua lakini kwa sababu uhaba wa kanieneo ungesababisha damu yetu kuchemka.

Pichincha
Urefu wake ni mita 4,776 juu ya usawa wa bahari.

Sayari
Nyingi kati ya hizo zilikuwa na ukubwa kufanana na Mshtarii au kubwa zaidi. Lakini sayari ndogo zaidi zimetambuliwa pia. [10]

Milima ya Chocha
Kilele kina urefu wa mita 1,543 juu ya usawa wa bahari.

Asteroidi
Katika mfumo wa jua letu kuna angalau asteroidi 338,000 zilizotambuliwa hadi leo na wanaastronomia. Nyingi zinazunguka katika ukanda wa asteroidi kati ya njia za Mirihi (Mars) na Mshtarii (Jupiter). Wataalamu hutofautiana kati yao kama hizi ni ama mabaki ya sayari iliyopasuliwa baada ya kugongana na magimba mengine au vipande vya visayari ambavyo havikuendelea kukua.

Haumea
Periheli yake ina umbali wa vizio astronomia 35, afeli wa vizio astronomia 51 kutoka Jua.

Milima ya Sangaiwe
Kilele kina urefu wa mita 1,279 juu ya usawa wa bahari.

Sayari ya Tisa
Kuwepo kwa sayari hii imependekezwa na wataalamu wa astronomia baada ya kutazama miendo ya ajabu katika kundi la magimba yaliyopo kwenye mpaka wa nje wa ukanda wa Kuiper; magimba hayo ni asteroidi na angalau sayari kibete moja. Hadi sasa magimba sita yametambuliwa ambayo obiti zake za kuzunguka jua hazifuati njia inayolingana na magimba mengine.

Milima ya Karambi
Kilele kina urefu wa mita 1,477 juu ya usawa wa bahari.

Mlima
Mlima mrefu unaojulikana kabisa uko nje ya dunia kwenye sayari Mirihi: unaitwa Olympus Mons na kuwa na urefu wa kilomita 27.

Kasoko ya Chicxulub
Kasoko hii ina kipenyo cha zaidi ya km 180 hivyo ni kasoko kubwa ya tatu duniani iliyosababishwa na pigo la asteroidi ("") Asteroidi iliyopiga hapa ilikuwa na kipenyo cha angalau km 10. Pigo hili lilisababisha tsunami, kuwaka kwa moto katika sehemu nyingi za Dunia, mitetemeko ya ardhi na kulipuka kwa volkeno nyingi. Kutokana na vumbi na majivu yaliyorushwa angani nuru ya jua ilizuiliwa na hivyo kilitokea kipindi kirefu cha giza na baridi kali kote duniani.

Sayari
Jua letu lina sayari nane ambazo ni Utaridi (Mercurius), Zuhura (pia: Ng'andu; Venus), Dunia yetu (Earth), Mirihi (Mars), Mshtarii (Jupiter), Zohali (Saturnus), Uranus na Neptun. Toka mwaka 1930 hadi Agosti 2006 Pluto ilikuwa ikitambulika kama sayari hivyo kufanya idadi ya sayari zinazojulikana kuwa tisa. Hata hivyo chama chenye mamlaka juu ya masuala ya sayari na nyota, International Astronomical Union kimetangaza rasmi kuwa Pluto si sayari na kuiita sayari kibete[7]. Vitabu vya shule vilibatilishwa ili kukidhi mabadiliko haya japo bado kuna vitabu katika shule vya toleo la zamani ambazo bado zaonyesha Pluto kuwa sayari kweli.

Suheli
Miaka mingi ilikuwa vigumu kukadiria umbali wa Suheli na tabia nyingine. Tangu kupatikana kwa vipimo vya darubini ya angani Hipparcos umbali wake ulipimwa kuwa miaka ya nuru 309-310 kutoka Jua letu. Ni kubwa kuliko Jua letu, kipenyo chake ni mara 70 cha Jua na kama ingekuwepo katika mfumo wa Jua letu ingefikia karibu hadi obiti ya sayari Utaridi. Mwangaza halisi ni mara 13,000 kushinda Jua.

Zuhura
Ukubwa wake na pia kemia yake zinafanana sana na dunia ikiwa kipenyo chake ni km 12,103.6 kwenye ikweta.

Miraa
Miraa hukua kama kichaka au mti mdogo kwa urefu wa mita 1-5 na wakati mwingine huweza kufika urefu wa mita 10 penye tabianchi ya ikweta. Kwa kawaida mimea inakua katika mazingira yenye ukame, kwa kiwango cha joto la 5-35 ° C (41-95 ° F). Majani yake ni ya kijani, yenye urefu wa sentimeta 5-10 (inchi 2-4) na upana wa sentimeta 1-4 (inchi 0.39-1.6).

Milima Air
Urefu wake unafikia hadi mita 2,022 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Taroti
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Mirihi
Sura ya Mirihi inafanana zaidi na dunia yetu kati ya sayari zote ilhali haina joto au baridi kali mno. Kutokana na rangi yake, iliyosababishwa na wingi wa kutu, imeitwa "sayari nyekundu".

Nyota kibete nyeupe
Nyota kwenye safu kuu kama Jua huwa na nusukipenyo ya kilomita milioni lakini kibete cheupe kina nusukipenyo ya km 10,000 pekee yaani kama sayari. Hata hivyo kibete cheupe kina masi sawa na nyota katika mjao mdogo na pia graviti kama nyota. Densiti yake ni kubwa sana.

Milima ya Lubwe
Kilele kina urefu wa mita 1,017 juu ya usawa wa bahari.

MESSENGER
Njia ya chombo cha angani haikuelekea moja kwa moja kwenda Utaridi kwa sababu hii ingehitaji fueli nyingi mno. Kwa hiyo MESSENGER ilizunguka jua na sayari mbalimbali mara kadhaa hadi kufikia umbali na Utaridi ambako ilishikwa na graviti ya sayari katika njia imara.
Kwa ujumla MESSENGER ilielea kilomita bilioni 8 hadi kufikia njia yake ya kuzunguka sayari ya Utaridi. Kwa kusudi la kupunguza matumizi ya fueli chombo kilipita karibu kwenye sayari za Dunia (2 Agosti 2005) na Zuhura (5 Juni 2007) hadi kukaribia Utaridi mara ya kwanza 14 Januari 2008. Halafu ilipita Utaridi mara tatu kwenye njia ambako graviti ya sayari inachelewesha mwendo wa chombo cha angani yaani mpito wa "swing-by".

Sayari
Violwa vya angani katika mfumo wa jua letu yenye umbo la kufanana na tufe yasiyolingana na sharti c) huitwa "sayari kibete" - kwa mfano Pluto. Violwa vinavyozunguka nyota nyingine nje ya mfumo wa jua letu, kama yana masi ya kutosha, huitwa "sayari za nje" (ing. exoplanet). Hadi Mei 2016 kuna 2125 zilizotambuliwa [5]. Violwa vyenye masi ya sayari ambazo si sehemu ya mfumo wa jua lolote lakini zinapita angani zinazoweza kuitwa sayari bila nyota (ing. wandering planets, starless planets, siku hizi zaitwa pia "planemo").

Haumea
Masi yake ni takriban theluthi moja ya Pluto. Umbo halifanani na tufe; umbo la Haumea limefananishwa na kiazi au sigara. Vipimo vyake vinakadiriwa kuwa kilomita 2,322 × 1,701 × 1,138.

Shira (nyota)
Shira - Sirius ina mwangaza unaoonekana wa -1.46 mag na mwangaza halisi ni 1.43. . Ni nyota ya karibu na umbali wake na Dunia ni miaka ya nuru 8.60 .

Milima ya Maweni
Kilele kina urefu wa mita 1,139 juu ya usawa wa bahari.

Pluto
Pluto ina miezi mitano inayoitwa Charon, Styx, Nix, Kerberos na Hydra. Charon ni kama nusu ya ukubwa wa Pluto (kipenyo km 1200) na umbali wa wastani ni km 19,410. Styx, Nix, Kerberos na Hydra ni miezi midogo (vipenyo: km 10-25, 56x26, 31 na 43x33) yenye umbali wa km 42,600, 48,600, 57,700 na 64,700 kutoka Pluto.

Kiini cha atomu
Kipenyo cha kiini kipo kati ya femtomita 1.75 kwa hidrojeni (sawa na kipenyo cha nyutroni moja)[3] hadi fentomita 15 kwa atomu nzito kama vile urani. atomu yenyewe, yaani kiini pamoja na mizingo elektroni, ni kubwa zaidi mara 23,000 (urani) hadi 145,000 (hidrojeni).

Milima ya Rubeho
Kilele cha juu kiko mita 2,133 juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Chirolwe
Kilele kina urefu wa mita 1,274 juu ya usawa wa bahari.

Sayari ya Tisa
Katika hesabu yao Sayari ya Tisa ingekuwa sayari jito ya gesi yenye masi takriban mara kumi kuliko dunia. Brown anawaza ya kwamba sayari itagunduliwa katika miaka mitano ijayo. [15] Kama ina masi hii na kama muundo wake unafanana na Uranus na Neptun, ni lazima sayari hii iwe na kipenyo mara 3.7 za dunia (km 46,600) na halijoto usoni ya K 47 (−226°C). [16]

Mlima Mlimu
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

Sayari kibete
Sayari kibete ("dwarf planet") ni jina jipya katika mafundisho ya astronomia. Lilianzishwa mwaka 2006 baada ya kugundua violwa mbalimbali vinavyozunguka jua letu ambavyo ni vikubwa kuliko asteoridi zilizojulikana hadi wakati ule lakini hazifai kuitwa "sayari" kamili. Azimio la kuyaita "sayari kibete" lilifanywa kwenye mkutano wa mwaka huo wa Umoja wa kimataifa wa wanaastronomia.

Ndege wa Peponi (kundinyota)
Nyota angavu zaidi ni α Alfa Apodis yenye mwangaza unaoonekana wa 3.83 mag . ikiwa umbali wa Dunia wa miaka ya nuru 447 ± 8, .Ni nyota jitu yenye kipenyo mara 48 kuliko Jua na uangavu halisi mara 928 kulio Jua. Halijoto usoni ni 4312 K.

Milima ya Ibindi
Kilele kina urefu wa mita 1,153 juu ya usawa wa bahari.

Zohali
Kipenyo cha Zohali ni takriban kilomita 120,000 na hii ni nafasi ya pili baada ya Mshtarii katika mfumo wa jua na sayari zake.

Rosetta (chombo cha angani)
Ilhali hakuna roketi bao yenye nguvu ya kufikisha chombo moja kwa moja hadi nyotamkia, Rosetta ilitumia njia ya kuzunguka mara kadhaa Dunia yetu na sayari ya Mirihi kwa kusudi la kuongeza mwendo wake kwa msaada wa graviti ya sayari hizi.

Uranus
Ni sayari kubwa ya tatu ya mfumo wa jua hata kama mada yake ni hasa gesi iliyoganda. Jumla ya masi yake ni mara 14 ya dunia hivyo ni sayari nyepesi kulingana na ukubwa wake.

Milima ya Kabare
Kilele kina urefu wa mita 1,334 juu ya usawa wa bahari.

Ukanda wa asteroidi
Ukanda wa asteroidi "(Kiing. asteroid belt)" ni mviringo wa asteroidi au miamba mikubwa na midogo na vumbi unaozunguka jua kati ya njia za Mirihi na Mshtarii katika mfumo wa jua letu. Umbali wake na jua ni eneo kati ya 2 hadi 3.4 vizio astronomia.

Milima ya Mugongo
Kilele kina urefu wa mita 1,325 juu ya usawa wa bahari.

Ganimedi (Mshtarii)
Kipenyo cha Ganimedi ni kilomita 5262 km hivyo ni kubwa kuliko sayari ya kwanza Utaridi "(Mercury)". Lakini ina nusu ya masi yake tu maana haina kiasi hiki cha densiti.

Shahini
Nyota kuu inafanana kiasi na Jua letu lakini masi yake ni kubwa kwa kiwango cha robo moja. Haionyeshi dalili za kuwa na sayari. Mng'aro wake ni mara sita wa Jua na hii inachukuliwa kama dalili ya kwamba imeshamaliza kumemenyusha heliamu katika kiini chake ikielekea kulipuka na kuwa jitu jekundu.

Mrifaki
Mrifaki iko kwa umbali wa miaka ya nuru takriban 510 kutoka Jua letu na ni mfumo wa nyota mbili. Nyota kuu ni Mrifaki A iliyo na mwangaza unaoonekana wa 1.5 na mwangaza halisi ni -4.8. Spektra yake ni ya aina ya B2. Nyota ya pili B ina mwangaza unaonekana wa 7.5.

Mwezi
Sayari inaweza kukosa mwezi au kuwa na miezi mingi. Mshtarii ina miezi zaidi ya 60, mingine mikubwa kama sayari ndogo, mingine midogo yenye kipenyo cha km 1 tu. Dunia yetu ina mwezi mmoja tu. Utaridi haina mwezi.

Milima ya Munguru
Kilele kina urefu wa mita 1,267 juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Baridi
Kilele kina urefu wa mita 1,426 juu ya usawa wa bahari.

Faridi
Faridi iko kwa umbali wa miakanuru takriban 420 kutoka Jua letu. Ina mwangaza unaoonekana wa mag 2 na mwangaza halisi ni -1.69. Masi ni Mo 3 , nusukipenyo Ro 50 – 56 . Spektra yake ni ya aina ya K3. "K" inamaanisha ni nyota iliyoondoka tayari kwenye safu kuu na sasa imekuwa jitu jekundu iliyopanuka kuwa na nusukipenyo mara 50 za Jua letu. Hivyo mng’aro wake ni kali vilevile ikiwa na Lo 780.

Mirihi
Katika kizio cha kusini ndipo milima mikubwa inayojulikana ulimwenguni hadi leo. Mlima mkubwa kabisa, wenye kimo cha km 26 (zaidi ya mara nne urefu wa Kilimanjaro), ndio Olympus Mons (Mlima wa Olimpiki), volkeno , ambayo ni kubwa kuliko zote za mfumo wa jua. Mazingira yake mengine yenye milima mikubwa huitwa Tharsis kuna pia volkeno.

Milima ya Mabare
Kilele kina urefu wa mita 1,398 juu ya usawa wa bahari.

Utaridi
Inazunguka kwenye mhimili wake katika muda wa siku 58.6 za dunia. Kutokana na kuwa karibu na jua kuna joto kali upande unaotazama jua lakini upande wa usiku ni baridi kabisa kutokana na uhaba wa hewa inayoweza kutunza halijoto. Halijoto ya wastani ni +178.8 °C, (usiku -183.15°C na mchana +426.85°C).

Duara
Katika mahesabu ya duara namba inayoandikwa kwa herufi ya kigiriki π (tamka: pi) ni muhimu. Ni sawa na urefu wa mzingo (c) uliogawiwa kwa urefu wa kipenyo na ni takriban 3.14159.

Milima ya Uvidunda
Kilele cha juu kiko mita ? juu ya usawa wa bahari.

Milima Apalachi
Ilitokea miaka milioni 480 hivi iliyopita na tangu hapo kimo chake kimepungua hadi kuwa na kilele cha juu cha mita 2,037 tu.

Mfereji wa Mariana
Mfereji wa Mariana ni sehemu ya chini kabisa kwenye uso wa dunia yetu. Ni mfereji wa Bahari ya Pasifiki ambako kina cha maji hufikia mita 10,293 kutoka uso wa bahari hadi sakafu yake. Mifereji kwenye misingi ya bahari hulinganishwa pia na mabonde makali au korongo chini ya maji.

Wingu Kubwa la Magellan
Masi ya Wingu Kubwa ya Magellan ni takriban sehemu ya kumi ya Njia Nyeupe (galaksi yetu). Kipenyo chake ni takriban miaka ya nuru 14,000 (Njia Nyeupe ni zaidi ya 100,000). Umbo lake halifuati muundo maalumu sana kama galaksi nyingi. Kuna mkusanyiko wa nyota na mata nyingi katika kitovu chake [3] na pia mkono mmoja tu mwenye umbo la parafujo[4] . Umbo lake ni dalili ya kwamba athari ya graviti ya Njia Nyeupe na Wingu Ndogo kwa pamoja zilivurugisha mfumo wa awali wa Wingu Kubwa ambao labda ilikuwa la parafujo.[5]

Maraki
Merak ni nyota nusu-jitu jeupe yenye masi mara 2.6, kipenyo mara 3 na mng’aro mara 70 ya Jua letu. Jotoridi kwenye uso wa nyota iko takriban nyuzi 9500 °K. Nyota hii ni geugeu kidogo, mwangaza wake unacheza kwa kiwango cha mag 0.05.

Sayari kibete
Sayari kibete (kwa Kiingereza ) ni kiolwa cha angani kinachofanana na sayari ndogo lakini hakitimizi tabia zote za sayari kamili. Masi yake yanatosha kufikia umbo la tufe sawa na sayari kamili, lakini haikusafisha obiti yake kwa kujivutia sehemu kubwa sana za violwa vya angani vidogo vinavyozunguka kwenye obiti hiyohiyo.

Kizio astronomia
Urefu wake ni mita 149,597,870,691 au kwa kifupi takriban kilomita milioni 150. Umbali huu ni sawa na wastani wa umbali kutoka kitovu cha Dunia hadi kitovu cha Jua.

Chura (nyota)
Chura - Diphda ni nyota jitu jekundu yenye mwangaza unaoonekana wa mag 2.04. Iko kwa umbali na Dunia wa miaka ya nuru 96.
Masi ya Chura ni M☉ 2.8 na nusukipenyo chake R☉ 15 (vizio vya kulinganisha na Jua letu) . Mwangaza halisi ni -0.13 ikiwa katika kundi la spektra "K0 III".
Mng’aro wa III katika "K0 III“ unamaanisha ya kwamba hii ni nyota jitu iliyoishiwa tayari hidrojeni katika kitovu chake ikapanuka kuwa jitu jekundu na sasa inapata nishati yake kwa myeyungano wa heliamu kwenye kitovu. Itaendelea kufanya hivyo kwa miaka milioni 100 inayofuata. * Sägesser, S. N.; Jordan, C. (March 2005). "Emission measures for the single giant β Ceti". In Favata, F.; Hussain, G. A. J.; Battrick, B. Proceedings of the 13th Cambridge Workshop on Cool Stars, Stellar Systems and the Sun, held 5–9 July 2004 in Hamburg, Germany. European Space Agency. p. 931. online hapa

Mto
Mito inaweza kupatikana pia kwenye sayari nyingine zenye kiowevu. Maziwa na mito imegunduliwa kwenye mwezi Titan wa sayari Zohali. Angahewa ya Titan haina maji, ni karibu yote nitrojeni. Kiowevu ya maziwa na mito yake inaaminiwa kuwa methani na hidrokaboni nyingine zinazotokea duniani kama gesi lakini kwenye baridi ya Titan hupatikana kama kiowevu. Chombo cha angani Cassini ya NASA ilituma picha ya mto wa Titan wenye urefu wa kilomita 400. [1]

Sayari
Sayari za jua letu hutofautiana kwa ukubwa na muundo. Mshtarii (Jupiter) ni sayari kubwa na masi yake ni mara 318 masi ya dunia yetu. Sayari ndogo ni Utaridi na masi yake ni takriban nusu ya dunia.

Ukanda wa Kuiper
Ukanda wa Kuiper hufanana na ukanda wa asteroidi ulipo kati ya obiti za Mirihi "(Mars)" na Mshtarii "(Jupiter)" lakini ni kubwa zaidi. Upana wake ni mara 20 na unene wake mara 20-200.

Mfumo wa Jua
Baada ya obiti ya Mirihi kuna pengo lenye upana wa vizio astronomia zaidi ya tatu na nusu hadi Mshtarii. Katika pengo hili unazunguka ukanda wa asteroidi wenye violwa laki kadhaa pamoja na sayari kibete ya Ceres.

Kiribati
Kiribati ina eneo pana sana; umbali kati ya kisiwa cha magharibi kabisa cha Banaba hadi kisiwa cha mashariki kabisa cha Millenium ni kilomita 4,835; umbali wa kaskazini-kusini ni km. 1,973.

Mirihi
Angahewa ya Mirihi ni haba sana, yenye shinikizo la Pascal 750 tu, yaani 0.75% ya shinikizo la hewa duniani.

Mwezi
Mwezi wetu huwa na umbo la tufe lakini si tufe kamili. Kipenyo cha wastani ni kilomita 3,476 ambacho ni takribani robo ya kipenyo cha Dunia. Mwezi unazunguka dunia yetu kwenye obiti chenye umbo la duaradufu. Umbali wake na Dunia ni baina ya kilomita 363,300 hadi 405,500 kutoka Dunia.

Milima ya Lindi
Kilele kina urefu wa mita 1,877 juu ya usawa wa bahari.

Kiolwa cha kukaribia dunia
Asteroidi na vimondo vingi vinaanguka juu ya maeneo pasipo na watu wengi kama baharini (bahari hufunika zaidi ya 2/3 ya uso wa dunia) au porini.
Lakini asteroidi kubwa ni hatari hata kwa bindamu na maisha yote duniani. Asteroidi kubwa inayojulikana kuwa njiani ya kukaribia dunia ni (29075) 1950 DA yenye kipenyo cha kilomita 1.1 ambayo itakaribia Dunia kiasi kisichojulikana bado kikamilifu kwenye mwaka 2280.

Nairi
Nairi iko umbali wa miaka ya nuru takriban 101 kutoka Jua letu. Ina mwangaza unaoonekana wa mag 1.7 na mwangaza halisi ni -0.72. Spektra yake ni ya aina ya B6 au B7 . "B" inamaanisha ni nyota ya safu kuu inayoyeyunganisha hidrojeni kuwa heliamu; inawezekana imeshafika tayari mwisho wa hatua hii na itahamia karibuni kuyeyunganisha heli kwa elementi nzito zaidi.

Milima ya Kurwirwi
Kilele kina urefu wa mita 1,413 juu ya usawa wa bahari.

Neptun
Neptuni ("ing. Neptune)" ni sayari ya nane kutoka kwenye Jua na ya nne kwa ukubwa wa kipenyo katika mfumo wa Jua. Masi yake ni mara 17 ya ile ya Dunia. Pamoja na Mshtarii "(Jupiter)", Zohali "(Saturn)" na Uranus inahesabiwa kati ya sayari jitu za mfumo wetu.

Mirihi
Kutokana na uhaba wa hewa joto lililopokewa kutoka jua linapotea haraka sana, hivyo kuna baridi wakati wa usiku. Halijoto karibu na ikweta wakati wa majira ya joto ni kati ya 20°C wakati wa mchana na hadi –85°C wakati wa usiku.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.