Question: Je,idadi ya watu nchini Côte d'Ivoire ni ngapi?

Cote d'Ivoire
Wakazi walikadiriwa kuwa 23,919,000 mwaka 2014. Kabila kubwa ni lile la Waakan (42.1%). Asilimia 20 ni wahamiaji, hasa kutoka nchi jirani (Liberia, Burkina Faso na Guinea). Asilimia 4 wana asili tofauti, hasa Ufaransa, Lebanoni, Vietnam na Hispania.

Kinyabwa
Kinyabwa ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wanyabwa. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kinyabwa imehesabiwa kuwa watu 42,700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinyabwa iko katika kundi la Kikru.

Mikoa ya Cote d'Ivoire
Mikoa hiyo yote imegawanyika tena kwenye wilaya takriban "wilaya" 90.

Wilaya ya Yamoussoukro
Wilaya ya Yamoussoukro (far.: département de Yamoussoukro) ni moja kati ya wilaya 5 za Mkoa wa Lacs nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kitovu cha nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 234.502.
Makao makuu yako Yamoussoukro (mji).

Kiwe-Magharibi
Kiwè-Magharibi ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wawè. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kiwè-Magharibi imehesabiwa kuwa watu 25,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwè-Magharibi iko katika kundi la Kikru.

Wilaya ya Toumodi
Wilaya ya Toumodi (far.: département de Toumodi) ni moja kati ya wilaya 5 za Mkoa wa Lacs nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kitovu cha nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 105.645.
Makao makuu yako Toumodi (mji).

Abidjan
Abidjan ni mji mkubwa nchini Cote d'Ivoire pia ni mji mkuu hali halisi. Vilevile ni bandari kuu ya nchi kwenye Ghuba ya Guinea ya bahari ya Atlantiki. Abidjan haiko baharini moja kwa moja lakini kwenye wangwa ya Ebrie inayotengwa na bahari kwa kanda nyembamba ya mchanga.

Wilaya ya Tingréla
Wilaya ya Tingréla au Wilaya ya Tengréla (far.: département de Tengréla) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Savanes nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika Kaskazini ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 63.640.
Makao makuu yako Tingréla (mji).

Wilaya ya Kounahiri
Wilaya ya Kounahiri (far.: département de Kounahiri) ni moja kati ya wilaya 4 za Mkoa wa Worodougou nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kitovu cha nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 14.611.
Makao makuu yako Kounahiri (mji).

Wilaya ya Odienné
Wilaya ya Odienné (far.: département de Odienné) ni moja kati ya wilaya 4 za Mkoa wa Denguélé nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kaskazini-magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 173.717.
Makao makuu yako Odienné (mji).

Elimu nchini Cote d'Ivoire
Makadiro yaliyofanywa mwaka wa 1980 inaonesha kwamba asilimia 14 ya mshule ya msingi na asilimia 29 ya mashule yasekondari yalikuwa ya watu binafsi. Mengi yao yalikuwa mashule ya Katoliki, iliyokuwa ikifanyiwa kazi na walimu wa kidini na walimu wa kawaida, na sehemu ya mshahara inatolewa ruzuku kutoka serikalini.

Kiwane
Kiwané ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wawané. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kiwané imehesabiwa kuwa watu 2100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwané iko katika kundi la Kikru.

Kikrahn-Magharibi
Kikrahn-Magharibi ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Liberia na Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wakrahn. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kikrahn-Magharibi nchini Liberia imehesabiwa kuwa watu 53,200. Pia kuna wasemaji 12,200 nchini Cote d'Ivoire. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikrahn-Magharibi iko katika kundi la Kikru.

Kibeti (Cote d'Ivoire)
Kibeti (pia Kieotile) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wabeti. Isichanganywe na lugha ya Kibeti nchini Kamerun. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kibeti imehesabiwa kuwa watu 200 tu. Wabeti wengi wameanza na kuzidi kutumia lugha ya Kianyin badala ya Kibeti. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibeti iko katika kundi la Kikwa.

Kikrobu
Kikrobu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wakrobu. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kikrobu imehesabiwa kuwa watu 9920. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikrobu iko katika kundi la Kikwa.

Wilaya ya Kouibly
Wilaya ya Kouibly (far.: département de Kouibly) ni moja kati ya wilaya 6 za Mkoa wa Montagnes nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 42.366.
Makao makuu yako Kouibly (mji).

Mkoa wa Équateur
Mkoa wa Équateur ("Mkoa wa Ikweta") ni mmoja ya mikoa 26 ya kujitawala ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Idadi ya wakazi wake ni takriban 1,626,606. Mji mkuu ni Mbandaka.

Wilaya ya Gagnoa
Wilaya ya Gagnoa (far.: département de Gagnoa) ni moja kati ya wilaya 2 za Mkoa wa Fromager nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 366.991.
Makao makuu yako Gagnoa (mji).

Jamhuri ya Afrika ya Kati
Nchi ina watu 4,709,000 waliogawanyika katika makabila 80, kila moja likiwa na lugha ya pekee. Ile inayowaunganisha katika mawasiliano ni Kisango, ambacho ni lugha rasmi pamoja na Kifaransa.

Wilaya ya Bocanda
Wilaya ya Bocanda (far.: département de Bocanda) ni moja kati ya wilaya 8 za Mkoa wa N'zi-Comoé nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kitovu cha nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 84.039.

Wilaya ya Koun-Fao
Wilaya ya Koun-Fao (far.: département de Koun-Fao) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Zanzan nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kaskazini-mashariki ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 28.057.
Makao makuu yako Koun-Fao (mji).

Mkoa wa Lagunes
Mkoa wa Lagunes (far.: Région des Lagunes) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika Kusini ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 3.733.362.

Wilaya ya Divo
Wilaya ya Divo (far.: département de Divo) ni moja kati ya wilaya 4 za Mkoa wa Sud-Bandama nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kusini- mashariki ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 319.262.
Makao makuu yako Divo (mji).

Wilaya ya Tanda
Wilaya ya Tanda (far.: département de Tanda) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Zanzan nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kaskazini-mashariki ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 164.470.
Makao makuu yako Tanda (mji).

Mkoa wa Fromager
Mkoa wa Fromager (far.: Région du Fromager) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kusini ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 542.992.

Cote d'Ivoire
at Curlie Wikimedia Atlas of Côte d'Ivoire

Wilaya ya Sassandra
Wilaya ya Sassandra (far.: département de Sassandra) ni moja kati ya wilaya 5 za Mkoa wa Bas-Sassandra nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kusini-magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 152.734.
Makao makuu yako Sassandra (mji).

Kiebrie
Kiebrié ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Waebrié. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kiebrié imehesabiwa kuwa watu 75,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiebrié iko katika kundi la Kikwa.

Wilaya ya Agnibilékrou
Wilaya ya Agnibilékrou (far.: département d'Agnibilékrou) ni moja kati ya wilaya 3 za Mkoa wa Moyen-Comoe nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika mashariki ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 106.530.

Wilaya ya Katiola
Wilaya ya Katiola (far.: département de Katiola) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Vallée du Bandama nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kitovu cha nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 133.245.
Makao makuu yako Katiola (mji).

Wilaya ya Alépé
Wilaya ya Alépé (far.: département d'Alépé) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Lagunes nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 96.219.

Wilaya ya Man
Wilaya ya Man (far.: département de Man) ni moja kati ya wilaya 6 za Mkoa wa Montagnes nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 324.542.
Makao makuu yako Man (mji).

Wilaya ya Aboisso
Wilaya ya Aboisso (far.: département d'Aboisso) ni moja kati ya wilaya 4 za Mkoa wa Sud-Comoe nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kusini-mashariki ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 222.031.

Kidida-Yocoboue
Kidida-Yocoboue ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wadida. Lugha nyingine ya Kidida ni Kidida-Lakota. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kidida-Yocoboue imehesabiwa kuwa watu 102,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidida-Yocoboue iko katika kundi la Kikru.

Nigeria
Nigeria hukadiriwa kuwa na wakazi takriban milioni 180. Inasemekana nusu ya wakazi wote wana umri wa chini ya miaka 14. Hata hivyo ni vigumu kupata namba halisi kwa sababu ya umuhimu wake katika siasa.

Wilaya ya Abengourou
Wilaya ya Abengourou (far.: département d'Abengourou) ni moja kati ya wilaya 3 za Mkoa wa Moyen-Comoe nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika mashariki ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 288.211.

Mkoa wa Lacs
Mkoa wa Lacs (far.: Région des Lacs) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kitovu cha nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 476.173.

Wilaya ya Madinani
Wilaya ya Madinani (far.: département de Madinani) ni moja kati ya wilaya 4 za Mkoa wa Denguélé nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kaskazini-magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 28.412.
Makao makuu yako Madinani (mji).

Wilaya ya Fresco
Wilaya ya Fresco (far.: département de Fresco) ni moja kati ya wilaya 4 za Mkoa wa Sud-Bandama nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kusini-magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 83.462.
Makao makuu yako Fresco (mji).

Kikulango-Bondoukou
Kikulango-Bondoukou ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire na Ghana inayozungumzwa na Wakulango. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kikulango-Bondoukou nchini Cote d'Ivoire imehesabiwa kuwa watu 77,000. Pia kuna wasemaji 27,000 nchini Ghana. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikulango-Bondoukou iko katika kundi la Kigur.

Wilaya ya Ouangolodougou
Wilaya ya Ouangolodougou (far.: département de Ouangolodougou) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Savanes nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika Kaskazini ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 51.877.
Makao makuu yako Ouangolodougou (mji).

Wilaya ya Sandégué
Wilaya ya Sandégué (far.: département de Sandégué) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Zanzan nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kaskazini-mashariki ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 51.213.
Makao makuu yako Sandégué (mji).

Kibete-Daloa
Kibete-Daloa ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wabété. Isichanganywe na Kibete ya Nigeria. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kibete-Daloa imehesabiwa kuwa watu 130,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibete-Daloa iko katika kundi la Kikru.

Wilaya ya Grand-Lahou
Wilaya ya Grand-Lahou (far.: département de Grand-Lahou) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Lagunes nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika Kusini ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 85.981.
Makao makuu yako Grand-Lahou (mji).

Wilaya ya Bouaké
Wilaya ya Bouaké (far.: département de Bouaké) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Vallée du Bandama nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kitovu cha nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 588.498.
Makao makuu yako Bouaké (mji).

Wilaya ya Abidjan
Wilaya ya Abidjan (far.: département d'Abidjan) ni moja kati ya wilaya 3 za Mkoa wa Lagunes nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika Kusini ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 3.125.855.
Makao makuu yako Abidjan.

Kimahou
Kimahou ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wamahou. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kimahou imehesabiwa kuwa watu 169,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimahou iko katika kundi la Kimande.

Wilaya ya Soubré
Wilaya ya Soubré (far.: département de Soubré) ni moja kati ya wilaya 5 za Mkoa wa Bas-Sassandra nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kusini-magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 628.574.
Makao makuu yako Soubré (mji).

Guadeloupe
Idadi ya wakazi ni 405,739. Asilimia 71 za wakazi ni wa asili ya Afrika au machotara. Wazee wao walileTwa huko kama watumwa kwa ajili ya kazi za mashamba ya miwa. 15% ni Wahindi, 9% Wazungu, 3% Wachina na 2% Waarabu.

Wilaya ya Bouaflé
Wilaya ya Bouaflé (far.: département de Bouaflé) ni moja kati ya wilaya 3 za Mkoa wa Marahoué nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kitovu cha nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 236.311.
Makao makuu yako Bouaflé (mji).

Wilaya ya Tiapoum
Wilaya ya Tiapoum (far.: département de Tiapoum) ni moja kati ya wilaya 4 za Mkoa wa Sud-Comoé nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kusini- mashariki ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 41.333.
Makao makuu yako Tiapoum (mji).

Kikulango-Bouna
Kikulango-Bouna ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire na Ghana inayozungumzwa na Wakulango. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kikulango-Bouna nchini Cote d'Ivoire imehesabiwa kuwa watu 142,000. Pia kuna wasemaji 15,500 nchini Ghana. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikulango-Bouna iko katika kundi la Kigur.

Kimbato
Kimbato ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wambato. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kimbato imehesabiwa kuwa watu 25,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimbato iko katika kundi la Kikwa.

Wilaya ya Niakaramadougou
Wilaya ya Niakaramadougou (far.: département de Niakaramadougou) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Vallée du Bandama nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kitovu cha nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 32.407.

Wilaya ya Samatiguila
Wilaya ya Samatiguila (far.: département de Samatiguila) ni moja kati ya wilaya 4 za Mkoa wa Denguélé nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kaskazini-magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 5.438.
Makao makuu yako Samatiguila (mji).

Martinique
Idadi ya wakazi ni 386,486. Takriban 90% ni wa asili ya Afrika au machotara wa aina mbalimbali. Wazee wao waliletwa huko kama watumwa kwa ajili ya kazi katika mashamba ya miwa. Kikundi kikubwa cha pili ni Wazungu (5%). Waliobaki ni Wahindi, Waarabu na Wachina.

Wilaya ya Bouna
Wilaya ya Bouna (far.: département de Bouna) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Zanzan nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kaskazini-mashariki ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 150.484.
Makao makuu yako Bouna (mji).

Kiyaoure
Kiyaouré ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wayaouré. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiyaouré imehesabiwa kuwa watu 24,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyaouré iko katika kundi la Kimande.

Wilaya ya Issia
Wilaya ya Issia (far.: département d’Issia) ni moja kati ya wilaya 4 za Mkoa wa Haut-Sassandra nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 261.581.
Makao makuu yako Issia (mji).

Kiabure
Kiabure ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Waabure. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kiabure imehesabiwa kuwa watu 55,100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiabure iko katika kundi la Kikwa.

Demografia ya Afrika
Kwa sasa ongezeko ni la asilimia 2.6 kwa mwaka na wakazi wa Afrika wamekuwa 1,225,080,510 (2016), sawa na 15% za watu wote duniani. Umoja wa Mataifa unatabiri kwamba wanaweza kufikia 26% mwaka 2050 (2,500,000,000) na 39% mwaka 2100 (4,400,000,000).

Wilaya ya Touba
Wilaya ya Touba (far.: département de Touba) ni moja kati ya wilaya 2 za Mkoa wa Bafing nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kaskazini-magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 118.588.
Makao makuu yako Touba (mji).

Cote d'Ivoire
Jamii:Nchi za Afrika Jamii:Umoja wa Afrika Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa

Wilaya ya Duékoué
Wilaya ya Duékoué (far.: département de Duékoué) ni moja kati ya wilaya 4 za Mkoa wa Moyen-Cavally nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 198.047.
Makao makuu yako Duékoué (mji).

Wilaya ya Bangolo
Wilaya ya Bangolo (far.: département de Bangolo) ni moja kati ya wilaya 6 za Mkoa wa Montagnes nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 132.942.

Wilaya ya Zouan-Hounien
Wilaya ya Zouan-Hounien (far.: département de Zouan-Hounien) ni moja kati ya wilaya 6 za Mkoa wa Montagnes nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 92.943.
Makao makuu yako Zouan-Hounien (mji).

Wilaya ya Sikensi
Wilaya ya Sikensi (far.: département de Sikensi) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Lagunes nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika Kusini ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 57.534.
Makao makuu yako Sikensi (mji).

Mkoa wa Marahoué
Mkoa wa Marahoué (far.: Région de la Marahoué) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kitovu cha nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 554.805.

Historia ya Cote d'Ivoire
Historia ya Cote d'Ivoire inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Cote d'Ivoire.

Cote d'Ivoire
Côte d'Ivoire (tamka: kot divwar; kwa Kifaransa jina lina maana ya "Pwani ya pembe za ndovu") (kwa Kiswahili pia: Kodivaa; kwa Kiingereza Ivory Coast) ni nchi ya Afrika ya Magharibi.

Mkoa wa Bas-Sassandra
Mkoa wa Bas-Sassandra (far.: Région du Bas-Sassandra) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kusini-magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 1.395.233. .

Wilaya ya Adiaké
Wilaya ya Adiaké (far.: département d'Adiaké) ni moja kati ya wilaya 4 za Mkoa wa Sud-Comoe nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kusini-mashariki ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 59.112.

Ukimwi
Katika kiwango cha familia, UKIMWI husababisha upungufu wa mapato na pia ongezeko la matumizi katika huduma za afya. Utafiti katika nchi ya Côte d'Ivoire ulionyesha kuwa familia zilizo na mgonjwa aliye na VVU/UKIMWI zilitumia pesa mara mbili zaidi ya familia nyingine. Matumizi hayo ya ziada pia hupelekea kiwango kidogo zaidi cha mapato ya kutumia katika elimu au uwekezaji wa kibinafsi au wa kifamilia.[195]

Kupima Ubikira
Kulingana na AVERT, shirika la msaada la VVU na UKIMWI, kulikuwa na wastani wa watu milioni 22 wanaoishi na VVU katika Afrika chini ya Sahara mwishoni mwa 2007. Kusambaa kwa VVU/ UKIMWI kumefanya ni muhimu kwa watu kutafuta njia ya kujilinda wao wenyewe na jamii zao. Chifu Naboth Makoni wa Zimbabwe, kiongozi wa watu wake, amechukua kulazimisha kupima ubikira kama njia ya kuwalinda dhidi ya VVU. Alisema mwaka 2004 kwamba analenga wasichana kwa sababu ni rahisi kuwadhibiti kuliko wavulana. Katika Afrika ya Kusini, ambapo kupima ubikira ni marufuku, kabila la Wazulu linaamini kwamba zoezi hili huzuia kuenea kwa VVU na mimba za utotoni. Mwanamke aliyehojiwa na Washington Post alisema kuwa "[kupima ubikira] ni muhimu ili wasichana wadogo wawe na hofu ya wavulana. Kwani kinachoendelea ni mvulana anakunyang'anya ubikira wako kwanza, na kitu unachojua haatimaye ni kuwa wewe ni mjamzito na una VVU.

Kiworodougou
Kiworodougou ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Waworodougou. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiworodougou imehesabiwa kuwa watu 80,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiworodougou iko katika kundi la Kimande.

Kikoro (Cote d'Ivoire)
Kikoro ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wakoro. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kikoro imehesabiwa kuwa watu 40,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikoro iko katika kundi la Kimande.

Wilaya ya Bongouanou
Wilaya ya Bongouanou (far.: département de Bongouanou) ni moja kati ya wilaya 8 za Mkoa wa N'zi-Comoé nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kitovu cha nchi Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 134.915.
Makao makuu yako Bongouanou (mji).

Wilaya ya Bondoukou
Wilaya ya Bondoukou (far.: département de Bondoukou) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Zanzan nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kaskazini-mashariki ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 242.203.
Makao makuu yako Bondoukou (mji).

Mkoa wa Moyen-Cavally
Mkoa wa Moyen-Cavally (far.: Région du Moyen-Cavally) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 508.728.

Mkoa wa Moyen-Comoé
Mkoa wa Moyen-Comoé (far.: Région du Moyen-Comoé) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika Mashariki ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 394.741.

Wilaya ya Jacqueville
Wilaya ya Jacqueville (far.: département de Jacqueville) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Lagunes nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika Kusini ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 52.871.
Makao makuu yako Jacqueville (mji).

Wilaya ya Zuénoula
Wilaya ya Zuénoula (far.: département de Zuénoula) ni moja kati ya wilaya 3 za Mkoa wa Marahoué nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kitovu cha nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 148.479.
Makao makuu yako Zuénoula (mji).

Wilaya ya Attiégouakro
Wilaya ya Attiégouakro (far.: département d'Attiégouakro) ni moja kati ya wilaya 5 za Mkoa wa Lacs nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kitovu cha nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 28.322.

Kiabe
Kiabé ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Waabé. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kiabé imehesabiwa kuwa watu 170,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiabé iko katika kundi la Kikwa.

Wilaya ya Daoukro
Wilaya ya Daoukro (far.: département de Daoukro) ni moja kati ya wilaya 8 za Mkoa wa N'zi-Comoé nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kitovu cha nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 112.188.
Makao makuu yako Daoukro (mji).

Wilaya ya Séguéla
Wilaya ya Séguéla (far.: département de Séguéla) ni moja kati ya wilaya 4 za Mkoa wa Worodougou nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kitovu cha nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 153.182.
Makao makuu yako Séguéla (mji).

Mkoa wa Montagnes
Mkoa wa Montagnes au Mkoa wa Dix-Huit Montagnes (far.: Région des Montagnes au Région des Dix-Huit Montagnes) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 936.502.

Kineyo
Kineyo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Waneyo. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kineyo imehesabiwa kuwa watu 9200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kineyo iko katika kundi la Kikru.

Wilaya ya Béoumi
Wilaya ya Béoumi (far.: département de Béoumi) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Vallée du Bandama nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kitovu cha nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 119.328.

Visiwa vya Karibi
Wakazi wote ni 43,489,000 (2016). Mara nyingi ni wa mchanganyiko wa asili ya Kiafrika, ya Kizungu na pia ya Waindio pamoja na watu wenye asili ya Asia (hasa Uhindi, Indonesia na Uchina) katika visiwa ambako wafanyakazi walitafutwa ng'ambo baada ya mwisho wa utumwa.

Wilaya ya Transua
Wilaya ya Transua (far.: département de Transua) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Zanzan nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kaskazini-mashariki ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 36.293.
Makao makuu yako Transua (mji).

Wahutu
Wahutu ni kabila kubwa la watu wanaoishi katika eneo la Maziwa makubwa ya Afrika, hasa Rwanda na Burundi, lakini pia Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Tanzania, hasa baada ya vita vya wenyewe kwa wenyewe. Jumla yao ni zaidi ya milioni 11.5.

Kairo
Kairo yenyewe inakadiriwa kuwa na wakazi 10,230,350 mjini penyewe[1], kanda ya jiji pamoja na mitaa ya nje na mapembizo ni 15,628,325[2].

Mkoa wa Zanzan
Mkoa wa Zanzan (far.: Région du Zanzan) ni moja kati ya mikoa 19 ya huko nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika kaskazini-mashariki ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 700.999.

Orodha ya miji ya Cote d'Ivoire
Hii ni orodha ya miji ya nchi ya Cote d'Ivoire yenye angalau idadi ya wakazi 50,000 (2012).

Elimu nchini Cote d'Ivoire
Elimu nchini Côte d'Ivoire inaendelea kukabiliwa na changamoto nyingi. Kiwango cha wanaojua kusoma na kuandika kwa watu wazima bado kipo chini: mnamo 2000, ilikadiriwa kwamba 48.7% ya jumla ya wakazi wanajua kusoma na kuandika (60.8% ya wanaume na 38.6% ya wasichana).

Kiwan
Kiwan ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wawan. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kiwan imehesabiwa kuwa watu 22,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwan iko katika kundi la Kimande.

Wilaya ya Tiassalé
Wilaya ya Tiassalé (far.: département de Tiassalé) ni moja kati ya wilaya 7 za Mkoa wa Lagunes nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika Kusini ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 176.041.
Makao makuu yako Tiassalé (mji).

Wilaya ya Yakassé-Attobrou
Wilaya ya Yakassé-Attobrou (far.: département de Yakassé-Attobrou) ni moja kati ya wilaya 4 za Mkoa wa Agnéby nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika Kusini ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 38.527.
Makao makuu yako Yakassé-Attobrou (mji).

Yamoussoukro (mji)
Yamoussoukro ni mji mkuu rasmi wa Cote d'Ivoire tangu 1983 ilipochukua nafasi hii kutoka Abidjan inayoendelea kuwa mji mkubwa na kitovu cha kiuchumi pia kiutamaduni na makao ya ofisi nyingi za serikali. Iko takriban 230km kutoka pwani karibu na kitovu cha nchi. Kuna wakazi 200,000 (mwaka 2005).

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.


Question: Je, elektroni ni nini?

Elektroni
Elektroni ni chembe ndani ya atomi yenye chaji hasi. Iko nje ya kiini cha atomi na kukizunguka kwa njia yake katika ganda la atomi. Njia hizi zaitwa mizingo elektroni.

Mata
Mata (kutoka Kiingereza matter: kwa Kiswahili pia "maada") ni neno pana linalojumlisha vyote vinavyoweza kuonekana, kusikika, kuguswa, kuchunguzwa n.k., ikiwemo hasa mata ya kawaida inayoundwa na atomi ambazo tena zinaundwa na kiini cha protoni na neutroni, kikizungukwa na wingu la elektroni.[1][2]

Ukanda wa Van Allen
Vyembe hivi huwa na chaji ya umeme hasi au chanya ya umeme. Hivyo vinavutwa na nguvu ya usumaku wa Dunia baina ya ncha mbili za uga wake. Kwa njia hii ugasumaku wa Dunia unazuia sehemu kubwa ya vyembe hivi kufika kwenye uso wa ardhi na hii ni kinga dhidi ya mnururisho unaoweza kuhatarisha viumbehai duniani kutokana na nishati kubwa inayoshikwa nazo.
Asili ya vyembe hivi ni kwa upande mmoja upepo wa Jua (mkondo wa vyembe kutoka Jua) na kwa upande mwingine atomi zinazopigwa na miale ya mnunurisho wa mialimwengu (ing. ) na kupasuliwa.

Nishati ya nyuklia
Takataka kutoka tanuri nyuklia inaendelea kuwa nururifu kwa muda mrefu sana. Urani inayotokea kwa mchanganyiko na madini nyingine si nururifu sana katika hali asilia. Lakini baada ya kusafishwa na kuingizwa katika tanuri nyuklia na kuingia katika mchakato wa mwatuko nyuklia elementi nyingine zinatokea mle kama vile Plutoni au Neptuni au isotopi nururifu za elementi nyingine. Hii takataka ni hatari sana kutokana unururifu wake wa juu. Sehemu ya isotopi hizi zinaendelea kuwa nururifu kwa muda wa miaka elfu kadhaa; Plutoni ni hatari kwa muda wa miaka mia elfu na zaidi kutegemeana na kiasi chake. Kwa hiyo ni lazima kuweka takataka hii mahali salama kabisa pasipopatikana kwa binadamu na ambako nururisho haiwezi kufikia watu au kutoka nje na kuingia katika maji na hewa.

Homoni
Homoni (pia: hormoni, kutoka Kigiriki ὁρμᾶν horman - "kichochezi", "msukumo") ni kemikali zinazotolewa na tezi za mwili na kusafiri kupitia mfumo wa mzunguko wa damu hadi ogani za mwili. Humo zinasababisha mabadiliko katika kazi ya ogani. Kwa lugha nyingine zinapeleka ujumbe kwa ogani.

Heli
Heli (pia heliamu, ing. ; kut. kigiriki ἥλιος "hélios" "jua") ni elementi ya kikemia yenye namba atomia 2 na uzani wa atomi 4.002602. Alama yake ni He. Ni atomi nyepesi ya pili kati ya elementi zote hivyo ina nafasi ya pili katika mfumo radidia wa elementi.

Radoni
Radoni (kut. kilatini "radius" (mshale) kwa sababu ya unururifu wake) ni elementi yenye namba atomia 86 na uzani wa atomi 222. Alama yake ni Rn.

Nitrojeni
Nitrojeni ni elementi yenye namba atomia 7 katika mfumo radidia na uzani atomia 14.0067. Alama yake ni N. Ina elektroni 5 katika ganda la nje.

Bakteria
Bakteria aina ya lithotrofiki hutumia misombo isokaboni kama chanzo cha nishati. Isokaboni fadhili za elektroni za kawaida ni hidrojeni,kaboni monoksidi, amonia (inayopelekea naitrifikashion), chuma na ayoni zingine za metali zilopungukiwa, na misombo kadhaa zilizopunguzwa za sulfuri. Mara nyingi gesi ya methane inaweza kutumika na bakteria aina ya methanotrof kama kiini cha elektroni na chakula katika kunaboli kwa kaboni.[84] Katika aerobik fototrofi na kemolithotrofi, oksijeni hutumiwa kama kikomo kubalifu cha elektroni, na huku katika hali ya anaerobik, misombo isokaboni hutumika badala yake. Viumbe vingi aina ya Lithotrofiki ni ototrofiki, navyo viumbe aina ya oganatrofiki ni heterotrofiki.

Kiini cha atomu
Ilikuwa imejulika kuwa chaji chanya, zinazoifanya atomu kutokuwa na chaji hata kama kuna chaji za elektroni, zilikuwa zinapatikana ndani ya nyukliasi. Hivyo hizi chaji ndani ya nyukliasi ziliaminika kutoka ndani ya chembechembe zilizokuja kufahamika kama protoni. Kwa kuwa atomu haina chaji, basi chaji ya protoni ni sawa kabisa na ile ya elektroni isipokuwa yenyewe ni chanya na ile ya elektroni ni hasi.

Kundi la Halkojeni
Jina latokana na maneno mawili ya Kigiriki ("„Χαλκός“" = shaba, mtapo + "„γεννώ“" = kuzaa, kufanya) na lamaanisha "fanya mtapo". Hii imetaja tabia ya kumenyuka haraka na metali hivyo kuunda kampaundi za kimetali. Halkojeni zote zina elektroni sita katika mizingo elektroni wa nje. Tabia hii huzisaabisha kutafuta elektroni mbili za nyongeza kuwa hali tahibi ya elektroni nane kwenye mzingo wa nje na kuwa ioni ya chaji hasi thabiti.

Iodini
Iodini (kut. Kigiriki "Iodes" (ιώο-ειδης) "rangi ya dhambarau" kutokana na mvuke) ni elementi yenye namba atomia 53 katika mfumo radidia maana yake kiini atomia chake kina protoni 53. Uzani atomia ni 126.904 na alama yake ni I. Ni elementi ya nne katika safu ya halojeni.

Kiini cha atomu
atomu elektroni muundo wa atomu

Semikonda
Semikonda huwa na aina mbili za visafirisha chaji ambavyo ni elektroni na mashimo. Mashimo hutokea baada ya elektroni kuondoka.

Bakteria
Hatimaye, bakteria zimegawanyika kama lithotrof ambazo hutumia vitoa elektroni vya isokaboni na oganotrofu ambazo hutumia misombo ya kikaboni kama vitoa elektroni. Vijiumbe vya kemotropiki hutumia vitoa elektroni husika katika kuhifadhi nguvu (kwa mpumuo wa aerobiki/uchachushaji wa anerobiki) na mifanyiko mingine ya biosinthetiki (kwa mfano, kuongezea gesi ya kaboni dioksidi), navyo viumbe vya fototropiki huzitumia tu kwa madhumuni ya biosinthetiki. Viumbe vipumuzi hutumia misombo ya kemikali kama kiini cha nishati kwa kuchukua elektroni kutoka kwa substreti ilopunguzwa na kuzihamisha hadi kwenye taminali ya kukubali elektroni katika mmenyuko wa aina ya redoksi. Mmenyuko huu husababisha nishati kutolewa inayoweza kutumika kwa kumeng'enya ATP na kuendesha umetaboli. Katika viumbe vya erobiki, oksijeni hutumiwa kama kikubalio cha elektroni. Katika viumbe vya anaerobic misombo ya isokaboni nyingine kama vile, naitratisalfeti au kaboni dioksaidi hutumika kama vikubalio vya elektroni. Hii hupelekea michakato muhimu ya kiikoloji ya di-naitrifikashon kupunguza kwa salfeti na asetojenesis kwa mtiririko huo.

Halogeni
Halogeni (Kigiriki hals, “chumvi”; genes, “kuzaliwa”), katika kemia, ni simetali za kundi la 17 katika mfumo wa IUPAC (kabla zilifahamika kuwa katika kundi la VII, VIIA) katika jedwali la elementi zinazohusiana kwa karibu sana – fluorine, chlorine, bromine, iodine na astatine. Jina la halogeni, au mzalisha chumvi, linaelekeza katika tabia ya kila halogeni kutengeneza chumvi na sodium kama ile chumvi ya mezani (sodium chloride). Kila mhusika wa kundi hili ana valensi ya -1 na huungana na metali kutengeneza halides, pia huungana na metali na simetali kutengeneza ayoni zenye miundo tata.

Kiini cha atomu
Atomu ni chembe ndogondogo zinazounda na kutofautisha elementi mbalimbali kama vile oksijeni, chuma au kaboni. Kila kitu, kama ni gimba mango, gesi au kiowevu, kinaundwa na chembechembe ndogo. Kama kina elementi moja tu, kuna atomu za aina moja tu ndani yake. Vitu vingi vinaundwa na muungano wa elementi tofauti kwa mfano maji kwa oksijeni na hidrojeni. Hapo atomu tofauti zinaunganishwa kuwa molekyuli. Hizi molekyuli ni muungano wa elementi za aina tofauti ("kampaundi": kutoka Kiingereza "compounds"). Chembe ndogo ya kila elementi huitwa atomu. Kila elementi ina atomu za aina yake kulingana na asili yake.

Mnururisho
Hata hivyo wataalamu hawana uhakika mnururisho mwenyewe ni nini hali halisi. Kadiri na mbinu za upimaji huonekana mara kama mwendo wa vyembe yaani vipande vidogo sana za mada (kama vile elektroni au nyutroni) na mara kama wimbi yaani mwendo wa nishati isiyo na umbo wa kimada.

Astatini
Astatini (kut. Kigiriki "astateo" (ἀστατέω) "kutodumu" kwa sababu ya unururifu na nusumaisha fupi) ni elementi yenye namba atomia 85 katika mfumo radidia maana yake kiini atomia chake kina protoni 85. Uzani atomia ni 209.98 na alama yake ni At. Ni elementi ya tano katika safu ya halojeni.

Chaji ya umeme
Protoni (pamoja na neutroni zisizo na chaji) zinafanya kiini cha atomi na zinabaki mahali pao. Lakini elektroni zinazunguka kiini katika mzingo elektroni na hapa inatokea ya kwamba elektroni inahamia atomi nyingine. Kama elektroni inatoka katika atomi yake ya asili na kuhamia nyingine uwiano sawa baina ya elektroni na protoni katika atomi husika haipo tena.

Atomi
Atomi inaweza kuingia katika hali ya kuwa na chaji kama elektroni moja inaongezwa au kuondolewa katika ganda lake halafu atomi hiyo huitwa "ioni".

Radi (elementi)
Radi (kilatini "radius") ni elementi katika mfumo radidia yenye alama Ra. Namba atomia ni 88 na uzani atomia ni 226.0254. Jina limechaguliwa kutokana na tabia yake ya ununurifu, kilatini "radius" yamaanisha "mwale" au "mwonzi". Kikemia radi ni metali ya udongo alikalini yenye rangi nyeupe. Lakini inaoksidisha haraka kushika rangi nyeusi.

Neptuni (elementi)
Neptuni ni elementi katika mfumo radidia yenye alama Np. Namba atomia ni 93 na uzani atomia ni 237. Jina limechaguliwa kutokana na sayari Neptun.

Kanuni ya Heisenberg ya Utovu wa Hakika
Kanuni ya Heisenberg ya Utovu wa Hakika (au Kanuni ya Utovu wa Hakika kwa kifupi) ni kanuni muhimu katika fizikia ya kwanta. Inasema kwamba haiwezekani kupima sifa mbili zinazotegemeana za kipande kimoja cha elementi kwa uhakika kabisa. Baadhi ya sifa hizo kuna mahali na mwendo. Maana yake kwa mfano, haiwezekani kupima kabisa mahali na mwendo wa elektroni moja wakati huohuo. Kanuni hii ilivumbuliwa na Werner Heisenberg mwaka wa 1927.

Kiini cha atomu
Ilhali karibu masi yote imo ndani ya kiini, nafasi yake ni ndogo na sehemu kubwa ya nafasi ya atomu huchukuliwa na mzingo elektroni.

Metali ya mpito
Kikemia metali ya mpito ni elementi yenye angalau ioni moja ya mzingo elektroni "d" usiojaa elektroni kwenye nafasi zote.

Atomi
Kielelezo cha Ernest Rutherford kinasema kwamba katikati ya atomi kuna kiini chenye sehemu kubwa ya maada ya atomi yote. Kiini cha atomi hufanywa na protoni na neutroni. Atomi za elementi ileile zinaweza kutofautiana katika idadi ya neutron ndani ya kiini na hali hizi tofauti huitwa Isotopy za elementi. Isotopy tofauti ya elementi moja zinapangwa kwenye nafasi ileile ya jedwali la elementi. Isotopy kadhaa si thabiti lakini [nururifu] yaani zinaweza kutoa vyembe au nururisho na kuhamia elementi nyingine.

Elektroni
Masi ya elektroni ni ndogo sana imekadiriwa kuwa sehemu ya 1/1836 ya protoni. Jumla ya elektroni zote haifikii asilimia moja ya masi ya atomi yote mengine ni kiini. Idadi ya elektroni katika atomi hulingana idadi ya

Ioni
Hali ya kawaida ya kila atomi ni uwiano sawa kati ya protoni (chanya) zinazofanya kiini cha atomi na elektroni (hasi) zinazozunguka kiini hiki.

Kiini cha atomu
Kwa hali ya kawaida atomu haionyeshi chaji ya umeme. Ina chaji ndani yake kulingana na idadi ya protoni ambazo ni chanya na elektroni ambazo ni hasi. Katika hali ya kawaida idadi yake ni sawa, kwa hiyo chaji zinabatilishana. Lakini kama elektroni zinaondoka katika mzingo elektroni hali inabadilika na atomu huonyesha chaji. Kiini cha atomu peke yake daima kina chaji chanya maana hakina elektroni zilizomo katika mzingo.

Magnesi
Magnesi ni elementi na metali ya udongo alikalini yenye namba atomia 12 kwenye mfumo radidia ina uzani atomia 24.3050. Alama yake ni Mg. Jina lahusiana na neno la kigiriki μαγνησιη (magnesia - "sumaku") hata kama Mg haina tabia za kisumaku.

Eksirei
Eksirei ina urefu wa wimbi mfupi, na hivyo zina nishati kubwa zaidi kuliko mionzi urujuanimno. Hizo zina urefu wa wimbi mfupi sana kuliko mwanga unaoonekana (mwanga ambao tunaweza kuona). Mionzi yenye urefu wa wimbi mfupi (nishati zaidi) kuliko eksirei inaitwa mionzi ya Gamma. Hizi ni sehemu zote za wigo wa umeme.

Elektroniki
Uhandisi wa vifaa vya umeme, au uhandisi wa umeme, ni nidhamu ya uhandisi wa Umeme ambayohuzingatia vipengele vya umeme vya non linear na vyenye nguvu (kama vifaa vya semiconductor, hasa transistors, diodes na mizunguko jumuishi) kuunda nyaya za umeme, vifaa, microprocessors, microcontrollers na mifumo mingine. Nidhamu pia inaunda vipengele vya umeme vya kawaida, kwa kawaida kulingana na bodi za mzunguko zilizochapishwa.

Usumaku
Usumaku husababishwa na elektroni (chembe hasi katika atomi ambazo ni pia mashtaka ya umeme) inazunguka. Zaidi ya kundi la elektroni huzunguka katika mwelekeo huo, nguvu ya sumaku. Katika sumaku, elektroni nyingi zinazunguka katika mwelekeo huo.

Atomi
Atomi ni ndogo kiasi ya kwamba hazionekani kwa macho wala kwa hadubini za kawaida. Kwa sababu hiyo wataalamu waliunda vielelezo mbalimbali vinavyojaribu kuunganisha tabia mbalimbali za atomi zinazopimiwa.

Reni
Reni (kutoka jina la Kilatini "Rhenus" la mto Rhine) ni metali nzito na haba sana. Kikemia ni elementi ya mpito yenye kifupi cha Re na namba atomia 75 katika mfumo radidia.
Reni ni metali ngumu na nzito. Hutokea katika mitapo ya molibdeni. Baada ya kuisafisha rangi yake ni kifedha-nyeupe. Kati ya elementi zote zisizo nururifu ni elementi haba sana.

Stibi
Antimon au Stibi (kutoka kigiriki stimmi/stibi na Kilatini stibium iliyotaja kampaundi ya elementi) ni nusumetali au metaloidi yenye namba atomia 51 katika mfumo radidia. Uzani atomia ni 121.760.
Elementi hutokea kwa alotropia nne na ile ya kawaida ni ya metaloidi yenye rangi buluu-nyeupe. Alotropia za rangi njano na nyeusi ni simetali tena si thabiti.

Neoni
Neoni (kut. kigiriki νέος "neos" - "mpya") ni elementi ya kikemia yenye namba atomia 10 na uzani wa atomi 20.1797. Alama yake ni Ne.

Kwanta
Nadharia inayoelezea kwanta katika fizikia inaitwa "nadharia ya kwanta" na inazungumza kwamba vipimo vyovyote vya kiumbo vyaweza kupimwa hadi kiwango cha chini kabisa cha kwanta, mfano kiwango cha chini kabisa cha mwanga ni ukubwa wa fotoni, na kiwango cha chini kabisa cha chaji ni chaji ya elektroni.

Gali
Gali ni elementi. Namba atomia yake ni 31 kwenye mfumo radidia na uzani atomia ni 69.723.

Bari
Bari (kutoka kigiriki βαρύς: "nzito") ni elementi na metali ya udongo alikalini yenye namba atomia 56 kwenye mfumo radidia ina uzani atomia 137.327. Alama yake ni Ba.

Atomi
Kufuatana na kielezo cha Niels Bohr kiini huzungukwa na mizingo elektroni mbalimbali kama kitunguu. Idadi ya mizingo hutegemeana na idadi ya elektroni au ukubwa wa atomi kwa jumla.

Molekuli
Atomi ndani ya molekuli hushikwa kwa nguvu ya elektroni au muungo atomia. Maungano ya atomi katika molekuli hufuata maumbile ya atomi. Maumbile haya Kwa mfano atomi za hidrojeni huwa na nafasi moja ya kushikana na atomi nyingine, oksijeni huwa na nafasi mbili ya kushikana na atomi nyingine. Kaboni ina nafasi nne na naitrojeni ina nafasi tatu. Hapo ni sababu ya kwamba maji ni molekuli ya HO yaani hidrojeni ina mkono mmoja na oksijeni ina mikono miwili hivyo atomi moja ya oksijeni ikishika atomi za hidrojeni (yenye mkono moja) mbili ni molekuli thabiti na imara hakuna mkono unaobaki.

Kobalti
Kobalti (kutoka Kiingereza cobalt inayotoka Kijerumani ) ni elementi na metali haba duniani. Kikemia ni elementi mpito yenye kifupi cha Co na namba atomia 27 katika mfumo radidia yenye uzani atomia 58.933.

Elektroni
Elektroni hukaa ndani ya atomi lakini kuna pia elektroni zilizotoka kwenye atomi yao.

Alumini
Alumini ni kipitishaji kizuri sana wa umeme na joto. Ni chepesi na imara. Inaweza kugongwa na kuwa kama karatasi (kufinyangika) au vunjwa kwenye waya. Ni chuma thabiti sana, ingawa ni sugu ya kutu.

Asidi amino
Asidi amino inaamaini naasidi ya kaboksili vikundi vya kazi na kwa hiyo wote ni asidi na besi wakati huo huo.[9] Katika baadhi ya pH inayojulikana kama ncha ya isoelektriki na asidi kwa ujumla haina chaji, kwa vile idadi ya vikundi vya amonia vilivyo na protoni (chaji chanya) na vikundi vya kaboksili zisizo na protoni(bila chaji chanya) ni sawa.[18] Asidi amino zote zina ncha tofauti za ki-isoelektriki. Ayoni zinazozalishwa katika ncha ya isoelektriki huwa na chaji chanya na chaji hasi na hujulikana kama zwitterioni, ambayo huja kutoka neno la Kijerumani Zwitter maana "huntha" au "mchanganyiko".[19] Asidi amino inaweza kupatikana kama zwiterioni katika mango na ufumbuzi kama vile maji, lakini si katika awamu ya gesi.[20] Zwiterioni huwa na umumunyifu mdogo katika ncha yake ya kielektriki na asidi amino na inawezakutengwa kwa kutumia kutuama kutoka kwa maji kwa kubadilisha PH yake hadi kwa ncha yake hasa ya elektriki.

Eta
Katika fizikia eta ni alama kwa mesoni ambayo ni kipande kidogo cha atomi.

Muungo metali
Halii hii ya kuwa na elektroni huria yaeleza tabia za metali kama vile kuwa wayaikaji, kung'aa na kupitisha joto pia umeme kirahisi. Elektroni huria zapitisha nichati kama joto au umeme haraka na nyepesi ndani ya metali - tofauti na dutu ambako kila elektroni yashikwa imara katika atomi yake.

Chaji ya umeme
Pale ambako elektroni imetoka kuna protoni zaidi kuliko elektroni na hapa tunasema atomi hii ina chaji chanya. Kinyume katika atomi iliyopokea elektroni kutoka nje kuna ziada ya elektroni juu ya idadi ya protoni na hapa tunasema atomi imekuwa na chaji hasi.

Atomi
Kama idadi ya elektroni imepungua chini ya kiwango cha kawaida atomi yote ina chaji chanya na kuitwa "kationi". Kama elektroni imeongezwa chaji ya atomi yote huwa hasi na kuitwa "anioni".

Titani
Titani ni elementi na metali yenye namba atomia 22 na alama Ti katika mfumo radidia wa elementi. Ni elementi mpito inayotafutwa sana kwa sababu ni nyepesi na imara sana na haiathiriwi rahisi kikemia yaani haishikwi na kutu.

Utegili (fizikia)
Ikiwa gesi ni ya joto kali sana elektroni zake zinaanza kuachana na atomu zao. Tabia ya hali hii ni tofauti na hali ya gesi yenyewe. Elektroni zisizoshikwa na atomu pamoja na atomu hizo katika hali ya ioni zote zinajibu kwa uga wa sumakuumeme.

Kiini cha atomu
Ugunduzi wa nadharia ya atomu na wa kuwa ndani yake kuna elektroni ulileta maswali mengi ambayo awali hayakupatiwa majibu. Atomu ilijulikana kiumeme kuwa haikuwa na chaji ya aina yoyote, lakini chembe cha elektroni zilizomo ndani ya atomu zilijulikana kuwa na chaji hasi za umeme. Hivyo lazima ndani ya atomu (ambayo haina chaji) kutakuwa na chaji aina nyingine (ambayo ni lazima iwe chaji chanya) ambayo inaletwa uwiano sawa wa kuifanya atomu kwa jumla kutokuwa na chaji. Fumbo gumu zaidi lilikuwa ni kwa namna gani hizo aina mbili za chaji zinaweza kuwa zimejipanga ndani ya atomu.

Ioni
Hali hii inatokea kama atomi au molekuli imepokea au kupotea elektroni kwa hiyo kuwa na ziada au upungufu wa elektroni kulingana na hali yake ya kawaida.

Radi
Radi (pia: ngurumo ya umeme) ni mwangaza na miale ya mwanga wa umeme inayotokea wakati wa ngurumo wa mvua ya radi. Katika mazungumzo ya kila siku neno radi linaweza kutaja pia sauti yenyewe na mwanga unaweza kuitwa "umeme". Matumizi ya neno "umeme" kwa ajili ya teknolojia ya "electricity" na vifaa vya umeme yamesababisha kukaza tofauti kati ya umeme kwa jumla na kutokea kwake kwa ghafla wakati wa mvua kali kama mwangaza mkali. Hata hivyo maana ya kiasili ya "umeme" ni ule mwangaza.

Metali
Katika fani ya astronomia jina "metali" hutumiwa kwa maana tofauti. Hapa nyota ina tabia ya kimetali ("") kama ina elementi ndani yake ambazo ni nzito kuliko hidrojeni na heli. Wakati mwingine wanaangalia tu elementi nzito kuliko kaboni katika makadirio ya "tabia ya kimetali".

Mkondo wa umeme
Mwanafizikia George Gamow alieleza mchakato huu hivi: "Dutu metalia zinatofautiana na dutu nyingine kwa hali ya mizingo elektroni ya nje katika atomi zao. Mizingo hii ya nje hazifungwi imara na zinaruhusu mara nyingi elektroni kutoka nje ya mzingo. Kwa hiyo undani wa gomba la metali linajaa idadi kubwa ya elektroni zisizofungwa na atomi yoyote na kuzunguka bla shabaha ndani ya metali. Kama waya ya metali inaathiriwa na kani ya umeme kwenye vyanzo vyake hizi elektoni huru zinakimbia kuelekea chanzo cha kani na hivyo zinafanya kile tunachoita mkondo wa umeme." [2]

Ununbi
Ununbi ni elementi sintetiki yenye namba atomia 112 kwenye mfumo radidia, uzani atomia ni takriban 277. Alama yake ni Uub. Si rahisi kutaja tabia zake kwa sababu imetengenezwa mara nne tu katika maabara kama atomi moja-moja.

Gesi adimu
Zinapatikana katika hali ya atomu pekee, si kama molekyuli. Hazimenyuki yaani haziungani na atomu yingine kuwa molekyuli. Sababu ya kutomenyuka ni tabia ya mzingo elektroni wa nje kujaa kabisa; hapa mzingo elektroni wa nje huwa na idadi ya elektroni inayowezekana tofauti na elementi nyingi ambako mzingo elektroni wa nje ina idadi ya elektroni ambayo ni chini ya idadi ya nafasi zake. Kwa hiyo hakuna haja kutafuta hali thabiti zaidi; gesi hizi zimeshafikia hali thabibiti kila atomi peke yake. Hivyo hakuna kampaundi za gesi hizi.

Kiini cha atomu
Mawazo ya kwanza kabisa kuhusu muundo wa atomu yalitoka kwa J.J. Thomson. Mwanasayansi huyu alipendekeza kuwa atomu ni kama mpira ambao katika kuta zake una chaji chanya zenye ukubwa sawa na zile za hasi ambazo zinaelea ndani ya mpira. Hii ina maana kama utaweza kufikiria kuweza kuingiza mkono katika atomu na kama una bahati unaweza kutoa elektroni ndani ya atomu.

Metali za udongo alikalini
Zote zina elektroni mbili katika mzingo elektroni wa nje. Kwa hiyo zaelekea kuachana na elektroni hizi kuingia katika hali kuwa ioni yenye chaji ya chanja.

Kiini cha atomu
Ugunduzi wa nadharia ya atomu na wa kuwa ndani yake kuna elektroni ulileta maswali mengi ambayo hayakupatiwa majibu. Atomu ilijulikana kiumeme kuwa haikuwa na chaji ya aina yoyote, lakini chembe cha elektroni zilizomo ndani ya atomu zilijulikana kuwa na chaji hasi za umeme. Hivyo lazima ndani ya atomu (ambayo haina chaji) kutakuwa na chaji aina nyingine (ambayo ni lazima iwe chaji chanya) ambayo inaletwa uwiano sawa wa kuifanya atomu kutokuwa na chaji. Fumbo gumu zaidi lilikuwa ni kwa namna gani hizo aina mbili za chaji zinaweza kuwa zimejipanga ndani ya atomu.

Atomi
Protoni zina chaji ya chanya, neutroni hazina chaji na elektroni zina chaji ya hasi. Kiini inafanywa na protoni zenye chaji chanya pamoja na neutroni zisizo na chaji hivyo kiini cha kila atomi kina chaji chanya. Elektroni zenye chaji hasi zinazunguka kiini.

Paladi
Paladi ni dutu sahili ya metali na elementi. Namba atomia yake ni 46 katika mfumo radidia, uzani atomia ni 106.42. Katika mazingira ya kawaida ni metali laini yenye rangi fedha-nyeupe inayohesabiwa kati ya metali za mpito. Alama yake ni Pd. Huhesabiwa kati ya elementi ya kundi la 10 (kundi la Platini).

Fransi
Fransi ni elementi na metali alikali yenye namba atomia 87 kwenye mfumo radidia na uzani atomia 223. Alama yake ni Fr. Fransi ni elementi nururifu sana.

Eksirei
Eksirei (kwa Kiingereza: X-ray) ni aina ya mionzi ya umeme. Eksirei ni mawimbi ya mionzi ya X.

Joseph John Thomson
Pamoja na gunduzi zake muhimu alikuwa pia mwalimu bora akachangia hivyo kwenye maendeleo ya sayansi. Mmoja wa wanafunzi wake alikuwa Ernest Rutherford aliyemfuata baadaye kuwa pfofesa wa fizikia kwenye Chuo Kikuu cha Cambridge. Nane kati ya wasaidizi wake waliendelea kupata baadaye pia tuzo za Nobel katika fani za fizikia au kemia (Francis William Aston, Charles Glover Barkla, Niels Bohr, Max Born, William Henry Bragg, Owen Willans Richardson, Ernest Rutherford, Charles Wilson). Mwanawe George Thomson alshinda mwaka 1937 tuzo ya Nobel kwa kuthebitisha tabia ya elektroni kuwa kama wimbi.

Natiri
Natiri (pia: sodiamu) ni elementi na metali alikali yenye namba atomia 11 kwenye mfumo radidia na uzani atomia 22.98976928. Alama yake ni Na. Jina latokana na chumvi asilia ya natroni alimotambuliwa. Natiri inapatikana duniani ndani ya chumvi cha kawaida cha NaCl (kloridi ya natiri) kinachopatikana kwa wingi katika maji ya bahari.

Mkondo wa umeme
Katika kiowevu cha elektroliti mkondo wa umeme unatokea kwa njia ya mwendo wa ioni yaani atomi yenye chaji. [3]

Boroni
Boroni ni elementi ya kikemia yenye namba atomia 5 kwenye mfumo radidia na uzani atomia 10.811. Alama yake ni B.
Boroni ni nusumetali au metaloidi ina valensi tatu. Elementi pekee yake haipatikani katika mazingira asilia duniani ila tu katika kampaundi kama vile borasi (NaBO·10HO ).

Nyutroni
Nyutroni (pia: neutroni, kutoka Kilatini "neuter" - ""asiye mmoja kati ya wawili"") ni chembe inayopatikana ndani ya atomi zote. Ni sehemu ya kiini cha atomi isiyo na chaji yoyote, wala chanya wala hasi.

Stani
Stani ni elementi. Namba atomia yake ni 50 kwenye mfumo radidia na uzani atomia ni 118.710. Jina ni neno la kilatini stannum kwa metali hii.

Seleni
Seleni ni elementi simetali yenye namba atomia 34 kwenye mfumo radidia na uzani atomia 78.96. Alama yake ni Se. Kwenye hali sanifu ni imara.

Manganisi
Manganisi ni elementi na metali yenye namba atomia 25 na alama Mn katika mfumo radidia wa elementi. Ni metali kechu yenye rangi kifedha-nyeupe inayopatikana katika madini hasa pamoja na chuma na kampaundi mbalimbali.

Umeme
Wagiriki wa kale walitambua ya kwamba kaharabu baada ya kusuguliwa inaweza kuvuta vipande vidogo vya kitambaa. Inaingia katika hali tunayoita leo hii umeme tuli. Wagiriki wakaita kaharabu kwa jina "elektron" na neno hili limekuwa jina la "electr -icity" (umeme) katika lugha za Ulaya.

Namba atomia
Namba atomia inataja idadi ya protoni katika kiini cha atomi. Idadi ya protoni kwakawaida huwa sawa na idadi ya elektroni za mzingo elektroni hivyo namba atomia inataja pia idadi ya elektroni.

Elektroniki
Ni ushandisi unao jikita zaidi juu ya Umeme na computa inayo unda mfumo mzima wa mawasiliano kati ya sehemu mbili zilipo katika umbali mrefu.
Kazi inatoka kwenye kubuni msingi wa mzunguko wa maendeleo ya masuala ya kimkakati. Mhandisi wa mawasiliano ya simu ni wajibu wa kubuni na kusimamia ufungaji wa vifaa vya mawasiliano ya simu na vituo, kama mifumo ya umeme ya umeme, waya za shaba za waya, fiber cabling, mifumo ya data ya IP, na mifumo ya redio ya redio duniani. Uhandisi wa mawasiliano ya simu pia huendana sana na uhandisi wa utangazaji.

Radoni
Radoni ni kati ya gesi adimu hivyo haimenyuki na elementi nyingine.

Chaji ya umeme
Chaji ya umeme ni tabia ya mata na kila kitu huwa na chaji aina mbili ndani yake. Chaji hizi mbili ni kinyume zinaitwa chaji hasi na chaji chanya. Mara nyingi chaji haionekani kwa sababu hizi aina mbili za chaji zinajibatilishana. Lakini kama idadi ya elektroni ndani ya kitu ina upungufu au ziada kulingana na hali ya kawaida tunaona kitu hiki kina chaji, ama chanya au hasi.

Namba atomia
Atomi zenye namba atomia ileile ni za elementi moja zikionyesha tabia zilezile za kikemia isipokuwa mara chache isotopi zinaweza kuwa na tofauti ndogo. Atomi zenye namba atomia ileile lakini zinazotofautiana katika masi kwa sababu ya tofauti katika idadi ya neutroni huitwa isotopi ya elementi moja.

Radi
Asili yake ni volteji inayojijenga kati ya mawingu angani yenye chaji tofauti au pia kati ya mawingu na ardhi. Volteji hii ikiongezeka mno husababisha mkondo wa umeme hewani unaoonekana kama mwangaza mkali. Mkondo unatoa pia joto kali na joto hili husababisha kupanuka kwa hewa ghafla. Upanuzi huu unaleta sauti inayosikika kama ngurumo kama ni mbali lakini inawaza kusikika pia sawa na mshtuko wa mlipuko kama ni karibu.

Kalisi
Kalisi ni elementi na metali ya udongo alikalini yenye namba atomia 20 kwenye mfumo radidia ina uzani atomia 40.078. Alama yake ni Ca. Jina lahusiana na neno la kilatini "calx" (mawe ya chokaa).

Muziki wa kielektroniki
Muziki wa kielektroniki ni aina ya muziki unaotolewa kwa njia ya vifaa vya elektroniki na vipaza sauti.

Roentgeni
Roentgeni (jina la awali hadi 2004: Unununium) ni elementi sintetiki yenye namba atomia 111 katika mfumo radidia na uzani atomia wa isotopi yake yenye nusumaisha ndefu ni 280. Alama yake ni Rg.

Poloni
Kutokana na nusumaisha fupi ni elementi haba. Kiasili hupatikana kwa viwango vidogo sana katika mitapo ya Urani inapotokea kutokana na mbunguo wa radi na radoni. Siku hizi takriban gramu 100 zatengenezwa kila mwaka kwa kutupia neutroni kwa bismuti katika maabara hasa Urusi.

Vanadi
Vanadi ni elementi na metali ya mpito yenye namba atomia 23 na alama V katika mfumo radidia wa elementi. Ni metali laini na wayaikaji yenye rangi kifedha-nyeupe inayotokea katika madini na kampaundi mbalimbali.

Kanuni ya Pauli
Kanuni ya Pauli ilitangazwa mwaka wa 1925 na Wolfgang Pauli. Inahusu elektroni za atomu. Kila elektroni ina tarakimu nne za kwanta. Kanuni ya Pauli inadai kwamba tarakimu hizo nne haziwezekani kuwa sawa kwa elektroni mbili ndani ya atomu moja.

Fizikia ya atomu
Fizikia ya atomiki ni tawi la fizikia ambayo linasoma atomi kama mfumo wa pekee wa elektroni na kiini cha atomu. Inashughulika hasa na mpangilio wa elektroni karibu na kiini na taratibu ambazo mipango hii hubadilika. Hii inajumuisha ioni, atomi zisizo na upande na, isipokuwa kama ilivyoelezwa vinginevyo, inaweza kudhani kuwa atomu ya muda ni pamoja na ioni.

Heli
Huhesabiwa kati ya gesi adimu kwa sababu haimenyuki na elementi nyingine. Heli iko katika hali ya gesi hata kama halijoto au baridi ni kali ikiganda karibu na sifuri halisi tu; ni elementi ya pekee isiyoganda kabisa hata kwenye sifuri halisi kama shindikizo ni la kawaida.
Atomi za He hutokea mara nyingi yenye kiini cha protoni mbili na nyutroni mbili kinachozungukwa na elektroni mbili katika ganda moja lilele. Hali hii ya kawaida huitwa isotopi ya He .

Volti
Volti ni kizio cha umeme tuli au kani mwendoumeme ambao ni tofauti ya utuli baina ya mahali pawili kwenye waya kipitishio na huchukua mkondo usiobadilika wa ampea 1 kama nguvu kati ya sehemu pawili ni wati moja.

Semikonda
Semikonda ni aina ya kipitisha umeme chenye upitishaji ulio kati ya kipitisha halisi na kikinza.
Katika jotoridi la chini kabisa (Kelvin 0) semikonda huwa kama kikinza, lakini kadiri jotoridi linavyoongezeka, semikonda huanza kupitisha umeme kwa kua elektroni hupata nishati ambayo huzifanya zipande hadi kwenye kiwango cha juu cha nishati cha upitishaji.

Kiini cha atomu
Ndani ya kila atomu kuna tena chembechembe ndogo zaidi za aina tofauti, ambazo zinatajwa kama nyutroni, protoni na elektroni. Muundo wa atomu ni kiini cha atomu, ambamo sehemu kubwa ya masi yake inapatikana, kikizungukwa na elektroni kadhaa zinazotembea kwa njia zake nje ya kiini.

Sigara ya elektroniki
Inafanya kazi kwa kutoa mvuke ambao hutumiwa na mtumiaji. Mvuke huo mara kwa mara hubeba nikotini, propelini, glaserini, na ladha za aina mbalimbali. Hata hivyo, si sigara zote za aina hii zina nikotini.

Aloi
Aloi ni mchanganyiko wa elementi mbili au zaidi mwenye tabia ya kimetali; angalau elementi moja ndani yake ni metali pia.

Chlorini
Chlorini (tamka: klorini) ni elementi yenye namba atomia 17 katika mfumo radidia maana yake kiini atomia chake kina protoni 17. Uzani atomia ni 35.453 na alama yake Cl. Ni elementi ya pili katika safu ya halojeni.

Tantali
Tantali ni elementi haba na metali ya mpito yenye namba atomia 73 katika mfumo radidia. Hutokea ndani ya mitapo ya tantaliti.

Kemia
Atomi ni muungano wa radhi ambazo zimepata sitima ya kuunga kwa kiini (kwa nuklia ya atomi) ambayo ina protoni na niutroni, napia elektroni kadhaa ili kupima nguvu viini vilivyo na stima ya kuunga.

Berili
Berili ni elementi na metali ya udongo alkalini yenye namba atomia 4 na uzani atomia 9.01218 kwenye mfumo radidia. Alama yake ni Be. Jina latokana na neno la kigiriki βηρυλλος "berillos" linalotaja aina ya vito ambamo elementi hii iligunduliwa mara ya kwanza mwaka 1798 kama oksidi ya Berili.

Mfumo radidia
Makundi yaonekana katika nguzo za kusimama. Kuna makundi 18. Elementi ndani ya kundi moja zina idadi sawa za elektroni za nje yaani kwenye mzingo elektroni wa nje. Kwa hiyo tabia zao zinafanana kikemia. Kwa mfano, kundi la 18 launganisha gesi zisizoathiri elementi nyingine kama vile heli, xenoni na arigoni.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.


Question: Mji mkuu Burundi ni upi?

Mikoa ya Burundi
Bubanza Bujumbura Mairie Bujumbura Rural Bururi Cankuzo Cibitoke Gitega Karuzi Kayanza Kirundo Makamba Muramvya Muyinga Mwaro Ngozi Rutana Ruyigi

Lubumbashi
Lubumbashi (zamani ulijulikana kwa Kifaransa kama Élisabethville na kwa Kiholanzi kama Elizabethstad) ni mji wa pili kwa ukubwa katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (zamani ilijulikana kama Zaire) ukifuata mji mkuu wa taifa wa Kinshasa na ni kitovu cha biashara cha sehemu ya kusini ya nchi.

Historia ya Burundi
Lakini baadaye walianza kuingilia zaidi na ilhali wakati ule walipendelea Watutsi karibu na machifu wote walikuwa Watutsi na Wahutu walipotea katika nafasi za uongozi kimahali.

Burundi
Mwaka 1962 Umoja wa Mataifa uliamua kuipa Ruanda-Urubdi uhuru kamili, lakini kila nchi pekee.

Burundi
Wanawake wanazaa kwa wastani watoto 6: hii nafasi ya juu ya tano duniani kote. thumbnail|250px|Piramidi ya umri kwa Burundi Jamii ya Burundi ni jamii ya vijijini, ni asilimia 13 pekee wanaoishi katika miji.[7]

Historia ya Burundi
Mwaka [[1966]] mwami alipinduliwa na mwanasiasa [[Michel Micombero]] aliyejitangaza kuwa rais na nchi kuwa [[jamhuri]]. Kuanzia hapo wanasiasa na watumishi wakubwa walio Wahutu walifukuzwa, kukamatwa au kuuawa.

Mkoa wa Kirundo
Mkoa wa Kirundo ni moja kati ya mikoa ya Burundi. Jumla ya wakazi ilikuwa 602,000 mwaka 2007. Eneo lake ni la 1,703 km².

Mikoa ya Burundi
Orodha ya miji ya Burundi

Dodoma (mji)
Ilitangazwa kuwa mji mkuu wa Tanzania mwaka 1973, lakini mnamo tarehe 26 Aprili 2018 katika maadhimisho ya miaka 54 ya muungano wa Tanganyika na Zanzibar, rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania wa awamu ya tano John Magufuli aliupandisha hadhi na kutangaza rasmi kuwa Dodoma ni Jiji.[1][2] [3][4][5]Serikali ya awamu ya tano ilihamia rasmi jijini Dodoma mwaka 2016.[6][7]

Bududa
Bududa ni mji mkuu wa Wilaya ya Bududa nchini Uganda.

Uvinza
Ulijulikana kama Neu Gottorp wakati wa utawala wa Wajerumani walipokuwa wakijenga Reli ya kati toka Kigoma hadi Dar es Salaam, Mwaka 2007 ulichaguliwa kuwa chanzo cha tawi la reli itakayokwenda Bujumbura, Burundi.

Entebbe
Entebbe iko 00.04N, 320.280E. Ipo katika wilaya ya Wakiso, kusini magharibi ya Kampala, mji mkubwa na mji mkuu wa Uganda. Entebbe ipo kaskazini mwa fuo za Ziwa Victoria, ziwa lenye ukubwa zaidi Afrika.

Siasa ya Cote d'Ivoire
Mji mkuu rasmi tangu 1983 ni Yamoussoukro; hata hivyo, Abidjan unabaki kuwa kitovu cha utawala. Nchi nyingi huweka balozi zao mjini Abidjan, ijapokuwa baadhi yao (ikiwa ni pamoja na Uingereza) wamefunga harakati zao kwa sababu ya fujo zinaoendelea na ushambuliaji dhidi ya Wazungu. Wakazi wanaendelea kupata shida kwa kufuatia vita ya wenyewe kwa wenyewe inayoendelea.

Historia ya Burundi
Mwaka 1894 Mjerumani wa kwanza alipita Burundi aliyekuwa Oskar Baumann. Wakati ule Ujerumani uliwahi tayari kuanzisha koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani lakini Wajerumani walichelewa kufika kaskazini-magharibi mwa maeneo waliyotazama kuwa sehemu yao.

Burundi
Tarehe 13 Mei jenerali Godefroid Niyombare alitangaza kufukuzwa kwa Nkurunziza kutoka urais wakati huyo alikuwa safarini Tanzania, lakini uasi huu wa kijeshi ulikandamizwa.

Kigali
Baada ya kugawa kwa Ruanda-Urundi kuwa nchi mbili za Rwanda na Burundi Kgali ikawa mji mkuu wa Rwanda mwaka 1962.

Burundi
Hali ya hewa ni ya kitropiki: kuna vipindi viwili vya mvua. Joto linapungua kutokana na kimo cha nchi. Kuna mvua kwa wastani wa milimita 1,000 kwa mwaka.

Jimbo Kuu la Bujumbura
Jimbo Kuu la Bujumbura (kwa Kilatini Archidioecesis Buiumburaensis) ni mojawapo kati ya majimbo 8 ya Kanisa Katoliki nchini Burundi na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Makamba
Makamba ni mji mkuu wa mkoa wa Makamba nchini Burundi. Idadi ya wakazi wake ni takriban 19.642 (2005).

Burundi
Baada ya uchaguzi wa 1965 mapigano yalitokea kwa silaha, na kikundi cha Watutsi wakali kilichukua serikali.

Wagadugu
Wagadugu (kwa Kifaransa huandikwa Ouagadougou) ni mji mkuu wa Burkina Faso, na pia mji mkubwa kabisa wa nchi hiyo. Mwaka 2005 idadi ya wakazi ilikuwa milioni 1,2. Mji unakua haraka.

Windhoek
Windhoek ni mji mkuu wa Namibia, na uko mahali pa 22.56 S 17.09 E. Idadi ya wakazi wake ni takriban 230,000. Mji huu ni kituo muhimu kwa biashara ya ngozi za kondoo. Zamani ulikuwa makao makuu ya mtemi wa kabila la Nama aliyewashinda kabila la Waherero wakati wa karne ya 19. Mwaka wa 1885, nchi ilivamiwa na wakoloni kutoka Ujerumani, na mji wa Windhoek ukawa makao makuu ya serikali ya ukoloni mwaka wa 1892. Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia nchi ilivamiwa na majeshi ya Makaburu kutoka Afrika ya Kusini ambao wametawala nchi ya Namibia hadi mwaka wa 1990. Namibia ilipopata uhuru, mji wa Windhoek ukawa mji mkuu wa Jamhuri ya Namibia.

Historia ya Burundi
Kipindi kilichofuata kilikuwa cha [[Vita ya wenyewe kwa wenyewe]] katika sehemu mbalimbali za nchi.
[[Picha:BujumburaAirport.jpg|300px|thumbnail|Uwanja wa Ndege, Bujumbura]]
Tangu mwaka [[1995]] [[Umoja wa Afrika]] na [[Umoja wa Mataifa]] zilijitahidi kujenga mapatano kati ya vikundi. Marais na [[wanasiasa]] walioshiriki katika [[jitihada]] hizo walikuwa pamoja na [[Julius Nyerere]], [[Boutros Boutros-Ghali]], [[Nelson Mandela]], [[Thabo Mbeki]] na rais wa [[Marekani]] [[Bill Clinton]].

Historia ya Burundi
Wazungu wa kwanza waliofika walikuwa wapelelezi Waingereza Richard Burton na John Hanning Speke mnamo mwaka 1854. Lakini habari za falme kwenye eneo kati ya maziwa makubwa hazikuenea sana. Wakati wa Mkutano wa Berlin 1885 Wajerumani hawakujua ya kwamba falme za Burundi na Rwanda zilikuwepo ndni ya eneo waliotegemea kutwaa. Waliitambua baadaye tu.

Lusaka
Lusaka ni mji mkuu wa Zambia. Jiji la Lusaka liko Kusini ya Kati ya Zambia, na mahali pake ni 15°25' Kusini, 28°17' Mashariki . Iko futi 4200 (au mita 1400) juu ya UB. Idadi ya wakazi wake imekadiriwa kuwa watu 1,391,000 (mwaka wa 2000).

Historia ya Burundi
[[Jamii:Burundi]]
[[Jamii:Historia ya Afrika]]

Burundi
Matumizi ya ardhi ni kwa ajili ya kilimo au mifugo. Msongamano wa watu umesababisha kuenea kwa ukataji wa misitu, mmomonyoko wa ardhi na kupotea kwa ardhi yenye rutuba[3]. Eneo la misitu lililobaki ni kilomita cha mraba 600 pekee linalopungua kwa kasi ya asilimia 9 kwa mwaka[4]. Kuna hifadhi mbili za taifa ambazo ni Hifadhi ya Taifa ya Kibira kwenye kaskazini-magharibi (inapakana na Msitu wa Nyungwe huko Rwanda), na Hifadhi ya Taifa ya Ruvubu upande wa kaskazni-mashariki karibu na mto Rurubu (pia Ruvubu au Ruvuvu). Hifadhi zote mbili zilianzishwa mwaka 1982 kwa shabaha ya kuhifadhi wanyamapori[5].

Burundi
Vikundi kati ya wakazi ni hasa Wahutu (~80%), Watutsi (~14%) na Watwaa (mbilikimo) (chini ya 1%). Wote wanatumia lugha ya Kirundi.

Bubanza
Bubanza ni mji mkuu wa mkoa wa Bubanza nchini Burundi. Idadi ya wakazi wake ni takriban 12.728 (2005).

Thimphu
Thimphu (ཐིམ་ཕུ་ "; pia "Thimbu"") ni mji mkuu wa Bhutan. Ni pia jina la bonde penye mji na la mkoa wa nchi.

Ruyigi
Ruyigi ni mji mkuu wa mkoa wa Ruyigi nchini Burundi. Idadi ya wakazi wake ni takriban 38.458 (2005).

Bujumbura
Lakini, baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia, Bujumbura ilichukuliwa na Ubeljiji ambapo Shirikisho la Mataifa ilisimamia Ruanda-Urundi. Jina la mji likabadilishwa kutoka Usumbura hadi Bujumbura. Burundi ilipopata uhuru, mwaka wa 1962.

Bujumbura
Bujumbura ni mji ambao umeshuhudia vita vya ukabila kati ya Wahutu na Watutsi kwa kung'ang'ania uongozi wa Burundi.

Burundi
Ingawa Burundi haina bahari, sehemu ya mpaka wake eneo la mashariki unaishia kwenye mwambao wa Ziwa Tanganyika.

Burundi
Ufalme huo ulitawaliwa na kundi la Watutsi waliokuwa wafugaji wa ng'ombe na kutawala wenyeji waliokuwa wakulima Wabantu. Watutsi walikuwa tabaka la kikabaila. Mfalme au mwami alikuwa mkuu wa makabaila hao ambao walitazamiwa kama mabwana wa ardhi iliyolimwa na watu wa kawaida. Hao wakulima waliruhusiwa kulima nchi wakipaswa kutoa huduma na sehemu ya mavuno kwa mabwana waliopaswa kuwatetea dhidi ya maadui.

Kongo (Brazzaville)
Kongo (Brazzaville) ni kifupi cha kutaja nchi ya Jamhuri ya Kongo yenye mji mkuu wa Brazzaville. Jina limeundwa kwa nia ya kuwa na jina fupi tena la kutofautisha na Kongo nyingine yaani Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo au Kongo (Kinshasa).

Burundi
Lakini baadaye walianza kuingilia zaidi, na ilhali wakati ule walipendelea Watutsi, karibu machifu wote walikuwa Watutsi, na Wahutu walipotea katika nafasi za uongozi kimahali.

Banjul
Mwaka 1965 Bathurst ilikuwa mji mkuu wa nchi huru ya Gambia. Mwaka 1973 jina lilibadilishwa kuwa Banjul.
Tarehe 22 Julai 1994 palikuwa na mapinduzi wa kijeshi yaliyoanzisha utawala wa Rais Yahaya Jammeh. Geti la mji "Arch 22" lilijengwa kama kumbukumbu ya mapinduzi haya.

Busia, Uganda
Busia iko katika Wilaya ya Busia, mashariki mwa Uganda, kwenye mpaka na Kenya. Mji huu ni takriban kwa barabara, mashariki mwa Kampala, jiji kubwa na mji mkuu wa Uganda.

Orodha ya nchi za Afrika
Jina la nchi au eneo, benderaEneo (km²)Wakazi (mnamo Julai 2015)Wakazi kwa km²Mji Mkuu Burundi27,8309,824,000Bujumbura Komoro2,170783,000Moroni Jibuti23,000961,000Jibuti Eritrea121,3206,895,000Asmara Ethiopia1,127,12790,076,000Addis Ababa Kenya582,65044,234,000Nairobi Madagaska587,04023,043,000Antananarivo Malawi118,48016,307,000Lilongwe Mauritius2,0401,263,000Port Louis Mayotte (Ufaransa)374229,000Mamoudzou Msumbiji801,59025,728,000Maputo Réunion (Ufaransa)2,512853,000Saint-Denis Rwanda26,33811,324,000Kigali Shelisheli45597,000Victoria Somalia637,65710,972,000Mogadishu Sudan Kusini619,74512,340,00013Juba Tanzania945,08748,829,000Dodoma Uganda236,04035,760,000Kampala Zambia752,61415,474,000Lusaka Zimbabwe390,58013,503,000Harare

Uislamu nchini Burundi
Burundi, kikatiba ni nchi isiyoendeshwa kidini, lakini Eid ul-Fitr ni miongoni mwa sikukuu za kitaifa.

Historia ya Burundi
Katika Burundi kikosi cha kwanza cha Kijerumani kilifika mnamo 1896 wakakuta ufalme wa mwami wakaridhika kumwacha mwakilishi mkazi (resident) katika mji mkuu Gitega ambaye hakuhusika na mambo ya utawala wa ndani. Wakati ule eneo lilijulikana kwa jina "Urundi". Hapa sawa na Rwanda na Bukoba Wajerumani walitumia mbinu ya eneo lindwa ingawa walikuwa pia na majadiliano kuingiza falme hizi za kienyeji moja kwa moja ndani ya koloni lao.

Brazzaville
Brazzaville ni mji mkuu wa Jamhuri ya Kongo. Ina wakazi 1,115,773 (mwaka 2005). Iko kando la mto Kongo ikitazama mji wa Kinshasa ng'ambo ya mto.

Mbabane
Mbabane ni mji mkuu wa Uswazi ikiwa na wakazi 70,000 (2003). Ofisi za serikali ziko hapa lakini bunge na jumba la mfalme ziko mjini Lobamba.

Muramvya
Muramvya ni mji mkuu wa mkoa wa Muramvya nchini Burundi. Idadi ya wakazi wake ni takriban 18.041 (2005).

Burundi
Tarehe 24 Julai 2015 Tume ya Uchaguzi ilimtangaza Nkurunziza mshindi wa uchaguzi kwa 69.41% za kura. Agathon Rwasa alishika nafasi ya pili kwa 18.99% ingawa alikuwa amehimiza wananchi wasipige kura.

Mwaro
Mwaro ni mji mkuu wa mkoa wa Mwaro nchini Burundi. Idadi ya wakazi wake ni takriban 4.924 (2005).

Benin
Idadi kubwa ya watu wanaishi katika tambarare za Kusini ambapo miji mikubwa ya Benin iko, ikiwa ni pamoja na mji mkuu, Porto Novo, na mji mkubwa zaidi, Cotonou. Sehemu za Kaskazini ni kavu hasa.

Historia ya Burundi
Baada ya uhuru katika Burundi, kinyume na Rwanda, utawala ulibaki upande wa Watutsi kwa sababu [[jeshi]] lilikuwa mikononi mwao. Vipindi vya mashambulio kati ya vikundi vilifuata.

Kamembe
Mji wa Kamembe una uwanja wa ndege wa pili kwa ukubwa nchini Rwanda. Kupeana kwake mpaka na Bukavu, DRC na kukaa kwake karibu na Burundi kuliwavutiya wahamiaji wengi kutoka nchi zote hizi mbili ambao walifanya Kamembe kuwa makazi yao ya kudumu. Wengine wahamiaji waliokuwa Kamembe walikuwa waarabu ambao waliokuja na kukaa Kamembe aidha kama vile wakimbizi wa vita vilivyo wahi kuwa huko visiwa vya unguja ao wafanya biashara waliojihusisha na biashara ya bidhaa kama vile kahawa na ngozi wa n'gombe. Biasha ya bidhaa hizi ilinawiri sana katika myaka ya 1930 hadi mwishoni ya myaka ya 1970. Mchanganyiko huu wa raiya kutoka nchi jirani, uhamiaji wa waarabu na kunawiri kwa biashara ya bidhaa hizo zilizotajwa hapo kabla, kulifanya Kamembe kuwa na hali ya kipekee ukilinganisha na miji mingine ya nchini Rwanda.

Faty Papy
Faty Papy alianza kucheza mpira wa miguu nchini Burundi katika mji mkuu wa Bujumbura katika klabu ya Interstar klabu mashuhuri Burundi, kabla ya hapo alikua akiichezea klabu ya vijana ya Interstar ,mwaka 2007 kijana huyo akaweka mkata wakujiunga na timu kubwa ya Interstar kubwa nakua mchezaji wa kulipwa nakushiriki na timu hiyo katika mechi za kikubwa.

Burundi
Mambo mengi ya Burundi yamepatikana kutoka CIA World Factbook 2000 na 2003 U.S. Department of State website. Burundi: Ethnic Conflict and Genocide Reni Lemarchand and Lee H. Hamilton

Kirundi
Kirundi ni lugha ya Kibantu inayotumika na watu milioni kumi au zaidi hasa nchini Burundi lakini pia katika maeneo ya jirani ya Tanzania, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Uganda. Ndiyo lugha ya taifa na mojawapo ya lugha rasmi za Burundi.

Burundi
Ufalme huo ulienea katika karne zilizofuata. Mwami Ntare IV Rutaganzwa Rugamba aliyetawala tangu mwaka 1796 hadi 1850 aliweza kupanua mipaka ya ufalme wake hadi kushika sehemu kubwa ya eneo la leo.

Rwanda
Miji mikubwa zaidi ndiyo: Kigali wakazi 745.261, Butare wakazi 89.800, Gitarama wakazi 87.613, Ruhengeri wakazi 86.685 na Gisenyi wakazi 83.623.(namba za Januari 2005)

Historia ya Burundi
Mapatano yalifikiwa na kusainiwa mwaka [[2000]] na washiriki karibu wote huko [[Arusha]]. [[Majadiliano]] yaliendelea hadi mwaka [[2003]] hatimaye vita ilisimamishwa. Mapatano yaliyofikiwa yanasema ya kwamba Watutsi pamoja na Watwa, ambao ni asilimia 15 za wananchi, watakuwa na asilimia 40 ya nafasi kwenye [[bunge]] na ya kwamba [[jeshi]]ni kila upande utashika asilimia 50 za nafasi. Pia kwenye [[senati]] ya bunge kila upande utakuwa na asilimia 50.

Bujumbura
Bujumbura, ni mji mkuu wa Burundi unaokadiriwa kuwa na idadi ya wakazi 300,000. Mji upo kaskazini mashariki mwa Ziwa Tanganyika, na ni mji mkubwa zaidi Burundi, kitovu cha mawasiliano na uchumi nchini humo.

Burundi
- with up-to-date news in English and French by the International Crisis Group humanitarian news from the United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs

Burundi
Eneo lote ni nyanda za juu zenye kimo cha mita 1700 juu ya UB kwa wastani. Sehemu ya juu zaidi ni kilele cha mlima Heha chenye mita 2685 juu ya uwiano wa bahari uliopo katika safu ya milima inayopakana na bonde la ufa la Afrika ya Mashariki.

Kirundo
Kirundo ni mji mkuu wa mkoa wa Kirundo nchini Burundi. Idadi ya wakazi wake ni takriban 6.083 (2005).

Historia ya Burundi
Historia ya Burundi inahusu eneo la Afrika Mashariki ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Burundi.

Burundi
Mapatano yalifikiwa na kusainiwa mwaka 2000 na washiriki karibu wote huko Arusha. Majadiliano yaliendelea hadi mwaka 2003 hatimaye vita ilisimamishwa. Mapatano yaliyofikiwa yanasema ya kwamba Watutsi pamoja na Watwa, ambao ni asilimia 15 za wananchi, watakuwa na asilimia 40 ya nafasi kwenye bunge na ya kwamba jeshini kila upande utashika asilimia 50 za nafasi. Pia kwenye senati ya bunge kila upande utakuwa na asilimia 50. [8]

Burundi
Upande wa dini, Wakristo ni 80-90% kati ya wakazi wote, hasa Wakatoliki (65%), halafu Waprotestanti (26%). Asilimia 5 wanafuata dini za jadi na 3 Uislamu. 250px|thumbnail|Wapiga ngoma za jadi wa Burundi

Tanzania
The United Republic of Tanzania (Kiing.) Jamhuri ya Muungano wa Tanzania (Kiswahili) Bendera ya TanzaniaNembo ya Tanzania Kaulimbiu: Uhuru na UmojaWimbo wa TaifaMungu ibariki AfrikaLugha rasmiKiswahili (kwa dhati)Mji MkuuDodomaMakao ya SerikaliDodomaSerikaliJamhuriRaisJohn Pombe Joseph MagufuliMakamu wa RaisSamia SuluhuWaziri MkuuMajaliwa K. MajaliwaEneokm² 947.303Wakazi51,820,000 [2] (28th) (2014)Wakazi kwa km²47.5UhuruTanganyika kutoka Uingereza 9 Desemba 1961; mapinduzi Zanzibar 12 Januari 1964; muungano Tanganyika na Zanzibar 26 Aprili 1964PesaShilingi ya TanzaniaWakatiUTC+3Dini za wakaziDini asilia za Kiafrika (34.3%), Ukristo (33.5%), Uislamu (31.4%), wengineo (0.8%){{Sensa ya 27 Agosti 1967[1]}}

Historia ya Burundi
Katika hali hiyo Burundi ilikaribia [[uhuru]]. [[Chama cha siasa|Vyama vya siasa]] viliundwa vilivyofuata ugawaji wa kimbari kati ya Watutsi na Wahutu. Mapigano ya kwanza kati ya Wahutu na Watutsi yalitokea mwaka [[1959]] kabla ya uhuru yakakomeshwa na Wabelgiji.

Burundi
Watoto wengi wanakufa mapema, ni kama 62 kati ya 1000 wanaozaliwa (mwaka 2007). Kwa umri wa kifo kwa wastani ni miaka 54 tu. Takriban 1.2% za wananchi wana UKIMWI[6].

Dugary Ndabashinze
Dugary ni kiungo muhimu katika Timu ya Taifa ya Burundi. Alijiunga na Klabu hiyo ya K.R.C Genk mwaka 2008 na mechi nyingi amecheza dakika nyingi amefaanikisha kufunga goli mbili katika mechi zake zote na timu hiyo msimu uliopita.

Mji mkuu
Mji mkuu kwa kawaida ni mji wenye makao makuu ya serikali ya nchi fulani. Katika nchi nyingi mji huo ni pia mji mkubwa na muhimu zaidi kushinda miji mingine nchini. Huo ni sehemu yenye maendeleo makubwa sana katika nchi yoyote: ina kila huduma muhimu na miundombinu iliyo bora. Mfano: nchini Tanzania mji mkubwa ni Dar es Salaam, ingawa makao makuu ni Dodoma.

Bujumbura
Jamii:Miji Mikuu Afrika Jamii:Ziwa Tanganyika Jamii:Miji ya Burundi

Bukarest
Bukarest (kwa Kiromania: București) ni mji mkuu wa Romania. Ni pia mji mkubwa wenye wakazi milioni 2.3.

Bandundu (mji)
Bandundu (zamani "Banningville" au "Banningstad") ni mji wa mkoa wa Mai-Ndombe, katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (zamani ilijulikana kama Zaire).

Muyinga
Muyinga ni mji mkuu wa mkoa wa Muyinga nchini Burundi. Idadi ya wakazi wake ni takriban 71.076 (2005).

Rwanda
Kigali ni mji mkuu wenye kiwanja cha ndege cha kimataifa na mahoteli makubwa.

Kabinda
Kabinda ni eneo ndogo lenye kilomita za mraba 7,283 na wakazi lakhi 3. Mji mkuu ni mji wa Kabinda na miji ya Belize, Cacongo na Buco Zau. Imepakana na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Jamhuri ya Kongo na Atlantiki.

Jamhuri ya Afrika ya Kati
ሃግሬ ኤርትራ Jamhuri ya Afrika ya Kati République Centrafricaine Ködörösêse tî Bêafrîka (Kinaganaga)(Kinaganaga)Hadabu ya Taifa Unité, Dignité, Travail (Kifaransa: Umoja, Heshima, Kazi Lugha ya TaifaKisango, KifaransaMji MkuuBanguiMji MkubwaBanguiRais Waziri mkuuCatherine Samba-Panza Mahamat KamounEneo - Jumla -Maji -Eneo ya kadiriwa622,984 km² 0% Kadiriwa 42 duniUmma - Kadiriwa - Sensa, - Umma kugawa na Eneo (kilomita)3,895,150 Kadiriwa 124 duni sensa (2003) ; 5.8/km² (15 duni)Chumo cha uchumi - Jumla - kwa kipimo cha umma$ 4.53 Billioni (156 ) kadir $ 1,107 172 duniUhuru - Kadirifu - BarabaraKutoka Ufaransa >Augosti 13, 1960FedhaCFA frank (XFA)Saa za EneoUTC +1Wimbo wa TaifaWimbo wa La Renaissance" (Sango Aina "E Zingo")Intaneti TLD.cfkodi za simu236

Burundi
Burundi ilundwa kama ufalme ulioongozwa na Watutsi waliotawala Wahutu. Lakini kabla ya ukoloni mipaka kati ya makundi hayo haikuwa imara mno; Wahutu matajiri katika utumishi wa mwami waliweza kupanda ngazi na kuwa Watutsi na pia Watutsi maskini waliweza kushuka ngazi na kuhesabiwa kati ya Wahutu, hasa baada ya kuoa au kuolewa na mtu wa upande mwingine. Uhusiano wa makundi hayo ulifanana zaidi na ule wa matabaka si wa makabila tofauti, pia kwa sababu lugha ilikuwa moja kwa wote.

Orodha ya miji ya Burundi
Hii ni orodha ya miji ya nchi ya Burundi.

Burundi
Chama tawala kinajaribu kufuata siasa ya mapatano ya ndani, lakini ina uvumilivu mdogo tu kwa upinzani na mawazo yanayopinga siasa yake.

Burundi
Mwaka 2005 uchaguzi wa kwanza wa bunge baada ya vita ya wenyewe kwa wenyewe ulifanyika. Chama cha CNDD-FDD kilipata kura nyingi na kiongozi chake Pierre Nkurunziza alichaguliwa na bunge kuwa rais wa taifa. Vyama vya UPRONA na FRODEBU vilivyotangulia kuongoza serikali ya mpito vilipata kura chache kwa sababu vilishtakiwa kuwa na rushwa na upendeleo wa kindugu.

Bamako
Wakati wa ukoloni Bamako ikawa makao makuu ya koloni la Senegal ya Juu-Niger mwaka 1899 halafu mji mkuu wa Sudan ya Kifaransa mwaka 1920. Ikulu ya Koulouba ilijengwa 1907 kama makao makuu ya gavana ikawa ikulu ya rais baada ya uhuru.

Karuzi
Karuzi ni mji mkuu wa mkoa wa Karuzi nchini Burundi. Idadi ya wakazi wake ni takriban 10.705 (2005).

Historia ya Burundi
Tarehe [[24 Julai]] 2015 Tume ya Uchaguzi ilimtangaza Nkurunziza mshindi wa uchaguzi kwa 69.41% za kura. [[Agathon Rwasa]] alishika nafasi ya pili kwa 18.99% ingawa alikuwa amehimiza wananchi wasipige kura.

Kayanza
Kayanza ni mji mkuu wa mkoa wa Kayanza nchini Burundi. Idadi ya wakazi wake ni takriban 19.443 (2005).

Burundi
Kilichofuata kimesababisha wananchi 200,000 wakimbie, huko rais akikataza Umoja wa Afrika usitume askari kulinda amani na haki nchini, wakati wanajeshi wanaendelea kuua na kunyanyasa Watutsi wakielekea mauaji ya kimbari.

Burundi
* Jamii:Umoja wa Afrika Jamii:Nchi za Afrika Jamii:Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa

Historia ya Burundi
Rais atachaguliwa na wananchi wote lakini mapatano yalisema rais wa kwanza atachaguliwa na bunge.

Burundi
Mwaka 1972 malaki ya Wahutu waliuawa na jeshi la Kitutsi waliolenga hasa Wahutu wenye elimu.

Rwanda
Republic of Rwanda (ing.) République Rwandaise (far.) Repubulika y'u Rwanda (Kinyarwanda) Jamhuri ya Rwanda (Kiswahili) (Details)(Details)Lugha rasmiKiingereza, Kifaransa, Kinyarwanda, KiswahiliMji MkuuKigaliSerikaliJamhuriRaisPaul KagameWaziri MkuuAnastase MurekeziEneokm² 26.338Eneo la Rwanda Kazembekm² 123.553Idadi ya wakazi11,262,564 (Januari 2015)Wakazi kwa km²445Uhurukutoka Ubelgiji 1 Julai 1962PesaRwanda-FrancWimbo wa TaifaRwanda nziza (Rwanda nzuri)

Burundi
Kipindi kilichofuata kilikuwa cha Vita ya wenyewe kwa wenyewe katika sehemu mbalimbali za nchi. Tangu mwaka 1995 Umoja wa Afrika na Umoja wa Mataifa zilijitahidi kujenga mapatano kati ya vikundi. Marais na wanasiasa walioshiriki katika jitihada hizo walikuwa pamoja na Julius Nyerere, Boutros Boutros-Ghali, Nelson Mandela, Thabo Mbeki na rais wa Marekani Bill Clinton.

Valery Nahayo
Kwa sasa anaichezea klabu ya Kaizer Chiefs katika Ligi Kuu ya Afrika Kusini kama mlinzi. Ndiye kapteni wa timu ya taifa ya Burundi.

Uganda
Jina Uganda lina asili yake katika ufalme wa Buganda ulioko kusini mwa nchi pamoja na mji mkuu, Kampala.

Kinshasa
Kinshasa (jina la awali kwa Kifaransa: Léopoldville, na kwa Kiholanzi: Leopoldstad) ni mji mkuu na mji mkubwa wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, iliyojulikana kama Zaire miaka 1971-1997. Mji uko kwenye Mto Kongo.

Rutana
Rutana ni mji mkuu wa mkoa wa Rutana nchini Burundi. Idadi ya wakazi wake ni takriban 20.893 (2005).

Rwanda
Rwanda pamoja na Burundi zilijiunga na Kenya, Uganda na Tanzania kama wanashirika wa Jumuia ya Afrika Mashariki kwa maendeleo muhimu katika elimu, afya, uchumi na mambo mbalimbali. Mwaka 2017 bunge la Rwanda liliamua kufanya Kiswahili kuwa moja ya lugha rasmi nchini.[1]

Mji mkuu
Nigeria iliamua mwaka 1976 kuhamisha mji mkuu wa kitaifa kutoka Lagos kwenda mahali pa katikati ya nchi. "Eneo la Mji Mkuu wa Shirikisho" limeteuliwa. Mji mpya wa Abuja ndani ya eneo hili ukawa mji mkuu wa Nigeria mwaka 1991.

Burundi
Mwaka 1993 uongozi wa Kitutsi ulikubali tena uchaguzi huru ambako Mhutu Melchior Ndadaye alichaguliwa kuwa rais. Alipouawa na wanajeshi Watutsi malaki ya Watutsi waliuawa na Wahutu wakali.

Bunia
Bunia ni mji mkuu wa mkoa wa Ituri nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Idadi ya wakazi wake ni takriban 327,837.

Bujumbura
Bujumbura ni mji pekee Burundi ambao una bandari ya kupakia mali na bidhaa mbalimbali za kuuza nje, kama vile kahawa, pamba, ngozi na madini ya stani.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.