Question: Roma ni mji katika nchi gani?

Roma
Roma (pia: Rumi) ndio mji mkuu ("Roma Capitale") wa Jamhuri ya Italia.

Waraka kwa Waroma
Ndiyo maana alitaka kwenda Ulaya magharibi, yaani Roma na halafu Hispania, nchi iliyohesabika kuwa mwisho wa dunia. Ila kabla ya kwenda huko alipanga kuwaletea Wakristo wa Yerusalemu mchango wa wenzao wa mataifa.

Lugha za Kirumi
Kilatini kilikuwa lugha rasmi ya utawala, elimu na biashara ya Dola la Roma lililotawala maeneo ya Ulaya ya Kusini, Ulaya ya Magharibi, Afrika ya Kaskazini na Asia ya Magharibi kwa miaka mingi, hasa kati ya karne ya 1 KK na karne ya 5 BK.

Choo
Katika miji ya Roma ya Kale kulikuwa na vyoo vya umma ambako watu walikalia kwenye viti vilivyokatwa kwa mawe na chini yake maji yalipita na kupeleka kinyeshi katika mfereji chini ya ardhi hadi mto. Mji wa Roma ulikuwa na mfereji mkubwa uliofunikwa kwa matofali na mawe wa umbo la kuba na kukusanya maji machafu kutoka vyoo na bafu za umma na kuyapeleka hadi mto Tiber. Vyoo kwenye nyumba za Roma ya Kale kwa kawaida zilitegemea mashimo marefu chini ya nyumba.

Roma
Transclusion error: {{En}} is only for use in File namespace. Use {{lang-en}} or {{en icon}} instead. - Info-Rome ni tovuti kuhusu mambo ya kitalii katika mji wa Roma, hasa matukio ya aina mbalimbali, hoteli, maonyesho, nyumba za kumbukumbu na vyakula. Transclusion error: {{En}} is only for use in File namespace. Use {{lang-en}} or {{en icon}} instead. Transclusion error: {{En}} is only for use in File namespace. Use {{lang-en}} or {{en icon}} instead. at NASA's Earth Observatory Guide about Rome with touristic informations 360° IPIX PANORAMA

Milano
Mji ulianzishwa mnamo 400 KK na Wakelti ukawa mji wa Kiroma mnamo 222 KK ukajulikana kama Mediolanum. Mji ulikua katika Dola la Roma. Mwaka 293 Kaisari Diokletiano alichagua Milano kama mji mkuu wa nusu ya magharibi ya Dola la Roma. Tamko la MIlano lilitolewa 313 na makaisari Licinius na Konstantino Mkuu likatangaza mwisho wa mateso dhidi ya Wakristo.

Historia ya Kanisa
Mwaka 395 Kaisari akagawa dola la Roma katika sehemu mbili, yaani Magharibi (makao makuu Roma) na Mashariki (makao makuu Bizanti). Mpaka wa katikati ulifuata tofauti ya utamaduni kati ya maeneo yaliyotumia zaidi lugha ya Kigiriki na maeneo yaliyotumia zaidi Kilatini. Ugawaji huo ulikuwa na kusudi la kurahisisha utawala na utetezi. Lakini mwaka 410 makabila yasiyostaarabika yaliteka na kuharibu mji wa Roma. Mwaka 476 Kaisari wa mwisho wa Magharibi aliuawa. Makabila ya Kijerumaniki yalichukua utawala katika sehemu zote za Ulaya mpaka Afrika Kaskazini. Dola la Roma la Magharibi likagawanywa katika nchi nyingi ndogondogo. Kila sehemu makabila toka Kaskazini yalitawala kama tabaka dogo la juu wakiwategemea wenyeji kuendelea kuzalisha mali na wenyewe kupokea kodi zao. Lakini utaratibu, mawasiliano na usalama viliharibika kabisa. Uchumi na utamaduni vilirudi nyuma. Umoja wa kisiasa uliharibika, badala yake yalitokea maeneo mengi madogo ya kikabila. Ulaya Magharibi ilibaki na chombo kimoja tu chenye umoja uliovuka mipaka: Kanisa Katoliki chini ya uongozi wa Askofu wa Roma. Ndiye aliyetunza urithi wa jina kubwa la Roma akiheshimiwa pia kama mwandamizi wa Mtume Petro. Yeye kama mchungaji mkuu alilazimika kuwajibika ili kuokoa jahazi. Ndivyo walivyofanya hasa Papa Leo I na Papa Gregori I. Wafaranki, kabila kubwa la Kigermanik waliwahi kujiunga na Kanisa Katoliki wakawa msaada mkubwa kwa Mapapa. Isipokuwa, kwa kuwaachia watawale Italia ya Kati, walisababisha Papa aanze kuwa kama mfalme wa dunia hii, jambo lililoathiri sana majukumu yake ya kiroho hadi mwaka 1870.

Dola la Roma
Mji ulitawaliwa awali na wafalme. Mwaka 509 KK mfalme wa mwisho alifukuzwa na kipindi cha jamhuri ya Roma kilianza.

Ufalme wa Byzanti
Katika baadhi ya maana, hasa baada ya kuanguka kwa Dola la Roma Magharibi na mjini Roma penyewe, hujulikana pia kama Dola la Roma Mashariki.

Quirinale
Roma mwanzo wake ulikuwa kwenye kilima hicho na katika vingine sita vilivyo katikati ya mji wa leo vinavyoitwa: Palatino, Aventino, Campidoglio, Viminale, Esquilino na Celio.

Kiromania
Asili yake ni Kilatini ya Roma ya Kale kwa sababu sehemu kubwa ya Romania ya leo ilikuwa jimbo la Dakia katika Dola la Roma. Leo hii takriban theluthi mbili za msamiati una asili ya Kilatini, asilimia 20 ni za asili ya Kislavoni na mengine kutuoka lugha mbalimbali za jirani kama Kigiriki au Kituruki.

Konstantinopoli
Konstantinopoli (Kigiriki: Κωνσταντινούπολις - "Konstantinupolis", yaani "mji wa Konstantino") ni mji ulioanzishwa na Wagiriki kwa jina la Bizanti mnamo 660 KK ukapewa na Kaisari Konstantino jina lake mwenyewe na kufanywa mji mkuu wa Dola la Roma kuanzia mwaka 330 BK.

Yesu
Mbali na hayo, utawala wa Dola la Roma, ulioenea Ulaya Magharibi na Kusini, Afrika Kaskazini na nchi za Mashariki ya Kati kupakana na Iraq ya leo, kwa jumla ulihakikisha hali ya amani kwa muda wote wa Agano Jipya na karne za kwanza za Kanisa.

Vatikani
Ni nchi ya Papa ambaye ni askofu wa Roma na mkuu wa Kanisa Katoliki duniani kote.

Manaeni
Manaeni (au Menachem) alikuwa nabii na kiongozi mmojawapo wa Kanisa la kwanza huko Antiokia, jiji la Siria katika Dola la Roma (leo nchini Uturuki).

Roma ya Kale
Baada ya karne za upanuzi uhamiaji wa mataifa mapya ya Wagermanik pamoja na mashambulio kutoka Asia zilisababisha hatimaye kuanguka kwa Dola la Roma kuanzia karne ya 5 BK.

Utumwa
Kule Ulaya kuna kundi la mataifa linaloitwa tangu zamani "Waslavi" (kama vile Warusi, Wapolandi, Waserbia n.k.). Kumbe neno "slavi" kiasili linamaanisha "watumwa": watu wa mataifa yale walikamatwa zamani na kuuzwa kama watumwa katika sehemu nyingine za Ulaya, Asia na pia Afrika Kaskazini.
Hali hiyo ni mbaya sana, hailingani kabisa na utu na heshima ya kibinadamu, wala haipatani na Ukristo unaokiri na kulenga udugu wa watu wote. Lakini watu walioishi zamani katika mazingira yenye utumwa walikuwa wamezoea hali hiyo.
Habari za watumwa tunaweza kuzisoma hata katika Biblia. Ilikuwa jambo la kawaida katika mazingira ya Israeli ya Kale. Mtu aliweza kukamatwa na kuuzwa utumwani ili kulipia madeni yake. Mara nyingi watumwa walikuwa watu waliokamatwa vitani. Kwa mfano wakazi wote wa Yerusalemu walifanywa watumwa baada ya mji huo kutekwa na wanajeshi Waroma mwaka 70 B.K. Wakati wa Biblia asilimia 20 hivi za wakazi wa Dola la Roma walikuwa watumwa. Lakini katika nchi ya Israeli hali ilikuwa tofauti. Sheria ya Musa ilimwacha mtumwa awe huru baada ya miaka 7 (Kut 21:2). Kwa sababu hiyo hawakuwapo watumwa wengi katika Israeli. Labda ndiyo sababu Yesu hakufundisha juu ya utumwa kwani walikuwa wachache sana katika mazingira yake.
Mtume Paulo aliishi zaidi nje ya eneo la Israeli. Katika miji mikubwa kama Antiokia, Korintho, Efeso au Roma watumwa walikuwa wengi. Paulo alifundisha ni wajibu wa mabwana Wakristo kuwatendea watumwa wao vizuri. Kwa nini hakupinga utumwa?

Ravenna
Kati ya 402 hadi 476 Ravenna ilikuwa makao makuu ya kaisari na hivyo mji mkuu wa Dola la Roma la Magharibi. Baada ya mwisho wa utawala wa Kiroma katika magharibi iliendelea kuwa mji mkuu wa wafalme wa Kigermanik kama Odoaker na Theodoriki. Wagermanik walikuwa Wakristo wa dhehebu la Waariano lakini wakazi wenyeji wa mji walifuata Ukristo wa Kiorthodoksi. Baada ya Italia kurudishwa chini ya Dola la Roma la Mashariki mji ulikuwa makao makuu ya gavana mkuu wa Bizanti katika Italia hadi mwaka 751 ambako kabila la kigermanik la Walangobardi lilitawala tayari sehemu kubwa za Italia ya Kaskazini lilivamia pia Ravenna. Wakati ule Walangobardi walikuwa Wakatoliki na katika miaka iliyofuata Wakristo wa Ravenna walikuwa chini ya usimamizi wa Papa wa Roma.

Vatikani
Utawala wa Papa juu ya mji na mkoa wa Roma ulilindwa na Ufaransa hadi 1870.

Basilika la Mt. Petro
Basilika hilo lote liko ndani ya eneo la Vatikani ambalo ni dola au nchi huru ndogo iliyoko ndani ya mji wa Roma (makao makuu ya Italia).

Roma
Tangu kuondoka kwa makao makuu ya Kaisari na kupungua kwa nguvu ya Dola la Roma Magharibi idadi ya wakazi ilipungua hadi kuwa na takriban 100,000 mnamo mwaka 530.

Roma
Tangu kuimarika kwa utawala wa mapapa mji ulianza kukua tena; mnamo mwaka 1900 ukawa na wakazi 400,000. Katika karne ya 20 mji ulipanuka sana hadi kufikia idadi ya wakazi wa zamani hata kuipita. Siku hizi asilimia 7.4 ni wageni.

Vienna
Kwa karne nyingi Vienna ilikuwa mji mkuu wa dola kubwa. Wafalme na makaisari wa familia ya Habsburg walitawala Dola Takatifu ya Kiroma hadi 1806 na baadaye na maeneo makubwa ya Ulaya ya kusini-mashariki hadi 1918. Hivyo Vienna ina majengo mazuri inayotunza kumbukumbu ya enzi za kale sio tu mji mkuu wa Austria ndogo ya leo.

Amman
Amman ni mji mwenye historia ndefu iliyojulikana kwa jina la Rabat Amon wakati wa Biblia. Ilistawi vizuri hadi nyakati za Dola la Roma ilipopambwa na majengo makubwa na mazuri yanayoonekana hadi leo. Lakini umuhimu wake ulipungua siku za Wamuawiya na wakati wa kuundwa kwa Yordani palikuwa na kijiji tu. Mfalme Abdullah bin al-Husayn alianzisha hapa mji mkuu wake. Hadi vita kuu ya pili ya dunia Amman haikuzidi wakazi 30,000.

Emilia-Romagna
Mji mkuu wake ni Bologna.

Pompei
MJI HUO UMEWEKA KAMA HISTORIA NA KUMBUKUMBU YA WAROMA, mnamo karne ya 16BC, watu waliokuwa wakiishi katika mji huo walitumia lugha mbalimbali jama Kiebrania na lugha za kiyunani. katika karne ya 15BC mji wa POMPEI ULIANZA KUJENGEKA ... jamii zilianza kuishi katika mji huo na kuanzisha makazi na kufanya kazi kwa bidii na kuujenga mji ws POMPEI. Hata hivyo waskati vokkano inalipuka katika mji huo, tartari ulikuwa umejengekla sana . MUANDISHI mmoja wa ITALIA aliandika kuhusu mlipuko huo na kutoa ufafanuzi juu ya janga hilo , alisema katika jarida lake "watu wengi walipoteza maisha katika tukio hilo na nbi nusu ya mji huo wa POMPEI, japo kuna walio fanikiwa kukimbia na kuokoka < watoto na wanawake ndio walio dhurika zaidi, pia wazee na wasiojiweza," alimalizia kwa kusema kuwa pamoja na yote , mji wa WA POMPEI umejengeka upya tena , Hata hivyo mwandishi huyo alitoa tathimjkini juu ya tukio, lililojitokeza karne nyingi zilizopita kuwa hakuna madhara mabaya kama hayo ajali mbaya ya volkano , kwani majivu, joto, vumbi lililotanda liliwapa kizuizi cha kukimbia na kujiokoa wa na familia zaO, LEO POMPEI NI ,MJI WA KIHISTORIA UNAOTEMBELEWA NA WATALII KUTOKA NDANI NA NJE
WATALII ZAIDI YA MILIONI 7 HUTEMBELEA MJI HUO WA KIHISTORIA KWA MWAKA.

Koloni nyakati za kale
Koloni za aina ziliundwa awali ndani ya Italia wakati wa upanuzi wa utawala wa mji wa Roma juu ya rasi yote. Baadaye koloni zilianzishwa pia nje ya Italia kwa mfano Gallia, Germania, Britania, Uyahudi au Afrika ya Kaskazini.

Toscana
Iko katikati ya rasi ya Italia, kaskazini kwa Roma.

Roma ya Kale
Roma ya Kale ni ustaarabu uliokua kutoka katika mji Roma, ulioanzishwa katika rasi ya Italia kabla ya karne ya 9 KK.

Namba za Kiroma
Namba za Kiroma ni mfumo wa namba jinsi ulivyokuwa kawaida wakati wa Roma ya Kale na katika mwandiko wa Kilatini. Mfumo huu unaendelea kutumiwa hadi leo kwa namba za pekee, hasa katika muundo wa orodha ambako mgawanyo ni wa ngazi mbalimbali. Ni kawaida kwa kutofautisha watu wenye jina lilelile, kwa mfano wafalme au mapapa: Papa Benedikto XVI (= wa kumi na sita) au Malkia Elizabeth II (= wa pili).

Campania
Mji mkuu wake ni Napoli, mji wa tatu wa nchi baada ya Roma na Milano.

Roma
Kuanzia karne ya 7 BK ukawa mji mkuu wa Dola la Papa, halafu wa Ufalme wa Italia na sasa wa Jamhuri ya Italia. Huitwa mara nyingi "Mji wa Milele".

Waraka kwa Waroma
Waraka kwa Waroma ni kitabu kimojawapo cha Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo. Andiko hili ni barua ya Paulo wa Tarso kwa ushirika wa Wakristo katika mji mkuu wa Dola la Roma.

Gallia
Mnamo mwaka 390 KK kabila fulani la Wagallia chini ya kiongozi Brennus lilivamia Italia na mji wa Roma lakini walishindwa kuteka boma la mji. Kwa muda mrefu Waroma walihofia majirani ya kaskazini.

Dola la Roma
Mji uliundwa katika karne ya 9 KK hivi kwenye vilima kando ya mto Tiber katikati ya rasi ya Italia. Waroma wenyewe walipenda kutaja mwaka 753 KK walioutumia kama chanzo cha kalenda yao "ab Urbe Condita" (a.U.C. = tangu kuundwa kwa Roma). Lakini akiolojia imeonyesha dalili za makazi ya mapema zaidi katika eneo la mji.

Israeli ya Kale
Utawala wa Kiroma ulirahisisha biashara na uchumi pamoja na mawasiliano katika maeneo haya yote. Waroma hawakuwa na mitambo ya injini lakini walikuwa wataalamu wa uhandisi. Walikuwa hodari sana kujenga barabara na nyumba za ghorofa. Majengo kadhaa waliyoyajenga husimama mpaka leo. Magofu ya miji yao yanaonekana leo hii kuanzia Misri na Algeria hadi Ujerumani na Asia. Wasanii wao walichonga sanamu za mawe za kudumu.

Dameski
Tangu mwaka 64 KK Dola la Roma likaingia Shamu. Dameski ikawa mji mkuu wa jimbo la Kiroma likakua na kustawi. Mpangilio wa Waroma yanaonekana hadi leo katika mji wa kale wa Dameski, hata kama majengo ya nyakati zile yamefichwa mita 5 chini ya uwiano wa mji wa leo. Barabara ya decumanus ya Kiroma, ambayo imetajwa katika Biblia kama "barabara iliyonyoka" au "barabara iitwayo Nyofu" (Mdo 9:11), inaonekana hadi leo.

Assisi
Kwa asili Asizi ni mji wa Kirumi ambao ulipata umuhimu kwa sababu unatawala barabara kuu ya mkoa wa Umbria kutoka Spoleto (ambayo katika Karne za Kati ilikuwa makao ya mfalme mdogo aliyekuwa chini ya mfalme mkuu wa Ujerumani) hadi Perugia mji uliokuwa chini ya utawala wa Papa.

Dola la Roma Magharibi
Chini ya Konstantin Mkuu, mji wa Konstantinopoli ulitangazwa mji mkuu wa pili. Baada ya kifo cha Theodosius Mkuu, utawala uligawanywa kati ya wana wake na kweli kulikuwa na madola mawili yenye miji mikuu miwili.

Asmara
Miaka ya 1930 Waitalia waligeuza mji kwa majengo mapya; Asmara iliitwa na Waitalia "Piccola Roma" (Roma mdogo). Siku hizi majengo makubwa zaidi ya Asmara ni ya Kiitalia, na maduka bado yana majina ya Kiitalia, mfano - "Bar Vittoria", "Pasticceria moderna", "Casa del formaggio", "Ferramenta".

Waetruski
Waetruski walikuwa taifa maalumu katika Italia ya kale. Waliishi katika Italia ya Kati na kuanzisha mji wa Roma.

Axum
Likiwa katika eneo la kanda ya Mehakelegnaw, katika moja ya maeneo ya Tigray, chini ya milima ya Adwa, mji wa Axum umeinuka kiasi cha mita 2,131. Mji wa Axum ulikuwa ni kituo cha dini ya Kikristo, jeshi la maji, shughuli za kibiashara, na nguvu za kimataifa za Ufalme wa Aksumite, ambao pia umeandikwa katika maandishi ya zamani yaliyopatikana nchini Rome katika kipindi cha kuzaliwa kwa Kristo, na pia yamehusishwa na kupanuka kwa mji wa Roma katika eneo la kaskazini mwa Afrika na baadae mji huo ukaendelea na kuwa falme wa dini ya Kikristu. Lakini kwa ujumla historia kamili ya mji huu bado haijafahamika, hadi hii leo chanzo halisi cha historia ya mji huu ni kutoka katika maandishi ya kanisa.

Roma
Roma una wakazi milioni 2,870,336[1] katika eneo la km² 1,287.36.

Roma
Roma uko katikati ya Italia ikiwa mita 20 juu ya UB ndani ya tambarare ya bonde la mto Tiber linalopakana na milima ya Abruzzi, milima ya Sabini na milima ya Albani.

Roma (maana)
Roma ni umbo asili la jina katika Kilatini na Kiitalia; limekuwa pia la kawaida katika Kiswahili cha kisasa.

Campidoglio
Campidoglio ni kilima maarufu katikati ya Roma, mji mkuu wa Italia.

Afrika ya Kiroma
Africa ilikuwa jimbo la Kiroma kwenye mwambao wa Mediteranea. Eneo lake lilikuwa takriban Tunisia ya kaskazini pamoja na pwani la Libya ya magharibi.

Emilia-Romagna
Emilia-Romagna ni mkoa wa Italia. Uko upande wa kaskazini mashariki.

Romania
Mji mkuu na mji mkubwa zaidi ni Bukarest.

Historia ya Wokovu
Ingawa Paulo alikaa Efeso miaka mitatu, moyo wake wa kimisionari haukutulia kwa sababu alikumbuka alivyotabiriwa atafanya kazi hata mbali zaidi. Ndiyo maana alitaka kwenda Ulaya magharibi, yaani Roma na halafu Hispania, nchi iliyohesabika kuwa mwisho wa dunia. Ila kabla ya kwenda huko alipanga kuleta mchango wa Wakristo wa mataifa kwa wenzao wa Yerusalemu.

Ravenna
Ravenna ni mji wa Italia katika mkoa la Emilia-Romagna. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2009, mji una wakazi wapatao 135.000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 4 kutoka juu ya usawa wa bahari.

Ankara
Ankara ilianzishwa katika milenia ya pili KK na tangu karne ya tatu KK ilijulikana kwa jina la Ancyra. Wakatai wa Dola la Roma ilikuwa mji mkuu wa jimbo la Galatia. Mji uliendelea katika Dola la Bizanti (Roma ya Masahriki).

Dola la Roma
Nchi nyingi za sasa ziliwahi kuwa sehemu ya Dola la Roma kama vile Uingereza, Ufaransa, Hispania, Italia, Ugiriki na nchi za Balkani upande wa Ulaya, Moroko, Algeria, Tunisia, Libia na Misri upande wa Afrika, na Uturuki, Syria, Lebanon, Palestina, Jordan na hata Irak upande wa Asia.

Ukristo barani Afrika
Mnamo mwaka 610 B.K. sehemu kubwa ya Afrika Kaskazini iliunganika tena chini ya Dola la Roma lililotawaliwa kutoka mji wa Bizanti (Roma ya mashariki). Lakini utawala huo ulikuwa hafifu kulingana na zamani za Roma ya Kale.

Italia
Makao makuu ni jiji la Roma, lenye umuhimu mkubwa katika historia ya dunia nzima.

Historia ya Italia
Peninsula ya Italia iliunganishwa mara ya kwanza na Jamhuri ya Roma (509-27 KK), lakini hiyo ilipoenea Ulaya kusini na magharibi, Afrika ya Kaskazini na Asia ya Magharibi ikawa na sura ya kimataifa kama Dola la Roma.

Warumi
Kirumi au Warumi inaweza kumaanisha:Kwa maana ya kihistoria, Waroma ni watu wa Dola la Roma lililotawala eneo kubwa katika Ulaya, Afrika ya Kaskazini na Asia ya Magharibi takriban karne ya 1 hadi ya 5 BK. Kiasili ndio watu wa mji wa Roma na mazingira yake tu, lakini baadaye sehemu kubwa ya wakazi wote wa dola wamekuwa raia wakiitwa Waroma."Angalia: vipengee vifuatazo vimeandikwa katika mpangilio wa kietimolojia."

Quirinale
Quirinale ni kilima maarufu katikati ya Roma, mji mkuu wa Italia.

Fransisko wa Asizi
Kwa asili Asizi ni mji wa Kirumi ambao ulipata umuhimu kwa sababu unatawala barabara kuu ya mkoa wa Umbria kutoka Spoleto (makao ya mfalme mdogo aliyekuwa chini ya mfalme mkuu wa Ujerumani) hadi Perugia mji uliokuwa chini ya utawala wa Papa. Wakati huo kulikuwa na ushindani mkubwa kati ya Asizi uliokuwa chini ya mfalme mkuu na jirani yake Perugia uliosimama upande wa Papa.

Historia ya Wokovu
Mtume Paulo akijua umuhimu wa Roma, mji mkuu wa ulimwengu wa zamani hizo, aliwaandikia Wakristo wa huko barua ndefu tena nzito kuliko zote. Alitaka kuwaeleza kwa maandishi ya mpango mafundisho yake kuhusu wokovu, kwa sababu walikuwa wamesikia habari tofautitofauti juu yake bila ya kukutana naye.

Vita ya miaka 30
Ujerumani ilikuwa sehemu kubwa ya Dola Takatifu la Kiroma pamoja na majimbo ambayo leo ni Ucheki, Uholanzi, Uswisi, Ufaransa ya magharibi, Italia ya kaskazini na Austria. Dola Takatifu ilikuwa kama maungano ya madola madogo zaidi chini ya Kaisari.

Ukristo barani Afrika
Wakati wa Yesu Afrika Kaskazini pia ilikuwa chini ya utawala wa Roma. Wakati ule wakazi wake hawakuwa Waarabu. Kiutamaduni palikuwa na sehemu mbili: Misri upande wa Mashariki na nchi za Waberberi upande wa Magharibi. Nchi hizo za Waberberi (Moroko, Algeria, Tunisia na Libia za leo) zilikuwa pia na miji mingi walipokaa wahamiaji kutoka Italia waliotumia lugha ya Kilatini. Mji mkuu wa sehemu ile ni Karthago (karibu na Tunisi ya leo). Mji mwingine unaoonekana katika Biblia ni Kurene (kule Libia).

Kiroma
Kiroma ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waroma kwenye kisiwa cha Romang. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiroma imehesabiwa kuwa watu 1700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiroma iko katika kundi la Kitimor-Babar.

Orodha ya nchi za Afrika
Kanda zinazotajwa (Afrika ya Kusini – Magharibi n.k.) zinafuata utaratibu wa Umoja wa Mataifa . Misri imo Afrika lakini sehemu ya eneo lake iko Asia ya Magharibi. Wengine huiita nchi ya kimabara. Visiwa vya Kanari ni sehemu ya Hispania ikiwa Las Palmas de Gran Canaria pamoja na Santa Cruz de Tenerife ndiyo miji mikuu pamoja mara nyingi huhesabiwa kuwa sehemu ya Afrika ya Kaskazini; viko karibu na Moroko and Sahara ya Magharibi; wakazi na eneo vya 2001. Mji wa Ceuta ni eneo la Hispania ufukoni wa Bahari ya Mediteraneo ikizungukwa na nchi ya Moroko; wakazi na eneo ni ya 2001. Visiwa vya Madeira ni sehemu ya Ureno, mara nyingi huhesabiwa kuwa sehemu ya Afrika ya Kaskazini viko karibu na Moroko; wakazi na eneo vya 2001. Mji wa Melilla ni eneo la Hispania ufukoni wa Bahari ya Mediteraneo ikizungukwa na nchi ya Moroko; wakazi na eneo ni ya 2001. Bloemfontein ndiyo makao ya Mahakama Kuu ya Afrika Kusini, Cape Town ni makao ya Bunge, Pretoria ni makao makuu ya serikali. Yamoussoukro ndiyo rasmi Mji Mkuu wa Côte d'Ivoire lakini Abidjan ni makao ya serikali hali halisi. Sahara ya Magharibi imetekwa na kutawaliwa kwa sehemu kubwa na Moroko hali isiyokubalika na jumuiya ya kimataifa

Latina
Latina ni mji wa Italia katika mkoa la Lazio. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2009, mji una wakazi wapatao 115,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 21 kutoka juu ya usawa wa bahari.

Mtaguso wa pili wa Vatikani
Jina la mtaguso mkuu huo, ambao ni wa 21 kwa Kanisa Katoliki, linatokana na kwamba ni wa pili kufanyika katika mtaa wa Vatikani, ambao ni nchi huru ndani ya mji wa Roma.

Dola la Roma
Chanzo cha dola la Roma kilikuwa dola-mji mjini penyewe.

Historia ya Tunisia
Baada ya hao kushindwa na Roma ya Kale, ilikuwa jimbo la "Africa" katika Dola la Roma.

Viminale
Roma mwanzo wake ulikuwa kwenye kilima hicho na katika vingine sita vilivyo katikati ya mji wa leo vinavyoitwa: Palatino, Aventino, Campidoglio, Quirinale, Esquilino na Celio.

Dola Takatifu la Kiroma
Dola Takatifu la Kiroma (Kijerumani: Heiliges Römisches Reich, Kilatini: Sacrum Romanum Imperium) lilikuwa jina la Ujerumani kati ya takriban mwaka 1000 na 1806. Lakini dola hilo, licha ya Ujerumani, lilikuwa pia na maeneo makubwa, yakiwa ni pamoja na Austria, Italia ya Kaskazini, Ubelgiji, Uholanzi na Ucheki wa leo.

Roma (maana)
Matoleo ya Biblia ya "Union Version" iliyochapishwa tangu 1952 hutumia "Rumi", "Warumi". Kumbe tafsiri ya Biblia ya "Kiswahili cha Kisasa" hutumia "Roma", "Waroma".21 Aprili 753 KK ndiyo tarehe ya kimapokeo ambayo mji huo ulisemekana kuundwa na mapacha Romulo na Remo. Ukweli ni kwamba ulianzishwa mapema zaidi (1000 K.K. hivi).

Walatini
Polepole Roma, mji wao mkuu, uliteka maeneo mengi ya Ulaya kusini, Ulaya magharibi, Afrika kaskazini na Mashariki ya kati, hata kuunda dola kubwa lililoendelea hadi mwaka 476 magharibi na 1453 mashariki.

Roma ya Kale
Sehemu ya mashariki ya Dola iliyoongozwa kutoka Konstantinopoli iliendelea. Tabia yake ilibadilika polepole kuwa milki ya Wagiriki ikaitwa baadaye Milki ya Byzanti ikiendelea hadi mwaka 1453, Waturuki walipotwaa mji wa Konstantinopoli na kuimaliza.

Syria
Tangu mwaka 64 KK Dola la Roma likaingia Shamu. Dameski ikawa mji mkuu wa jimbo la Kiroma likakua na kustawi. Barabara na majengo ya nyakati zile za Waroma yanaonekana hadi leo, kwa mfano barabara ya decumanus, ambayo imetajwa katika Biblia ya Kikristo kama "barabara iliyonyoka" au "barabara iitwayo Nyofu" (Mdo 9:11).

Panonia
Panonia (kwa Kilatini "Pannonia") ilikuwa jimbo la Dola la Roma kuanzia mwaka 9 KK hadi 433. Eneo lake lilipakana na milima ya Alpi upande wa magharibi na mto Danubi upande wa kaskazini na mashariki. Leo hii eneo lake lakaliwa na Hungaria ya magharibi, Burgenland ya Austria na sehemu za Kroatia, Serbia na Slovenia. Wakati wa Roma ya kale jimbo liligawiwa mara mbili na mwaka 433 lilikabidhiwa kwa mfalme Attila wa Wahunni.

Ufalme wa Wavandali
Mwaka 439 waliteka pia mji wa Karthago na mfalme akaufanya mji wake mkuu. Uvamizi wa Karthago uliwapatia Wavandali pia jahazi nyingi za kijeshi za Waroma. Hali hiyo iliwawezesha kushambulia hata mji wenyewe wa Roma mwaka 455, lakini hawakukaa, ila baada ya kuuvamia na kuuharibu walirudi Afrika.

Dola la Roma
Tokeo lake lilikuwa mabadiliko la kilimo katika Italia: wakulima wadogo walizidi kushuka chini, walipaswa kukopa pesa kwa kujidumu na kuwa na madeni. Mwishowe walipaswa kuuza mashamba yao na kutafuta kazi kama vibarua. Kinyume chake tabaka la wenye mashamba makubwa liliongezewa nguvu na utajiri. Tofauti za kijamii ziliongezeka. Tofauti hizo zilisababisha kutokea kwa kipindi cha machafuko ya kisiasa na ya kijamii ambayo yalipeleka Roma hadi vipindi vya vita ya wenyewe kwa wenyewe.

Dola la Roma
Lilianza kwenye mji mkuu wa Roma na rasi ya Italia ikaendelea kuunganisha makabila na mataifa ya nchi nyingi kwenye mabara matatu ya Ulaya, Afrika na Asia.

Dola la Roma
Mji wa Roma ulieneza athira yake kwa njia ya mapatano au vita na miji na makabila jirani.

Ukoloni
Neno "koloni" linatokana na Kilatini colonia (kupitia Kiingereza colony). Ni kwamba Roma ya Kale ilipanua eneo lake kwa kuanzisha miji mipya ya nje kwa kuteua raia na kuwapa ardhi kwa ajili ya mashamba huko. Hiyo iliitwa koloni.

Rome, New York
Rome ni mji wa Marekani katika jimbo la New York. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2000, mji una wakazi wapatao 35,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 139 kutoka juu ya usawa wa bahari. Eneo lake ni 196.0 km².

Kanisa kuu la Roma
Kanisa kuu la Roma ni jengo la ibada lililopo tangu karne ya 4 hadi leo katika mtaa wa Laterani mjini Roma.

Tunisia
Baada ya hao kushindwa na Roma ya Kale, ilikuwa jimbo la "Africa" katika Dola la Roma.

Celio
Celio ni kilima maarufu katikati ya Roma, mji mkuu wa Italia.

Roma
Roma ilianza kama muungano wa vijiji vidogo vyenye wakazi mia kadhaa.

Djemila
Djemila (kar.: جميلة "mzuri, unaopendeza") ni kijiji katika Algeria ya kaskazini penye maghofu ya Curculum (pia: Cuicul) uliokuwa mji wa Roma ya Kale katika jimbo la Numidia. Maghofu yamepokelewa katika orodha ya urithi wa dunia tangu 1982.

Italia
Nchi huru mbili ndogo zinazozungukwa na eneo la Italia pande zote ni San Marino na Vatikano.

Mji
Ukuaji wa madola ulifanya baadhi ya miji ipewe hadhi ya mji mkuu, kama vile Roma ambao wakati wa Yesu ulikuwa na wakazi zaidi ya nusu milioni.

Vatikani
Mji wa Vatikani ni dola-mji lenye eneo la kilomita za mraba 0,44 tu. Hivyo ni nchi ndogo kuliko zote duniani. Pande zote inazungukwa na Italia.

Rasi ya Italia
Karibu eneo lake lote ni nchi ya Italia. Maeneo matatu madogo ya kujitegemea ndani yake ni San Marino, Monako na Mji wa Vatikani.

Esquilino
Esquilino ni kilima maarufu katikati ya Roma, mji mkuu wa Italia.

Krismasi
Kutoka Roma, uliokuwa mji mkuu wa Dola la Roma, sherehe ya 25 Desemba ilienea kote katika Ukristo.

York
Ni mji wa kale sana: ulikuwepo tayari zamani za utawala wa Dola la Roma katika Uingereza ukaitwa Eboracum.

Roma
Mwanzo wa Roma ulikuwa kwenye vilima saba vilivyo katikati ya mji wa leo vinavyoitwa: Palatino, Aventino, Campidoglio, Quirinale, Viminale, Esquilino na Celio.

Dola la Papa
Kwa mapatano ya tarehe 11 Februari 1929, badala yake ilianzishwa Mji wa Vatikani, nchi ndogo kuliko zote duniani (kilometa mraba 0.44, wakazi 600 hivi), lakini huru ili mamlaka ya kiroho ya Papa isiingiliwe na watawala wa dunia kama ilivyotokea zamani.

Roma
Wilaya za jirani ni Viterbo, Rieti, L'Aquila, Frosinone na Latina.

Vatikani
Jina limetokana na kilima cha Vatikani (kwa Kilatini: Mons Vaticanus) ndani ya jiji la Roma, upande wa magharibi wa mto Tiber.

Papa
Papa ni pia mkuu wa nchi huru ya Mji wa Vatikano iliyopo ndani ya mji wa Roma (ambao ni mji mkuu wa Italia).

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.


Question: Aina ya Sayari ni ngapi?

Sayari
Jua letu lina sayari nane ambazo ni Utaridi (Mercurius), Zuhura (pia: Ng'andu; Venus), Dunia yetu (Earth), Mirihi (Mars), Mshtarii (Jupiter), Zohali (Saturnus), Uranus na Neptun. Toka mwaka 1930 hadi Agosti 2006 Pluto ilikuwa ikitambulika kama sayari hivyo kufanya idadi ya sayari zinazojulikana kuwa tisa. Hata hivyo chama chenye mamlaka juu ya masuala ya sayari na nyota, International Astronomical Union kimetangaza rasmi kuwa Pluto si sayari na kuiita sayari kibete[7]. Vitabu vya shule vilibatilishwa ili kukidhi mabadiliko haya japo bado kuna vitabu katika shule vya toleo la zamani ambazo bado zaonyesha Pluto kuwa sayari kweli.

Zohali
Zohali (kutoka kar. "(zuhal)", pia: Zohari kutoka Kilatini/Kiing. Saturnus) ni sayari ya sita toka kwenye jua katika Mfumo wa jua na sayari zake. Ni sayari kubwa ya pili baada ya Mshtarii.

Majina ya nyota
Wakati violwa vipya vilipogunduliwa katika mfumo wa Jua wanaastronomia waliendelea kutumia majina kutoka mitholojia ya Kiroma au ya Kigiriki, kwa mfano majina ya Uranus na Neptun kwa sayari za mbali, na pia majina ya miezi ya sayari hizo. Tangu mwanzo wa karne ya 21 UKIA ilichagua pia majina kutoka mitholojia ya mataifa mbalimbali ya Dunia hata nje ya mapokeo ya Kigiriki - Kiarabu.

Nyota
Sayari: Kati ya nyota zinazoonekana kwa macho kuna chache zinazobadilisha polepole mahali angani kati ya nyota nyingine. Zikihama zinafuata mwendo maalumu unaorudia kila mwaka. Nyota hizi zinaitwa sayari. Tangu kupatikana kwa darubini tunajua ya kwamba sayari ni gimba mango kubwa kama dunia yetu lenye umbo la tufe linalozunguka jua kwenye anga ya ulimwengu. Kwa macho haiwezekani kutofautisha mara moja sayari na nyota nyingine. Kwa hiyo katika lugha ya kila siku sayari huitwa mara nyingi "nyota" ikionekana kwa macho. Lakini tangu milenia nyingi wataalamu waliotazama anga walijua kuna tofauti. Tangu miaka kadhaa inajulikana kuna sayari nyingi hata nje ya mfumo wa jua letu lakini hizi hazionekani kwa macho wala kwa darubini za kawaida. Zinaitwa sayari za nje (kwa Kiingereza exoplanets)

Sayari ya Tisa
Kufuatana na makadirio ya Konstantin Batygin na Michael E. Brown wa California Institute of Technology (Caltech) ya mwaka 2016, uwezekano wa kuwepo kwa Sayari ya Tisa ni mkubwa. Waliingiza data zote za obiti katika vielelezo vya kompyuta, wakafikia suluhisho la kwamba, kuwepo kwa sayari kubwa inayozunguka jua katika umbali mkubwa nje ya ukanda wa Kuiper kunaweza kueleza mambo yasiyo ya kawaida ya obiti zilizochunguliwa. [14]

Sayari ya nje
Kwa muda mrefu sayari nje ya mfumo wa Jua letu hazikujulikana. Giordano Bruno aliwaza mnamo karne ya 16 ya kwamba kuna dunia nyingi katika anga sawa na Dunia yetu. Isaac Newton alifikiri pia ya kwamba sayari zinaweza kuwepo nje ya mfumo wetu. Lakini haikuwezakana kuthibitisha nadharia hizi.

Kupatwa kwa jua
Wakati sayari inapita kati ya Jua na Dunia inafunika sehemu ya Jua. Tofauti haionekani kwa macho lakini inaweza kutazamwa kwa kutumia darubini. Kuna sayari mbili zinazoweza kupita mbele ya Jua kwa macho ya mtazamaji duniani, ni Utaridi "(Mercury)" na Zuhura "(Venus)".

Dunia
Dunia ni mojawapo ya sayari zinazoelea katika anga ya ulimwengu. Kuna sayari nane zinazolizunguka jua, dunia yetu ikiwa sayari ya tatu katika mfumo wa jua na sayari zake.

Zuhura
Uso wa sayari umefanyiwa utafiti kwa msaada wa rada kutoka vipimaanga Magellan na Pioneer-Venus. Kutokana na matokeo yake ramani ya kwanza ilitokea. Sehemu kubwa ya sayari ni tambarare yenye vilima na mabonde yasiyo marefu. Kutokana na joto kubwa (mnamo 500°C) hakuna maji wala bahari. Kuna sehemu mbili ambako nyanda za juu zinapanda juu ya uwiano wa kawaida na hizi zilifananishwa na kontinenti za Dunia. Karibu na ikweta ya Zuhura iko sehemu inayoitwa "Aphrodite Terra" yenye ukubwa kama Amerika Kusini. Kwenye upande wa mashariki kuna safu za milima na mabonde makubwa pamoja na volkeno. Sehemu ya pili huitwa "Ishtar Terra" yenye ukubwa sawa na Australia kwenye Dunia. Hapa kuna milima ya Maxwell yenye urefu wa mita 10.800 juu ya uwiano wa wastani.

Sayari kibete
Kufuatana na azimio la Umoja wa kimataifa wa wanaastronomia
Tabia za sayari kibete ni hizi nne:

Sayari
Wakati mwingine kuna violwa vingine ambavyo vinavyoitwa pia "sayari" ingawa havitoshelezi masharti yote matatu.

Orodha ya Viumbe vya Visasili
Malaika (Ukristo, Uyahudi na Uislamu) Kuwa wa mbinguni wenye mabawa
Mantikora (Uajemi) Mvyauso wa binadamu, nge na simba au mvyauso wa simba, popo na nge
Mbilikimo (Ulaya) Zimwi mdogo wa ardhi
Mchawi (Duniani kote) Mtu mwenye uweza ya ajabu
Milihoi (Uswahili) Pepo mbaya
Minotauri (Ugiriki) Mtu mwenye kichwa cha fahali
Monosero (Ulaya) Mvyauso wa kulungu, farasi, tembo na nguruwe mwenye pembe moja
Mtu-fisi (Afrika) Mtu awezaye kugeuza fisi
Mtu-mbwa (Duniani wote) Mtu awezaye kugeuza mbwa
Mumiani (Uswahili) Kiumbe kama vampiri anyonyaye damu
Muza (Ugiriki) Zimwi wa fani
Mzimu (Uswahili) Pepo wa mababu
Mzuka (Duniani kote) Pepo wa marehemu

Pluto
Pluto ilikuwa ikitambulika kama sayari ya tisa katika mfumo wa jua na sayari zake toka mwaka 1930 hadi Agosti 2006. Vipimo vipya vilileta wasiwasi juu ya swali: Je, sayari ni kitu gani?, hasa baada ya kugundua magimba ya ziada nje ya Pluto yanayokaribia ukubwa wake lakini hayafai kuitwa sayari.

Hidrojeni
Masi ya jua letu ni hasa hidrojeni lakini pia sehemu kubwa ya masi za sayari kubwa yaani Mshtarii, Zohali, Uranus na Neptun. Kwa jumla asilimia 93 za atomi zote na asilimia ya masi katika mfumo wa jua letu ni H.

Kisukari
Moja ni wakati kongosho imeshindwa kutengeneza insulini kiwango kizuri cha kudhibiti sukari mwilini Aina ya pili ni wakati mwili unakataa kudhibiti sukari hata insulini ikitengenezwa na kongosho Aina ya tatu ni bolisukari ambayo huathiri wanawake wajawazito ambao hupata kwamba kiwango cha sukari miilini mwao kimekwenda juu hata kama hawana historia ya aina hii.

Sayari kibete
Kwa mfano, kuna uwezekano wa kwamba 4 Vesta, 2 Pallas na 10 Hygiea katika ukanda wa asteroidi zinaweza kutambuliwa siku moja kuwa sayari kibete.

Kisukari aina ya 2
Kote ulimwenguni, kufikia mwaka wa 2010, ilikadiriwa kuwa watu milioni 285walikuwa na aina ya 2 ya kisukari, hii ikiwa karibu asilimia 90 ya matukio haya.[5]Hii ni sawa na takriban asilimia 6 ya watu wazima duniani.[53] Kisukari hupatikana sana katika yaliyostawi na mataifa yanayostawi.[5]Hata hivyo, ugonjwa huu ni nadra katika mataifa maskini.[2]

Sayari ya Tisa
Ann-Marie Madigan na Michael McCourt wameangalia uwezekano wa kuwepo kwa ukanda wenye masi kubwa kushinda ukanda wa Kuiper huko nje ambao haujatambuliwa bado. [17][18]

Silika
Kila silika inapakana na nyingine mbili ambazo zinafanana nayo upande wa wepesi wa kuhemka au upande wa elekeo la kutenda, kumbe ni kinyume cha ya nne ambayo hailingani nayo wala upande wa wepesi wa kuhemka wala upande wa elekeo la kutenda.
Upambanuzi huu pia ni wa zamani, ila mwishoni mwa karne XX imechunguzwa na kutengenezwa upya na wanasaikolojia waliouita enneagram, yaani mchoro wa silika tisa, ambazo zinaitwa kwa tarakimu fulani na kupangwa katika duara. Hizo zinahusiana kwa namna mbalimbali, lakini hasa ni kwamba tatu (5, 6, 7) zinafuata zaidi mawazo ya kichwa, tatu (2, 3, 4) hisi za moyo, na tatu (8, 9, 1) misukumo ya matumbo. Kila mtu anaweza kutumia vitovu vyote vitatu, lakini polepole amependelea kimojawapo hata kikatawala vingine. Hivyo kwa kutegemea urithi na mazingira amepoteza uwiano.

Mpito wa sayari
Mpito wa sayari unamaanisha hali ya sayari inapopita kati ya Jua na Dunia na hivyo hufunika sehemu ya Jua. Tofauti haionekani kwa macho lakini inaweza kutazamwa kwa kutumia darubini.

Satelaiti
Vyomboanga vya utafiti vilipelekwa hadi obiti za kuzunguka sayari mbalimbali na sasa zimekuwa satelaiti za sayari hizo kama vile Utaridi, Zuhura, Mirihi, [[Mshtarii], Zohali, asteroidi kadhaa[4] na pia Jua.

Mamalia
Kuna takriban spishi 5,400 za mamalia. Spishi 5 kati ya hizo wanataga mayai, lakini wengine wote wanazaa watoto hai.

Asteroidi
Tangu mwaka 2006 umoja wa kimataifa wa wanaastronomia umeamua kutofautisha kati ya asteroidi na sayari kibete. Sayari kibete ni gimba mango kubwa lenye masi ya kutosha kufikia umbo la tufe. Kutokana na mapatano haya violwa vilivyohesabiwa kama asteroidi kubwa kama Ceres siku hizi huitwa sayari kibete. Hakuna ufafanuzi rasmi wa kimondo (meteoridi) bado.

Jua
Wataalamu wanatofautiana katika makadirio yao kama upanuzi huu utasababisha pia kupotea kabisa kwa sayari za Utaridi, Mirihi na Dunia zikimezwa na kuingia ndani ya Jua.[2]

Kisukari aina ya 2
Shirika la Afya Duniani linafasili kisukari (aina ya 1 na 2) kama kipimo kimoja zaidi cha glukosi iliyo na dalili au vipimo vilivyopanda katika visa viwili:[23]

Kisukari aina ya 2
Viwango vya kisukari mwaka wa 1985 vilikadiriwa kuwa milioni 30vikiongezeka hadi milioni 135mwaka wa 1995 na milioni 217mwaka wa 2005.[56]Ongezeko hili linaaminika kusababishwa na kuongezeka kwa watu wazee ulimwenguni, upungufu wa kufanya mazoezi na kuongezeka kwa viwango vya unene wa kupindukia.[56]Nchi tano zilizo na idadi kubwa ya watu walio na kisukari kufikia mwaka wa 2000 ni India, ikiwa na milioni 31.7, China milioni 20.8, Marekani milioni 17.7, Indonesia milioni 8.4 na Japani milioni 6.8.[57] Kisukari kinatambuliwa na Shirika la Afya Duniani kama janga la ulimwengu.[58]

Satelaiti
Takriban satelaiti 500 ziko kwenye obiti za dunia (chini ya kilomita 2,000 juu ya uso wa Dunia), 50 ziko kwenye obiti ya wastani (mnamo 20,000km) ambazo hasa zile za uongozaji na nyingine ziko kwenye obiti ya juu ambako zinaweza kukaa muda wote juu ya eneo lilelile la Dunia (mnamo 36,000km).[3]

Sayari
(a) kama linazunguka jua kwenye obiti yake

Sayari ya nje
Hadi tarehe 1 Aprili 2017 jumla ya sayari za nje 3,607 zimeorodheshwa katika "Extrasolar Planets Encyclopaedia"

Sayari ya Tisa
Katika hesabu yao Sayari ya Tisa ingekuwa sayari jito ya gesi yenye masi takriban mara kumi kuliko dunia. Brown anawaza ya kwamba sayari itagunduliwa katika miaka mitano ijayo. [15] Kama ina masi hii na kama muundo wake unafanana na Uranus na Neptun, ni lazima sayari hii iwe na kipenyo mara 3.7 za dunia (km 46,600) na halijoto usoni ya K 47 (−226°C). [16]

Dunia
dunia yetu ina umbali na jua unaofaa kwa maisha kwa sababu sayari zilizoko karibu zaidi na jua (k.m. Zuhura) zina joto kubwa mno na sayari zilizoko mbali zaidi kama Mrihi ni baridi mno. dunia yetu ina angahewa yenye asilimia 78 ya naitrojini, asilimia 21 ya oksijini na asilimia 1 ya aina nyinginezo za hewa, na kwa sababu hii uhai na maisha yanamakinika katika ardhi, kinyume na sayari nyinginezo.

Sayari kibete
Vilevile magimba kadhaa katika eneo nje ya obiti ya Neptuni, kama vile Orcus, Quaoar, Sedna au Varuna, yanatazamwa kama wagombea wa cheo cha sayari kibete.

Asteroidi
Asteroidi (kutoka Kigiriki ἀστήρ "aster = nyota" na είδες "-eides= ya kufanana") ni kiolwa cha angani kinachozunguka jua jinsi inavyofanya sayari. Ni ndogo kuliko sayari kibete lakini kubwa kushinda kimondo. Mara nyingi huitwa pia "planetoidi" kwa sababu tabia zao zinalingana katika mengi na sayari.
Istilahi ya asteroidi ilianzishwa na William Herschel mnamo mwaka 1802 kutokana na neno la Kigiriki ἀστεροειδής "astero-eides" inayomaanisha "ya kuonekana kama nyota". Tangu siku zake neno hili lilitumiwa kutaja violwa vidogo kwenye anga la nje vinavyoakisia nuru ya kutosha ili kuonekana kwenye darubini. Kutokana na maendeleo ya teknolojia idadi ya magimba yanayoweza kuangaliwa iliongezeka.

Homanyongo C
Virusi vya Homa ya nyongo C ni vidogo, vilivyo ndani ya kibahasha, na kiuzi kimoja, vina RNA yenye virusi.[4] Ni jamii ya hepacivirus ya familia iitwayo Flaviviridae.[10] Kuna aina saba muhimu za genotypes of HCV.[16] Nchini Marekani, genotype 1 inasababisha asilimia 70 ya magonjwa, genotype 2 inasababisha asilimia 20 ya magonjwa, na kila aina ya genotypes zingine zinasababisha asilimia 1. [6] Genotype 1 ndio inayojulikana zaidi katika nchi za Amerika ya Kusini na Ulaya.[4]

Aina ya damu
 Aina ya damu kamili ni seti ya dutu 30 kwenye uso wa chembechembe nyekundu za damu, na aina ya damu ya mtu ni mojawapo ya miungano iwezekanayo ya antijeni za aina ya damu. Katika aina hizo 30 za damu, zaidi ya antijeni 600 tofauti za aina ya damu zimepatikana, lakini nyingi kati ya hizi ni za nadra sana au kwa kiasi kikubwa hupatikana katika makabila fulani tu.

Zohali
Zohali huhesabiwa kati ya sayari jitu za gesi yaani sayari kubwa sana zilizojengwa hasa kwa gesi inayopatikana katika hali mbalimbali kutokana na shinikizo kubwa inayotokea katika vilindi vyake.

Mfumo wa Jua
Nje ya ukanda wa asteroidi hufuata kundi la sayari za gesi ambazo ni kubwa kushinda sayari za ndani. Sehemu kubwa ya masi yake si mwamba bali ni element za kampaundi zinazopatikana duniani kama gesi hasa hidrojeni(H), heliamu(He), Amonia(NH3) na methani(CH4).Gesi hizi zimeganda na kuwa imara kutokana na shinikizo kubwa na baridi kali.

Sayari ya nje
Mnamo mwaka 2017 zaidi ya sayari za nje 3000 zinazozunguka nyota mbalimbali zilitambuliwa tayari.

Ares
Sawa na Waroma Wagiriki waliona sayari ya nne (yaani Mirihi) kama ishara yake angani na kuiita "Ares".

Sayari kibete
Tofauti muhimu ni tabia no. 3: sayari kamili zina ukubwa na uvutano wa kutosha kujivutia magimba mengine madogo; yaani katika njia ya dunia yetu au sayari nyingine hakuna vitu vidogo tena vinavyozunguka hapa pamoja na sayari. Yote yameshaangukia duniani kutokana na uvutano. Magimba yaliyobaki ni yale ambayo yanazunguka kama mwezi au kama bangili ya Zohari ambayo yana mwendo imara.

Neptun
Neptuni ("ing. Neptune)" ni sayari ya nane kutoka kwenye Jua na ya nne kwa ukubwa wa kipenyo katika mfumo wa Jua. Masi yake ni mara 17 ya ile ya Dunia. Pamoja na Mshtarii "(Jupiter)", Zohali "(Saturn)" na Uranus inahesabiwa kati ya sayari jitu za mfumo wetu.

Orodha ya Viumbe vya Visasili
Saskwachi (Amerika ya Kaskazini) (pia: Mguumkubwa) Kiumbe mdogo kama sokwe
Satiri (Ugiriki) Mvyauso wa mbuzi na binadamu
Sentauri (Ugiriki) Mvyauso wa farasi na binadamu
Serbero (Ugiriki) Mbwa mwenye vichwa vitatu
Sfinksi (Ugiriki) Simba mwenye maziwa na kichwa cha mwanamke na mabawa
Shetani (Duniani kote) Malaika mbaya wa Biblia
Siklopsi (Ugiriki) Majitu chongo
Silfi (Ulaya) Zimwi wa hewa
Sireni (Ugiriki) Zimwi wa maji wenye kichwa cha mwanamke na mwili wa ndege
Skila (Ugiriki) Mvyauso wa mwanamke mwenye mkia wa nyoka, miguu kumi na miwili ya mbwa
Spriti (Ulaya) Zimwi kama pepo au elfi.
Sukubi (Ulaya) Shetani wa kike wa usiku abakaye wanaume katika jinamizi

Angahewa
Nje ya dunia yetu angahewa imetambuliwa pia kwenye sayari nyingine. Katika mfumo wa jua na sayari zake kuna sayari 4 za ndani zinazofanana kiasi, ni Utaridi(Mercury), Zuhura (Venus), Dunia na Mirihi (Mars). Zote nne ni sayari zinazofanywa na mwamba.

Sayari kibete
Tofauti nyingine muhimu ni no. 4: kuna magimba makubwa kushinda Pluto yanayolingana na masharti ya 1-3 lakini huzunguka sayari za Mshtarii na Zohali kama miezi yake. Kwa mfano Ceres, mwezi wa Zohali, ina kipenyo cha km 5,150. Io ina kipenyo cha km 5,200 (karibu sawa na Utaridi) lakini ni mwezi wa Mshtarii, haifai kuitwa sayari wala sayari kibete.

Asteroidi
Katika mfumo wa jua letu kuna angalau asteroidi 338,000 zilizotambuliwa hadi leo na wanaastronomia. Nyingi zinazunguka katika ukanda wa asteroidi kati ya njia za Mirihi (Mars) na Mshtarii (Jupiter). Wataalamu hutofautiana kati yao kama hizi ni ama mabaki ya sayari iliyopasuliwa baada ya kugongana na magimba mengine au vipande vya visayari ambavyo havikuendelea kukua.

Mfumo wa Jua
Namba zinazotaja sifa mbalimbali za sayari zinaonyesha kipimo kulingana na tabia za dunia yetu ambayo ni "1". Kuhusu majina ya sayari kadhaa kuna mkanganyiko katika kamusi na vitabu. Kama huna jina mbadala au umbo toafauti lipo katika mabano kama (jina).

Atomi
Kuna aina nyingi za atomi na idadi za aina hizi tofauti ni sawa na elementi zilizopo duniani.

Ceres (sayari kibete)
Ceres (tamka "seres") ni sayari kibete ndogo inayojulikana katika mfumo wa jua letu na sayari kibete ya pekee iliyoko ndani ya ukanda wa asteroidi. Jina rasmi katika orodha ya sayari ndogo ni 1 Ceres.

Virusi
Kundi I (Virusi ya ndui) Kundi I (Virusi dubwana: Pithovirus sibericum) Kundi II (Parvovirus B19) Kundi III (Virusi ya kuhara: Rotavirus B) Kundi IV (Virusi ya rubella) Kundi V (Virusi ya mafua: Hantavirus “Sin Nombre”) Kundi VI (Virusi ya Ukimwi: VVU) Kundi VII (Virusi ya homanyongo B)

Sayari
Sayari za jua letu hutofautiana kwa ukubwa na muundo. Mshtarii (Jupiter) ni sayari kubwa na masi yake ni mara 318 masi ya dunia yetu. Sayari ndogo ni Utaridi na masi yake ni takriban nusu ya dunia.

Zohali
Tangu kuboreka kwa darubini na kupita kwa vipimaanga karibu na sayari za mbali bangili zimetambuliwa pia kwa sayari za Mshtarii, Uranus na Neptuni lakini ni dhaifu hazionekani kwa darubini sahili ya mkononi.

Sayari
Zamani kulikuwa na sayari 5 tu zilizoonekana angani kwa macho matupu kama nyota zinazobadilisha mahali[2]. Tangu kupatikana kwa mitambo kama darubini miaka 400 iliyopita idadi ya violwa angani vyenye miendo ya pekee imeongezeka sana lakini imeonekana pia kuna tofauti kubwa sana kati ya violwa hivi.

Mshtarii
Mshtarii (pia Mshiteri, Mushtarii au Mshatira , kutokana na Kiarabu "المشتري" al-mshtari; na hata Jupita kutokana na Kiingereza Jupiter) ni sayari ya tano toka kwenye jua katika Mfumo wa jua na sayari zake.
Mshtarii ni sayari kubwa kabisa ya jua letu. Maada yake inazidi mara mbili na nusu maada ya sayari zote nyingine pamoja.

Sayari
Sayari za mwamba: sayari hizi zina muundo unaofanana na dunia yetu; asilimia kubwa ya masi ni mwamba. Hizi ni sayari za ndani za mfumo wa jua letu. Zote ni ndogo kuliko sayari za nje. Sayari jitu za gesi: sayari hizi kama Mshtarii (Jupiter) na Zohali (Saturnus) ni kubwa na zimefanywa na hidrojeni na heli. Masi ya Mshtarii ni mara 318 ile ya dunia, Zohali mara 95. Ilhali sayari hizi ni baridi kutokana na umbali mkubwa na jua, hidrojeni inapatikana kwa kiasi kikubwa katika hali mangu na kwenye sehemu za ndani hidrojeni ina tabia kama metali kutokana na shinikizo kubwa. Sayari jitu za barafu: hizi ni Uranus na Neptun. Ni kubwa kuliko dunia, lakini si kama sayari jitu za gesi; Uranus huwa na masi 14 za dunia, Neptun na masi 17 za dunia. Ganda la nje ni mchanganyiko wa hidrojeni na methani, na sehemu za ndani ni barafu ya maji na methani.

Kingamwili
Kati ya wakati wa Hippokrates na karne ya 19, ambapo misingi ya mbinu za kisayansi iliwekwa, magonjwa yalihusishwa na mabadiliko au kutolingana katika moja ya giligili nne (damu, kohozi, nyongo njano au nyongo nyeusi). [3] Nadharia ya miasma, iliyosema kwamba magonjwa kama vile kipindupindu au Tauni Nyeusi yalisababishwa na miasma, aina hatari ya "hewa mbaya" [2]ilikuwa maarufu wakati huo. Ikiwa mtu angefichuliwa kwa miasma, angeweza kupata ugonjwa.

Asteroidi
Asteroidi zinazovumbuliwa na wanaastronomia hupokea jina linaloweza kupendekezwa na mvumbuzi wake pamoja na namba mbele ya jina hili. Asteroidi ya kwanza iliyogunduliwa ilikuwa Ceres. Namba zinatolewa mfululizo na zinaonyesha nafasi yake katika historia ya uvumbuzi wa asteroidi. Leo hii takriban lakhi 2.5 zimepewa majina ya aina hii kati ya lakhi saba na nusu zinazojulikana.

Ekliptiki
Hali halisi Jua linakaa katika kitovu cha mfumo wa Jua likizungukwa na sayari, na wakati huohuo unazunguka polepole kitovu cha Njia Nyeupe pamoja na mfumo wake wa sayari, miezi na asteroidi.

Sayari kibete
Kwa sasa katika mfumo wa jua letu kuna magimba 5 yanayotambuliwa kama sayari kibete:

Mfumo wa Jua
* Utaridi ni jina la sayari ya kwanza kutokana na lugha ya Kiarabu na pia katika mapokeo ya Kiswahili tangu kale. Vitabu vingine hutumia neno "Zebaki" ambalo pia lina asili ya Kiarabu likimaanisha metali mojawapo; inaonekana limepatikana kama tafsiri ya jina la Kiingereza la sayari ya kwanza "Mercury" bila kujua historia ya majina ya sayari sita ya kwanza yaliyoingia katika Kiswahili kutoka katika lugha ya Kiarabu. [2] ** Zuhura - Ng'andu ni sayari ambayo hutambulika kwa jina la Kibantu(Ng'andu) pamoja na jina lenye asili ya Kiarabu(Zuhura) *** Tazama makala ya Dunia kwa ajili ya namba halisi. Neno "ardhi" hutumika na waandishi kadhaa badala ya "dunia" wakitaka kutaja sayari ya tatu.Jina la sayariKipenyo kwenye ikweta kulingana na kipenyo cha dunia = 1 MasiNusukipenyo ya mzingo wa kuzunguka juaMuda wa mzingo (miaka)Kuinama kwa mzingo wa kuzunguka jua Pembenukta (°)Muda wa siku ya sayari (siku)MieziUtaridi [3]0.3820.060.3870.2417.0058.60Zuhura (Ng'andu)**0.9490.820.720.6153.39-2430Dunia (Ardhi)***1.001.001.001.000.001.001Mirihi (Murihi, Meriki, Mars)0.530.111.521.881.851.032Mshtarii [4]11.23185.2011.861.310.41463Zohari (Zohali, pia Zuhali) [5]9.41959.5429.462.480.42649Uranus [6] 3.9814.619.2284.010.77-0.71827Neptun [7] 3.8117.230.06164.81.770.67113

Tanga (kundinyota)
Hadi karne 19 kundinyota hii ilitazamiwa kuwa sehemu ya kundinyota kubwa zaidi iliyoitwa Argo Navis, mara nyingi pekee "Navis" (yaani merikebu) iliyokuwa moja ya kundinyota 48 zilizoorodheshwa na Klaudio Ptolemaio. Lacaille alihesabu ndani yake nyota 180 na hivyo alianza tayari kugawa Argo Navis kwa sehemu tatu za Mkuku (Carina), Shetri (Puppis) na Tanga (Vela). Hii ilithibitishwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia katika orodha ya kundinyota 88 za kisasa iliyotolewa mwaka 1930. [2]

Riwaya
Kamusi ya Fasihi iliyotolewa na K. W. Wamitila inataja aina nyingi tofauti za riwaya, k.m. riwaya sahili, riwaya changamano, riwaya kiambo, riwaya ya kibarua na nyingine nyingi.

Mpito wa sayari
Kuna sayari mbili zinazoweza kupita mbele ya Jua kwa macho ya mtazamaji duniani: Utaridi ("Mercury") na Zuhura ("Venus").

Astronomia
Siku hizi wataalamu wameelewa tabia za nyota nyingi kuwa magimba kama jua letu wakati sayari kuwa magimba kama dunia yetu yanayozunguka jua letu katika mfumo wa jua. Wameelewa pia ya kwamba kuna mabilioni ya nyota zinazojumuika pamoja katika makundi makubwa yanayoitwa galaksi.

Anga
Anga halina mwisho. Pale tunapojadili sehemu kubwa iliyoko nje ya angahewa tunaweza kuita anga la nje na hii ni upeo wa mwezi, sayari, jua na nyota. Sayansi ya astronomia inaifanyia utafiti.

Majina ya nyota
Leo hii Umoja wa Kimataifa wa Astronomia (UKIA) unatumia mpangilio wa kundiyota 88 zenye majina maalumu na ndani ya kundinyota hizi ilitambua majina rasmi kwa nyota angavu zaidi. UKIA ulianza kuorodhesha majina yenye asili ya Kigiriki na Kiarabu ikaendelea kukubali pia majina kutoka urithi wa tamaduni mbalimbali. Hadi mwaka 2017 majina 313 yalitambuliwa hivyo na UKIA.

Mwezi
Sayari inaweza kukosa mwezi au kuwa na miezi mingi. Mshtarii ina miezi zaidi ya 60, mingine mikubwa kama sayari ndogo, mingine midogo yenye kipenyo cha km 1 tu. Dunia yetu ina mwezi mmoja tu. Utaridi haina mwezi.

Sayari kibete
Sayari kibete (kwa Kiingereza ) ni kiolwa cha angani kinachofanana na sayari ndogo lakini hakitimizi tabia zote za sayari kamili. Masi yake yanatosha kufikia umbo la tufe sawa na sayari kamili, lakini haikusafisha obiti yake kwa kujivutia sehemu kubwa sana za violwa vya angani vidogo vinavyozunguka kwenye obiti hiyohiyo.

Mwezi
Sayari zenye miezi katika mfumo wa jua:

Upepo jua
Kuhusu sayari za Utaridi (Mercury) na Mirihi (Mars) hizi ni ama bila angahewa (Utaridi) au na angahewa hafifu sana (Meriki). Siku hizi inafikiriwa ya kwamba sababu yake ni shinikizo la upepo wa jua unaoendelea kupuliza gesi za angahewa kutoka sayari kwenda anga-nje. Mars haina uga sumaku mwenye maana, kwa hiyo sawa na Zuhura inapigwa tu na upepo wa jua.

Sayari ya nje
Kuwepo kwa sayari ya nje inayozunguka nyota ya kawaida kulithibitishwa mara ya kwanza mwaka 1995 na watafiti wa Geneva waliogundia sayari ya nyota 51 Pegasi. Idadi iliongezeka hasa kutokana na matokeo ya utafiti wa chomboanga Kepler kilichoweza kuthibitisha kuwepo kwa mamia ya sayari za nje zenye ukubwa wa Neptun hadi Utaridi.

Mjusi (kundinyota)
Mjusi inapakana na kundinyota za [[Kifausi (kundinyota)|Kifausi] (Cepheus), [[Mke wa Kurusi (kundinyota)|Mke wa Kurusi]] (Cassiopeia), [[Mara (kundinyota)|Mara]] (Andromeda), [[Farasi (kundinyota)|Farasi]] (Pegasus) na [[Dajaja (kundinyota)|Dajaja]] (Cygnus).

Dunia Uwanja wa Fujo
Fani za kijadi ndizo zilizosababisha riwaya izalike. "Dunia ni Uwanja wa Fujo” ni mojawapo ya riwaya zilizotokana na fani ya kijadi ambayo ni sira. Sira ni fani ya kijadi ambayo hujumuisha wasifu na tawasifu, yaani habari za maisha ya watu; kwa mfano mwandishi E. Kezilahabi katika riwaya yake hii amejaribu kumuonyesha mhusika Tumaini maisha aliyokuwa akiishi.

Nchi za visiwa
Nchi za visiwa ni nchi zilizopo kabisa kwenye eneo la kisiwa au visiwa mbalimbali bila kuwa na eneo barani. Kuna nchi 47 za aina hii duniani ambazo ni robo za nchi zote za dunia. Nchi nyingi za aina hii ni ndogo sana. Kuna nchi za aina hii zilizopo kwenye kisiwa kimoja tu kama Kupro; nyingine zina visiwa vingi kama Indonesia.

Mbingu
Kiasili "mbingu" ni uwingi wa neno "uwingu" ambalo si kawaida sana tena. Uwingu linataja uwazi juu yetu, ni upeo wa mawingu. Mbingu kama uwingi wake unatokana na dhana la kuwepo kwa tabaka mbalimbali za uwingu huu, hivyo mbingu. Mataifa ya kale yaliamini kuweko kwa mbingu saba kwa sababu waliona mianga saba angani yaliyokuwa na mwendo kati ya nyota yaani Jua, Mwezi na sayari tano zilizojulikana kabla ya kupatikana kwa darubini (Utaridi, Zuhura, Mirihi, Mshtarii na Zohali). Hapa waliwaza kuwepo kwa mbingu saba ilhali kila moja alikuwa na tabaka yake ya uwingu. Kupitia maandiko ya Waislamu mtazamo huu wa dunia ulisambaa katika nchi nyingi hadi Uswahilini.

Sayari ya Tisa
inawezekana data zinazohusu obiti ya Pluto zina makosa makubwa inawezekana bado kuna masi isiyotambuliwa ndani ya mfumo wa jua letu, kama vile sayari ndogo, pamoja na Sayari ya Tisa inayowezekana nje. inawezekana kuna sayari iliyo ama kubwa zaidi au iko karibu zaidi na jua kuliko Sayari ya Tisa iliyotabiriwa na Batygin na Brown.[19]

Proxima Centauri
Mwaka 2016 sayari moja ilitambuliwa inayozunguka Proxima Centauri kwa umbali wa vizio astronomia 0.05 katika kipindi cha siku 11 za Dunia. Masi yake ni takriban mara 1.5 ya Dunia.

Zuhura
Sayari hii ina majina mawili kwa Kiswahili: Zuhura, kwa matamshi mengine pia "Zuhra", ni jina leye asili ya Kiarabu زُّهَرَة zuhara lenye maana asilia ya "mwenye kung'aa".

Tairi (nyota)
Tairi (kwa Kiingereza na Kilatini Altair "al-tair", pia α Alpha Aquilae, kifupi Alpha Aqu, α Aqu) ni nyota angavu zaidi katika kundinyota la Ukabu (""). Ni pia nyota angavu ya 12 kabisa kwenye anga la usiku. Mwangaza unaoonekana ni mag 0.77. Tairi ni sehemu ya Pembetatu ya Kiangazi kwenye angakaskazi.

Mfumo wa Jua
Pamoja na sayari kuna idadi kubwa ya violwa vingine. Vingi ni vipande vidogo vya mwamba vinavyokusanyika katika kanda 3 zenye umbo la mwiringo ambazo ni ukanda wa asteroidi, ukanda wa Kuiper na wingu la Oort.

Kundinyota
Hamali (pia: Kondoo) (ing. Aries) Tauri (pia: Ng'ombe) (ing. Taurus) Jauza (pia: Mapacha) (ing. Gemini) Saratani (pia: Kaa) (ing. Cancer) Asadi (pia: Simba) (ing. Leo) Nadhifa (pia: Mashuke) (ing. Virgo) Mizani (ing. Libra) Akarabu (pia: Nge) (ing. Scorpio) Kausi (pia: Mshale) (ing. Sagittarius) Jadi (pia: Mbuzi) (ing. Capricornus) Dalu (pia: Ndoo) (ing. Aquarius) Hutu (pia: Samaki) (ing. Pisces)

Najari (kundinyota)
Najari ina nyota 53 zinazoweza kuangaliwa kwa macho matupu lakini hazing’ai sana ni dhaifu. Mahali pa ncha ya kusini ya anga iko ndani ya
Najari lakini tofauti na anga ya kaskazini hakuna nyota inayolingana na mahali pake.

Kisukari aina ya 2
Aina ya 1 ya kisukari na ya 2 zilitambuliwa kama hali mbili tofauti kwa mara ya kwanza na matabibu kutoka India walioitwa Sushruta na Charaka katika mwaka wa 400-500 huku aina ya 1 ikihusishwa na vijana, na aina ya 2 ikuhusishwa na watu wanene kupindukia.[60] Neno "kisukari" au "kutokwa na asali" liliongezwa na Mwingereza John Rolle mwishoni mwa miaka ya 1700 ili kutofautisha diabetisi insipedasi inayohusishwa na kukojoa kila mara.[60]Dawa hazikuwa zimetengenezwa hadi kufikia mwanzo wa karne ya 20 ambapo Frederick Banting na Charles Best kutoka Kanada waligundua insulin, mwaka wa 1921 na 1922.[60] Hii ilifuatiwa na kutengenezwa kwa insulini ya kudumu ya NPH miaka ya 1940. [60]

Bikari (kundinyota)
Lacaille alikaa miaka miwili kwenye Rasi ya Tumaini Jema (Afrika Kusini) alipotazama nyota za anga ya kusini ambazo wakati ule zilianza tu kujulikana kati ya wanaastronomia wa Ulaya. Alipima nyota 10,000 akazipanga katika kundinyota na kutunga majina kwa kundinyota mpya 14. Jina la Kifaransa lilitafsiriwa kwa Kilatini kama "Circinus“(Bikari).
Chaguo la jina lilikuwa dalili ya kipindi cha Zama za Mwangaza ambako Lacaille alitumia majina ya zana za siku zake kwa kutaja nyota, si tena majina ya mitholojia ya kale.
Bikari imepokelewa kati ya kundinyota 88 zinazoorodheshwa na Umoja wa kimataifa wa astronomia kwa jina la Circinus. Kifupi chake rasmi kufuatana na Ukia ni 'Cir'.

Ukanda wa asteroidi
Sayari za Utaridi (Mercury) hadi Mirihi (Mars) zilizopo ndani ya ukanda huu huitwa "sayari za ndani"; sayari zilizoko nje ya ukanda kutoka jua kuanzia Mshtarii (Jupiter) hadi Neptuni huitwa "sayari za nje".

Silika kadiri ya sufii
Upambanuzi huu ni wa zamani, ila mwishoni mwa karne XX imechunguzwa na kutengenezwa upya na wanasaikolojia waliouita enneagram, yaani mchoro wa silika tisa, ambazo zinaitwa kwa tarakimu fulani na kupangwa katika duara. Hizo zinahusiana kwa namna mbalimbali, lakini hasa ni kwamba tatu (5, 6, 7) zinafuata zaidi mawazo ya kichwa, tatu (2, 3, 4) hisi za moyo, na tatu (8, 9, 1) misukumo ya matumbo. Kila mtu anaweza kutumia vitovu vyote vitatu, lakini polepole amependelea kimojawapo hata kikatawala vingine. Hivyo kwa kutegemea urithi na mazingira amepoteza uwiano.

Taa (samaki)
Taa ni aina za samaki zilizo na mnasaba na papa. Papa upanga na papa charawanza ni aina za taa pia. Majina mengine ya samaki hawa ni shepwa, karwe , (ki)pungu na nyenga. Kama papa, taa wana kiunzi cha gegedu. Mwili wao ni bapa, isipokuwa ule wa papa upanga na papa charawanza, na mapefu yamekuwa mapana na kama mabawa. Hawana pezi la mkundu. Mdomo upo upande wa chini wa kichwa na hata matamvua yapo chini ya mwili kando ya mapefu. Takriban spishi zote zina jozi 5 za matamvua, lakini spishi kadhaa zinazo 6. Macho ya taa yapo juu ya kichwa na nyuma ya kila jicho kuna spirakuli moja. Taa wengi huvuta maji kupitia spirakuli na huyapitisha kwa matamvua ambayo hufyonza oksijeni kutoka maji haya. Mkia wa taa ni mrefu na mwembamba na hubeba msumari katika spishi nyingi.

Mfumo wa Jua
Kuna magimba 8 yanayozunguka Jua letu yanyoitwa sayari. Sayari ya kwanza Utaridi(ing. Mercury) hadi Zohali (ing. Saturn) zinaonekana kwa macho. Tangu zamani ziilpewa majina na watu. Sayari za mbali zaidi ziligunduliwa tu baada ya kupatikana kwa darubini. Hadi mwaka 2006 Pluto iliyopo nje ya mzingo wa Neptuni ilihesabiwa kuwa sayari, lakini baada ya azimio la Umoja wa Wanaastronomia, Pluto inaitwa sasa "sayari kibete“ pamoja na nyingine, si sayari kamili tena.

Zodiaki
Zodiaki ni kanda kwenye anga zenye upana wa takriban nyuzi 20 zinazofuata mstari wa ekliptiki yaani mstari wa njia dhahiri ya Jua angani katika mwendo wa mwaka mmoja. Mstari huo unapatikana kwa kutazama Jua wakati wa mapambazuko ambako linaonekana katika mazingira ya makundinyota tofauti. Kila mwaka Jua linapambazuka katika eneo la makundinyota yaleyale.

Hamira
Kuna aina nyingi za hamira ambazo zote ni vidubini vidogo. Hadi sasa kuna takriban spishi 1500 zilizotambuliwa.

Kisukari aina ya 2
Kuna aina chache za kisukari zinazotokea kufuatia tatizo katika jeni moja (hali inayojulikana kama aina za la jeni moja za kisukari au "Aina maalumu za kisukari").[2][5] Hii ni pamoja na kisukari cha watu wachanga, sindromu ya Donohue na Sindromu ya Rabson-Mendenhall na nyinginezo.[5] Kisukari cha watoto wachanga huchangia asilimia 1-5 ya matukio yote ya kisukari katika watoto wachanga.[16]

Sayari
Sayari nyingine katika mfumo wa jua zimetambuliwa tangu kutokea kwa astronomia ya kisayansi kwa darubini. Hizi ni Uranus na Neptun. Katika lugha ya Kiswahili sayari zinazoonekana kwa macho huwa na majina ya asili ya Kiarabu isipokuwa Zuhura ina jina la Kibantu la Ng'andu pamoja na jina la asili ya Kiarabu. Majina mengine ni ya asili ya Kilatini.

Mfumo wa Jua
Baada ya obiti ya Mirihi kuna pengo lenye upana wa vizio astronomia zaidi ya tatu na nusu hadi Mshtarii. Katika pengo hili unazunguka ukanda wa asteroidi wenye violwa laki kadhaa pamoja na sayari kibete ya Ceres.

Sayari
Jina la Kiswahili "sayari" lina asili yake katika neno la Kiarabu كوكب سيار kaukab sayar "nyota inayotembea" [1]. Neno hili la Kiarabu linalingana au ni tafsiri ya neno la Kigiriki πλανήτης planetes (lenye maana ya "yenye kutembea") ambalo ni asili ya jina "planet" kwa Kiingereza na lugha nyingine za Ulaya.

Kasi ya Masakini (kundinyota)
Kasi ya Masakini ina hasa nyota 7 zinazofanya umbo la bakuli au taji. Kwa jumla kuna 37 zenye mwangaza unaonekana wa 6.6 na zaidi yaani zinaonekana kwa macho matupu.

Zuhura
Zuhura (pia: Ng'andu; kwa Kiingereza Venus) ni sayari ya pili katika mfumo wa jua na sayari zake. Kati ya sayari zote za jua ndiyo inayofanana zaidi na dunia yetu.

Njia nyeupe
Isipokuwa sayari za jua letu na kometi "(zinazoonekana mara chache tu)" na galaksi ya Andromeda "(inayoonekana kama nyota 1)", nyota zote ni kama jua letu.

Tanganyika (ziwa)
Kuna spishi nyingi za samaki aina ya cichlidae zinazokadiriwa kuwa 250 na angalau spishi 75 za samaki wengine. Spishi nyingi wanaishi karibu na mwambao na hadi kina cha mita 180; chini yake kiwango cha oksijeni kinapungua mno. Lakini kiasi kikubwa cha samaki kinapatikana katikati ya ziwa, ila ni spishi chache tu, hasa spishi mbili za kapenta (inayoitwa pia dagaa) na spishi nne za sangala.

Galaksi
Galaksi yetu, ikiwemo mfumo wetu wa jua, imekadiriwa kuwa na nyota zaidi ya 300,000,000,000. Sehemu ya nyota hizi zinaonekana kama kanda la kung'aa kwenye anga la usiku linalojulikana kwa rangi yake kama njia nyeupe au "njia ya maziwa". Umbo lake linafanana na kisahani kikiwa na kipenyo cha miaka ya nuru 100,000 na kikiwa na unene wa miaka ya nuru 3,000.

Angahewa
Sayari kubwa za nje kama Mshtarii (Jupiter) na Zohari (Saturn) si rahisi vile kuofautisha kati ya sayari yenyewe na angahewa yake. Sayari hizi huitwa pia "jitu za gesi" kwa sababu asilimia kubwa ya sayari yote ni elementi kama hidrojeni na heli ambazo kwetu duniani zinapatikana kama gesi. Kutokana na umbali mkubwa na jua ni baridi zaidi hadi gesi hizi kupitia katika hali mango. Vilevile hidrojeni katika kiini cha Mshtarii inaaminiwa kuwa katika hali metalia kutokana na sinikizo kubwa ya masi yake.
Kuna miezi kadhaa zinazunguka sayari za jua ambako angahewa zimegundliwa, kwa mfano kwa mwezi Titan wa Zoai na miezi ya Europa na Ganymed ya Mshtarii.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.


Question: Je ni sayari gani ndogo zaidi?

Sayari
Sayari za jua letu hutofautiana kwa ukubwa na muundo. Mshtarii (Jupiter) ni sayari kubwa na masi yake ni mara 318 masi ya dunia yetu. Sayari ndogo ni Utaridi na masi yake ni takriban nusu ya dunia.

Mkuku (kundinyota)
Mkuku - Carina ni kundinyota kubwa yenye nyota nyingi. Suheli (Carina) au α Carinae ni nyota angavu sana , ni ya pili kwenye anga ya usiku baada ya Shira (Sirius). Ina mwangaza unaoonekana wa mag -0.72 ikiwa umbali wa miaka ya nuru 310 na Dunia[5][6].

Saa (kundinyota)
Nyota tatu ilitambuliwa kuwa na sayari, pamoja na Iota Horologii ambayo ni nyota kibete njano inayofanana na Jua yenye umbali wa miaka ya nuru 56.0 kutoka Dunia. Ilitambuliwa kuna na sayari moja yenye ukubwa kama Mshtarii inayoizunguka kila baada ya siku 300.

Mjusi-kafiri mchana
Spishi nyingi ni ndogo kuliko mijusi-kafiri wengine, k.m. chini ya sm 15. Ile ndogo kabisa ni mjusi-kafiri mchana kibete, ambaye inafika sm 7.1 tu. Spishi nyingine zinafika sm 30 na mjusi-kafiri mkubwa wa Rodrigues, ambaye amekwisha sasa, alikuwa na urefu wa hadi sm 40.

Mirihi
Sura ya Mirihi inafanana zaidi na dunia yetu kati ya sayari zote ilhali haina joto au baridi kali mno. Kutokana na rangi yake, iliyosababishwa na wingi wa kutu, imeitwa "sayari nyekundu".

Guinea Bisau
Guinea-Bisau ni kati ya nchi ndogo sana za Afrika; takriban 22% ni visiwa na bahari. Sehemu ya bara ni tambarare. Funguvisiwa ya Bissagos yenye visiwa 77 iko karibu na pwani.

Eris (sayari kibete)
Eris (pia (136199) Eris au 136199 Eris) ni sayari kibete kubwa inayojulikana katika mfumo wa jua letu.

Suheli
Miaka mingi ilikuwa vigumu kukadiria umbali wa Suheli na tabia nyingine. Tangu kupatikana kwa vipimo vya darubini ya angani Hipparcos umbali wake ulipimwa kuwa miaka ya nuru 309-310 kutoka Jua letu. Ni kubwa kuliko Jua letu, kipenyo chake ni mara 70 cha Jua na kama ingekuwepo katika mfumo wa Jua letu ingefikia karibu hadi obiti ya sayari Utaridi. Mwangaza halisi ni mara 13,000 kushinda Jua.

Eris (sayari kibete)
Hivyo Eris ilikuwa sababu ya kushushwa kwa cheo cha Pluto ambayo ni ndogo kuliko Eris.

Haumea
Haumea ni sayari kibete inayozunguka jua letu katika umbali mkubwa kwenye ukanda wa Kuiper. Ilitambuliwa mwaka 2004.

Angakusi
Nyota angavu zaidi ni Shira ("Sirius") yenye uangavu wa mag -1.5 iliyopo katika umbali wa miakanuru 8 ikifuatwa na Suheli ("Canopus") yenye mag -0.74 na Rijili Kantori ("α Centauri") yenye mag 0. Ilhali angakaskazi ina nyota angavu ya Kutubu kama "nyota ya ncha" upande wa angakusi hakuna nyota ya ncha iliyo angavu kweli; Sigma Octantis (σ Oct) kwenye Thumni iliyopo karibu na ncha-anga ya kusini ina mag 5.7 pekee kwa hiyo ni vigumu kuiona kwa macho matupu.

Dubu Mdogo (kundinyota)
Jina Dubu Mdogo linatokana na ara. الدب الأصغر al dubu al asghar yaani “dubu mdogo zaidi” na jina hili lilitafsiriwa kutoka Kigiriki Μικρή 'Αρκτος mikre arktos iliyokuwa pia asili ya jina la Kilatini Ursa Minor. Wagiriki wa Kale walipokea kundinyota hii kutoka kwa mabaharia Wafinisia. Mitholojia ya Wagiriki ina hadithi ya Arkas mwana wa kando wa mungu Zeus aliyebadilishwa na babake kuwa dubu na kutumwa angani kama kundinyota.

Sayari ya Tisa
Kufuatana na makadirio ya Konstantin Batygin na Michael E. Brown wa California Institute of Technology (Caltech) ya mwaka 2016, uwezekano wa kuwepo kwa Sayari ya Tisa ni mkubwa. Waliingiza data zote za obiti katika vielelezo vya kompyuta, wakafikia suluhisho la kwamba, kuwepo kwa sayari kubwa inayozunguka jua katika umbali mkubwa nje ya ukanda wa Kuiper kunaweza kueleza mambo yasiyo ya kawaida ya obiti zilizochunguliwa. [14]

Satelaiti
Katika astronomia satelaiti ni gimba dogo linalozunguka gimba kubwa zaidi kwa njia ya obiti (en:orbit). Satelaiti ni hasa gimba linalozunguka sayari; kwa maana hii ni sawa na "mwezi" lakini inatumiwa pia kwa galaksi ndogo inayozunguka galaksi kubwa zaidi. Kuna pia asteroidi zenye satelaiti zao.

Mbwa Mdogo (kundinyota)
Mbwa Mdogo (Canis Minor) haikujulikana kwa mabaharia Waswahili kama kundinyota ya pekee. Waarabu waliijua kwa jina la الكلب المتقدّم "al-kalb al-mutaqadam" kwa maana “mbwa wa kutangulia” na hapa walitafsiri jina la Kigiriki liliopatikana kwa Ptolemaio aliyetaja nyota kuu kwa jina la Πρκυον "prokion" kwa maana ileile . Wagiriki waliiona nyota ya Alfa Canis Minoris jinsi ilivyotangulia kuonekana angani kabla ya Shira (Sirius) au “Mbwa Mkubwa”.

Sayari ya Tisa
Hadi sasa Sayari Tisa haijaonekana moja kwa moja, hivyo ni sayari ya kinadharia tete.

Dubu Mdogo (kundinyota)
Dubu Mdogo ni kati ya kundinyota zilizotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK. Iko pia katika orodha kundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia kwa jina la Ursa Minor.

Mwangaza unaoonekana
Mwanzoni nyota ya Kutubu (Polaris) ilifafanuliwa kuwa na mag +2. Baada ya kutambua ya kuwa Kutubu ni nyota geugeu sasa ni Vega inayotumiwa kama nyota ya kurejelea yenye mag 0 (inaweza kuonekana angavu zaidi kidogo). Kuna nyota nne tu zinazoonekana angavu zaidi nazo ni Shira Shira ''(Sirius)'', Suheli (Canopus), Rijili Kantori (Rigil Kentaurus, α Cen) na Simaki (Arcturus)), Shira ina mag -1.46.

Rakisi (kundinyota)
Rakisi - Hercules iko karibu na nyota angavu ya Vega.
Inapakana na kundinyota jirani za Tinini "()", Bakari "()", Kasi ya Masakini "()", Hayya "()", Hawaa "()", Ukabu "()", i "()", . Mbweha "()" na Kinubi "()".

Ceres (sayari kibete)
Ina kipenyo cha kilomita 950 hivyo ni gimba kubwa kabisa ndani ya ukanda wa asteroidi. Sababu ya kuihamisha katika kundi la sayari kibete ni ya kwamba inaonyesha umbo la tufe kama sayari. Hii inasababishwa na Tungamo yake inayosababisha graviti yake kutosha kusawazisha umbo lake kuelekea tufe, tofauti na magimba madogo yanayoonekana kwa maumbo mbalimbali yasiyofuata muundo maalumu.

Salibu
Gacrux inaonekana kwa darubini ndogo kuwa nyota pacha lakini hali halisi nyota zake mbili zina umbali wa miaka ya nuru 160 kati yao kwa hiyo zinaonekana tu kama nyota pacha. Nyota kubwa inayoonekana kwa macho ni jitu jekundu chenye umbali wa miaka ya nuru 88 kutoka Dunia.

Simba Mdogo (kundinyota)
Simba Mdogo inapakana na kundinyota za Asadi (Simba) (Leo), Pakamwitu (Washaki) (Lynx) na Dubu Mkubwa (Ursa Major) ikigusana pia na Saratani (Kaa) (Cancer).

Dunia
dunia yetu ina umbali na jua unaofaa kwa maisha kwa sababu sayari zilizoko karibu zaidi na jua (k.m. Zuhura) zina joto kubwa mno na sayari zilizoko mbali zaidi kama Mrihi ni baridi mno. dunia yetu ina angahewa yenye asilimia 78 ya naitrojini, asilimia 21 ya oksijini na asilimia 1 ya aina nyinginezo za hewa, na kwa sababu hii uhai na maisha yanamakinika katika ardhi, kinyume na sayari nyinginezo.

Panji (kundinyota)
Nyota angavu zaidi ni α Alfa Doradus ambayo ni nyota maradufu ambayo ni badilifu yenye mwangaza unaoonekana wa 3.3 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miaka ya nuru 176

Mfumo wa Jua
Kuna magimba 8 yanayozunguka Jua letu yanyoitwa sayari. Sayari ya kwanza Utaridi(ing. Mercury) hadi Zohali (ing. Saturn) zinaonekana kwa macho. Tangu zamani ziilpewa majina na watu. Sayari za mbali zaidi ziligunduliwa tu baada ya kupatikana kwa darubini. Hadi mwaka 2006 Pluto iliyopo nje ya mzingo wa Neptuni ilihesabiwa kuwa sayari, lakini baada ya azimio la Umoja wa Wanaastronomia, Pluto inaitwa sasa "sayari kibete“ pamoja na nyingine, si sayari kamili tena.

Sayari ya nje
Kuwepo kwa sayari ya nje inayozunguka nyota ya kawaida kulithibitishwa mara ya kwanza mwaka 1995 na watafiti wa Geneva waliogundia sayari ya nyota 51 Pegasi. Idadi iliongezeka hasa kutokana na matokeo ya utafiti wa chomboanga Kepler kilichoweza kuthibitisha kuwepo kwa mamia ya sayari za nje zenye ukubwa wa Neptun hadi Utaridi.

Sayari kibete
Tofauti muhimu ni tabia no. 3: sayari kamili zina ukubwa na uvutano wa kutosha kujivutia magimba mengine madogo; yaani katika njia ya dunia yetu au sayari nyingine hakuna vitu vidogo tena vinavyozunguka hapa pamoja na sayari. Yote yameshaangukia duniani kutokana na uvutano. Magimba yaliyobaki ni yale ambayo yanazunguka kama mwezi au kama bangili ya Zohari ambayo yana mwendo imara.

Mfumo wa Jua
Sayari hupatikana katika vikundi viwili mara nying zinaitwa "Sayari za ndani" na "Sayari za nje".Sayari nne za ndani ni Utaridi, Zuhura, Dunia na Mirihi ambazo ni ndogo na ni sayari za mwamba kama Dunia.

Antoine de Saint-Exupery
Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia alitoka katika Ufaransa iliyovamiwa na Ujerumani akakaa kwa muda Marekani. Hapo alitunga simulizi lililokuwa ufanisi wake mkuu "Mwana Mdogo wa Mfalme" "(Le Petit Prince)". Kwa namna ya hekaya ni hadithi ya rubani anayepaswa kufanya kituo cha dharura jangwani anapokutana na mvulana mdogo (mwana mdogo wa mfalme) kutoka asteroidi kwenye anga la nje. Hekaya hii imetafsiriwa kwa lugha zaidi ya 140 na ni kati ya vitabu vilivyotolewa mara nyingi zaidi duniani.

Chura (nyota)
Chura - Diphda ni nyota jitu jekundu yenye mwangaza unaoonekana wa mag 2.04. Iko kwa umbali na Dunia wa miaka ya nuru 96.
Masi ya Chura ni M☉ 2.8 na nusukipenyo chake R☉ 15 (vizio vya kulinganisha na Jua letu) . Mwangaza halisi ni -0.13 ikiwa katika kundi la spektra "K0 III".
Mng’aro wa III katika "K0 III“ unamaanisha ya kwamba hii ni nyota jitu iliyoishiwa tayari hidrojeni katika kitovu chake ikapanuka kuwa jitu jekundu na sasa inapata nishati yake kwa myeyungano wa heliamu kwenye kitovu. Itaendelea kufanya hivyo kwa miaka milioni 100 inayofuata. * Sägesser, S. N.; Jordan, C. (March 2005). "Emission measures for the single giant β Ceti". In Favata, F.; Hussain, G. A. J.; Battrick, B. Proceedings of the 13th Cambridge Workshop on Cool Stars, Stellar Systems and the Sun, held 5–9 July 2004 in Hamburg, Germany. European Space Agency. p. 931. online hapa

Simba Mdogo (kundinyota)
Leo Minor - Simba Mdogo iko kati ya kundinyota 88 zinazoorodheshwa na Umoja wa kimataifa wa Astronomia kwa jina la Leo Minor. Kifupi chake rasmi kufuatana na [[UKIA] ni 'CVn'.

Tanuri (kundinyota)
Nyota tatu angavu zaidi ni Alfa, Beta na Nu Fornacis zinazofanza pembetatu bapa. Nyota sita zilitambuliwa kuwa na sayari za nje.

Mwangaza unaoonekana
Mwangaza unaoonekana ni kipimo cha ukali wa nuru wa gimba la angani jinsi unavyoonekana kwa mtazamaji kwenye dunia yetu. Unatajwa kwa namba na kizio chake ni magnitudo, kifupi mag. Jinsi uang‘avu ulivyo juu ndivyo kiasi cha "mag" kinakuwa kidogo.[1] Kitu ang‘avu zaidi angani ni jua letu lenye uang‘avu unaonekana wa -−26,73 mag. Nyota ya Rijili Kantori ( en:Alpha Centauri) inaonekana ang‘avu kuliko nyota kubwa zaidi ya Ibuti la Jauza kwa sababu iko karibu zaidi na dunia.

Dubu Mdogo (kundinyota)
Nyota angavu zaidi ni Kutubu (α Alfa Dubae Minoris) inayojulikana pia kwa jina la kimataifa ya .na hii nyota iliyopo kikamilifu kwenye ncha ya kaskazini ya anga kwa hiyo nyota za anga ya kaskazini zote zinaizunguka katika muda wa usiku lakini Kutubu inabaki mahali pake bila kuzunguka, Kutubu haionekani upande wa kusini ya ikweta. Ina mwangaza unaoonekana unaochezacheza kidogo mnamo 2 mag .

Sayari
Sayari (kwa Kiingereza planet) ni kiolwa kikubwa cha angani linalozunguka jua (au nyota nyingine) na kung'aa kutokana na nuru ya jua iliyoakisiwa, tofauti na nyota na jua zinazong'aa peke yake. Kwa macho inaonekana kama nyota, lakini baada ya kuitazama kwa muda wa mwaka inaonekana inabadilisha mahali pake angani, tofauti na nyota kwa jumla.

Bakteria
Kati ya bakteria ambazo ni ndogo ni zile za jenasi ya Mykoplasma, ambazo zina kipimo cha mikromita 0.3 tu, udogo wao unalingana na virusi vilivyo vikubwa zaidi.[24] Baadhi ya bakteria zinaweza kuwa hata ndogo zaidi, lakini bakteria hizi ndogo zaidi hazijatafitiwa vizuri.[25]

Ulimwengu
Kwa maana hiyo dunia ni hasa sayari tunapoishi. Zamani watu waliona dunia kwa maana hiyo ni sawa na ulimwengu wote. Lakini maendeleo ya sayansi yametuonyesha upeo mkubwa zaidi uliopo ng'ambo ya sayari yetu na hata ng'ambo ya mfumo wa jua letu na sayari zake. Kwa hiyo neno "ulimwengu" limekuwa muhimu kwa sababu linalenga kiasili kwa jumla la vitu vyote si kwa sayari yetu hasa.

Titan (Zohali)
Titan (Gir.: Τῑτάν)[1] ni mmoja ya miezi ya sayari Zohali (Saturnus). Kipenyo chake kwenye ikweta ni kilomita 5,150km[2][3][4] na inatembea kwenye mzingo mwenye umbali wa kilomita 1,221,865km kutoka Zohali. [2] Titan ilitambuliwa mwaka 1655 na mwanaastronomia Christiaan Huygens kwa kutumia noja ya darubini za kwanza iliyoboreshwa. Titan ni mwezi mkubwa wa Zohali na mwezi mkubwa wa pili katika mfumo wa jua letu. Hata ni kubwa kuliko sayari Utaridi. Pamoja na dunia yetu ni mahali pa pekee penye angahewa nzito ya gesi. Lakini haifai kwa binadamu kwa sababu ni baridi sana na gesi zake ni nitrojeni pamoja na hidrokaboni kama methani. Pamoja na dunia yeti ni pia mahali pa pekee katika mfumo wa jua letu penye maziwa na mito lakini hii si ya maji bali na methani kiowevu.[5][6]

Sayari kibete
Tofauti nyingine muhimu ni no. 4: kuna magimba makubwa kushinda Pluto yanayolingana na masharti ya 1-3 lakini huzunguka sayari za Mshtarii na Zohali kama miezi yake. Kwa mfano Ceres, mwezi wa Zohali, ina kipenyo cha km 5,150. Io ina kipenyo cha km 5,200 (karibu sawa na Utaridi) lakini ni mwezi wa Mshtarii, haifai kuitwa sayari wala sayari kibete.

Shira (nyota)
Shira - Sirius ina mwangaza unaoonekana wa -1.46 mag na mwangaza halisi ni 1.43. . Ni nyota ya karibu na umbali wake na Dunia ni miaka ya nuru 8.60 .

Angahewa
Nje ya dunia yetu angahewa imetambuliwa pia kwenye sayari nyingine. Katika mfumo wa jua na sayari zake kuna sayari 4 za ndani zinazofanana kiasi, ni Utaridi(Mercury), Zuhura (Venus), Dunia na Mirihi (Mars). Zote nne ni sayari zinazofanywa na mwamba.

Pembetatu (kundinyota)
Pembetatu (kwa Kilatini na Kiingereza "") ni jina la kundinyota ndogo kwenye nusutufe ya kaskazini ya dunia yetu. Ni tofauti na Pembetatu ya Kusini au Pembetatu ya Kiangazi.
Pembetatu - Triangulum inapakana na kundinyota jirani za ) "()", Hutu (Samaki) "()", Hamali (Kondoo) "()" na  Farisi "()":

Patasi (kundinyota)
Nyota za Patasi ni chache na dhaifu; angavu zaidi ni Alpha Caeli ambayo ni nyota pacha yenye mwangaza unaoonekana wa mag 4.45 ikiwa na umbali wa miaka ya nuru 65.8 kutoka Dunia.

Dunia
Dunia ni mojawapo ya sayari zinazoelea katika anga ya ulimwengu. Kuna sayari nane zinazolizunguka jua, dunia yetu ikiwa sayari ya tatu katika mfumo wa jua na sayari zake.

Hadubini (kundinyota)
Kuna nyota 57 zenye mwangaza unaoonekana wa Zaidi ya mag 6.5 ambazo zinaonekana penye giza kabisa. Kwa jumla zote ni hafifu.
Nyota angavu zaidi ni γ Gamma Microscopii yenye mag 4.67 ikiwa umbali wa mwakanuru 350 kutoka Dunia. α Alfa Microscopii inafuata kwa mag 4.9 .

Nahari (kundinyota)
Nyota angavu zaidi ni Alpha Eridani au Achernar ("mwisho wa nahari") Ina mwangaza unaoonekana wa mag 0.45 ikiwa na umbali wa miaka ya nuru 144 na Dunia.

Njia nyeupe
Isipokuwa sayari za jua letu na kometi "(zinazoonekana mara chache tu)" na galaksi ya Andromeda "(inayoonekana kama nyota 1)", nyota zote ni kama jua letu.

Vatikani
Mji wa Vatikani ni dola-mji lenye eneo la kilomita za mraba 0,44 tu. Hivyo ni nchi ndogo kuliko zote duniani. Pande zote inazungukwa na Italia.

Zoraki (kundinyota)
Nyota angavu zaidi ni Ankaa au α Alfa Phoenicis yenye uangavu unaoonekana wa mag 2.37 ikiwa na umbali wa Dunia wa miaka ya nuru 77. Hii ni nyota jitu nyekundu . Ni sehemu ya mfumo pamoja na nyota ya pili ndogo inayoizunguka. Jina la Ankaa ni tahajia ya Kilatini kwa kiarabu عنقاء ankaa ambayo ni tafsiri ya "Phoenix" ya Kigiriki; lakini Waarabu wenyewe kiasili hawakutumia jina hili lilitungwa na wanaastronomia wa Ulaya waliotumia majina mengi ya Kiarabu kwa kutaja nyota.

Kifaru
Hawa ndio faru wadogo kabisa katika spishi zote za faru na ndiye huyu pekee mwenye manyoya mengi na anayeweza kuishi katika sehemu za juu hasa za Borneo na Sumatra. Kutokana na kuharibika kwa makazi yao na ujangili, wameadimika sana na miongoni mwa mamalia walioadimika sana. Mpaka sasa inaaminika sana kwamba wamebaki faru 275 wa spishi hii.

Sayari ya Tisa
Uwepo wa Sayari ya Tisa haujakubaliwa na wanaastronomia wote. Kuna nadharia mbadala. Zote zinakubali kuna kitu nje ambacho kutokana na graviti yake kinasumbua obiti za magimba zilizopimwa.

Sayari kibete
Kuna uwezekano wa kuwepo kwa sayari kibete nyingine katika mfumo wa jua lakini hadi sasa hakuna taarifa za kutosha zinazoruhusu azimio kuwa gimba kubwa lina tabia zote za sayari kibete.

Sayari
Hivyo wataalamu wa Umoja wa kimataifa wa astronomia (IAU) walikubaliana mwaka 2006 kuhusu ufafanuzi wa sayari. Kiolwa cha angani kinahesabiwa kuwa sayari kama kinatimiza masharti matatu:[3]

Simba Mdogo (kundinyota)
Simba Mdogo (kwa Kilatini na Kiingereza "") ni jina la kundinyota ndogo kwenye nusutufe ya kaskazini ya Dunia.

Proxima Centauri
Mwaka 2016 sayari moja ilitambuliwa inayozunguka Proxima Centauri kwa umbali wa vizio astronomia 0.05 katika kipindi cha siku 11 za Dunia. Masi yake ni takriban mara 1.5 ya Dunia.

Farisi (kundinyota)
Nyota angavu zaidi ni α Alfa Persei au Mrifaki yenye mwangaza unaoonekana wa 1.79 ikiwa umbali wa miaka ya nuru 510.
Uangavu wake unafuatwa na β Beta Persei iliyoitwa Rasi Medusa () na mabaharia Waswahili. Ina mwangaza unaoonekana wa 2.12 ikiwa na umbali wa miakanuru 90 kutoka Dunia. Hii ni nyota kigeugeu.

Suni
Suni ni wanyamapori wadogo sana wa jenasi "Neotragus" katika familia Bovidae. Wanyama hawa ni wadogo kabisa wa Bovidae (kimo sm 25–40 begani, urefu sm 40–60 na uzito kg 2.5–5.5). Wanatokea misitu minyevu na mikavu ya Afrika kusini kwa Sahara yenye kichaka kizito. Dume ana pembe fupi kwa urefu wa sm 3.5 hadi 13 kuhusiana spishi. Rangi yao ni kahawianyekundu lakini nyeupe upande wa chini. Suni hula majani, macho ya maua, machipukizi, nyoga, manyasi na mimea.

Thumni (kundinyota)
Nyota za Thumni ni chache na dhaifu; angavu zaidi ni ν Nu Octantis yenye mwangaza unaoonekana wa mag 3.7 ikiwa na umbali wa miaka ya nuru 69 kutoka Dunia.

Sayari
Sayari za mwamba: sayari hizi zina muundo unaofanana na dunia yetu; asilimia kubwa ya masi ni mwamba. Hizi ni sayari za ndani za mfumo wa jua letu. Zote ni ndogo kuliko sayari za nje. Sayari jitu za gesi: sayari hizi kama Mshtarii (Jupiter) na Zohali (Saturnus) ni kubwa na zimefanywa na hidrojeni na heli. Masi ya Mshtarii ni mara 318 ile ya dunia, Zohali mara 95. Ilhali sayari hizi ni baridi kutokana na umbali mkubwa na jua, hidrojeni inapatikana kwa kiasi kikubwa katika hali mangu na kwenye sehemu za ndani hidrojeni ina tabia kama metali kutokana na shinikizo kubwa. Sayari jitu za barafu: hizi ni Uranus na Neptun. Ni kubwa kuliko dunia, lakini si kama sayari jitu za gesi; Uranus huwa na masi 14 za dunia, Neptun na masi 17 za dunia. Ganda la nje ni mchanganyiko wa hidrojeni na methani, na sehemu za ndani ni barafu ya maji na methani.

Sayari ya Tisa
Sayari ya Tisa (pia Sayari Tisa, kwa Kiingereza Planet Nine) ni jina la muda kwa sayari isiyojulikana bado lakini inayoaminiwa kuwepo kwenye sehemu za nje kabisa za mfumo wa jua letu.

Simba Mdogo (kundinyota)
Nyota angavu zaidi ni Praecipua au "46 Leonis Minoris" yenye [[mwangaza unaoonekana]] wa [[mag]] 3.83 ikiwa na umbali wa [[miaka ya nuru]] 98 kutoka Dunia.. Ilipewa jina la Praecipua lenye maana ya "mkuu" kwa sababu ni angavu zaidi. [[Category:Kundinyota]]

Eris (sayari kibete)
Kutambuliwa kwa Eris kulisababisha wanafalaki kuanzisha kitengo kipya cha "sayari kibete". Brown aliwahi kutangaza Eris kuwa sayari ya kumi ya jua letu. Lakini wataalamu wengine waliona uwezekano mkubwa ya kwamba magimba mengine ya kufanana na Eris yatapatikana karibuni. Maana ya neno "sayari" kwa kulingana na sayari za ndani ilihofiwa kutavurugika. Hivyo utaratibu wa sayari kibete ulianzishwa.

Sayari kibete
Sababu ya kuanzisha utaratibu mpya wa sayari kibete ilikuwa kutambuliwa kwa Eris mwaka 2005. Wataalamu walio wengi hawakuwa tayari kuikubali kama sayari ya kumi. Lakini ilhali Eris ni kubwa kiasi kushinda Pluto (iliyohesabiwa kati ya sayari hadi wakati ule) yalitokea majadiliano kati ya wataalamu na kitengo kipya cha "sayari kibete" kilianzishwa. Pamoja na hayo Pluto haikuhesabiwa tena kuwa sayari kamili bali sayari kibete.

Mbwa Mkubwa (kundinyota)
Mbwa Mkubwa ni kati ya kundinyota zilizotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK. Iko pia katika orodha ya kundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia kwa jina la Canis Maior. Kifupi chake rasmi ni 'CMa'.
Nyota angavu zaidi ni Shira (α Alfa Canis Maioris) inayojulikana pia kwa jina la kimataifa ya . Hii pia ni nyota angavu zaidi kushinda nyota zote kwenye anga ikiwa na mwangaza unaoonekana wa -1.4 mag na umbali wake na dunia ni miaka ya nuru 8.6 (parseki 2.64)

Ganimedi (Mshtarii)
Kipenyo cha Ganimedi ni kilomita 5262 km hivyo ni kubwa kuliko sayari ya kwanza Utaridi "(Mercury)". Lakini ina nusu ya masi yake tu maana haina kiasi hiki cha densiti.

Washaki (kundinyota)
Washaki –Lynx ina nyota hafifu tu. Nyota angavu zaidi ni Alfa Lyncidis yenye mag 4.49 ikiwa umbali wa miakanuru 280 kutoka Dunia

Dunia
Dunia yetu ni sayari pekee inayojulikana mpaka sasa ambapo binadamu na viumbe vingine vinaweza kuishi. Wanasayansi bado wanafanya ufafiti kujua kama kuna kuna viumbe hai kwenye sayari nyingine.

Dubu Mkubwa (kundinyota)
Nyota angavu zaidi ni ε Epsilon Ursae Majoris inayojulikana pia kama Alioth yenye mwangaza unaoonekana wa mag 1.76 ikiwa na umbali wa miaka ya nuru 81 kutoka Dunia.

Panzimaji (kundinyota)
Fungunyota ya Panzimaji ina nyota chache na dhaifu kiasi. Angavu zaidi ni β Beta Volantis yenye uangavu wa 3.77 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miaka ya nuru 108.

Patasi (kundinyota)
Patasi (kwa Kilatini na Kiingereza "") ni jina la kundinyota ndogo kwenye nusutufe ya kusini ya dunia yetu. Jina linataja zana ya patasi.

Mfumo wa Jua
Pamoja na sayari kuna idadi kubwa ya violwa vingine. Vingi ni vipande vidogo vya mwamba vinavyokusanyika katika kanda 3 zenye umbo la mwiringo ambazo ni ukanda wa asteroidi, ukanda wa Kuiper na wingu la Oort.

Mfumo wa Jua
Karibu masi yote ni ya Jua lenyewe, likiwa na asilimia 99.86 za masi ya mfumo wake. Kwa hiyo sayari zote kwa pamoja na asteroidi ni asilimia 0.14 tu ya masi kwa jumla.

Meli
Bila kuangalia maboti madogo, duniani kuna

Mchoraji (kundinyota)
Nyota za Mchoraji ni chache na dhaifu; kwa jumla kuna nyota 49 zenye mwangaza wa mag 6.5 yaani zinaonekana kwa macho matupu mahali penye giza kabisa. Nyota angavu zaidi ni α Alfa Pictoris yenye mwangaza unaoonekana wa mag 3.3 ikiwa umbali wa miaka ya nuru 97 kutoka Dunia.

Farasi (kundinyota)
Nyota angavu zaidi ni au Epsilon Pegasi au Enif (ar. أنف anif kwa maana « pua ») yenye mwangaza unaoonekana wa mag 2.38. Ni nyotajitu yenye umbali wa miakanuru 670 kutoka Duniani.

Kasi ya Masakini (kundinyota)
Kasi ya Masakini ni kundinyota ndogo inapakana na Bakari () upande wa kaskazini, Hayya () upande wa kusini na Rakisi () upande wa mashariki.

Mbwa Mdogo (kundinyota)
Mbwa Mdogo (kwa Kilatini na Kiingereza "") ni jina la kundinyota ndogo kwenye nusutufe ya kaskazini ya dunia yetu.
Mbwa Mdogo - Canis Minor iko angani si mbali na nyota angavu sana ya Shira "()". Inapakana na kundinyota jirani za Jauza (Mapacha)) "()", Saratani (Kaa) "()", Shuja "()" na Monukero "()". Haipakani moja kwa moja na Mbwa Mkubwa "(Canis Major)".

Nyota
Sayari: Kati ya nyota zinazoonekana kwa macho kuna chache zinazobadilisha polepole mahali angani kati ya nyota nyingine. Zikihama zinafuata mwendo maalumu unaorudia kila mwaka. Nyota hizi zinaitwa sayari. Tangu kupatikana kwa darubini tunajua ya kwamba sayari ni gimba mango kubwa kama dunia yetu lenye umbo la tufe linalozunguka jua kwenye anga ya ulimwengu. Kwa macho haiwezekani kutofautisha mara moja sayari na nyota nyingine. Kwa hiyo katika lugha ya kila siku sayari huitwa mara nyingi "nyota" ikionekana kwa macho. Lakini tangu milenia nyingi wataalamu waliotazama anga walijua kuna tofauti. Tangu miaka kadhaa inajulikana kuna sayari nyingi hata nje ya mfumo wa jua letu lakini hizi hazionekani kwa macho wala kwa darubini za kawaida. Zinaitwa sayari za nje (kwa Kiingereza exoplanets)

Asteroidi
Asteroidi (kutoka Kigiriki ἀστήρ "aster = nyota" na είδες "-eides= ya kufanana") ni kiolwa cha angani kinachozunguka jua jinsi inavyofanya sayari. Ni ndogo kuliko sayari kibete lakini kubwa kushinda kimondo. Mara nyingi huitwa pia "planetoidi" kwa sababu tabia zao zinalingana katika mengi na sayari.
Istilahi ya asteroidi ilianzishwa na William Herschel mnamo mwaka 1802 kutokana na neno la Kigiriki ἀστεροειδής "astero-eides" inayomaanisha "ya kuonekana kama nyota". Tangu siku zake neno hili lilitumiwa kutaja violwa vidogo kwenye anga la nje vinavyoakisia nuru ya kutosha ili kuonekana kwenye darubini. Kutokana na maendeleo ya teknolojia idadi ya magimba yanayoweza kuangaliwa iliongezeka.

Kirukanjia (mamalia)
Virukanjia au sange ni wanyama wadogo wanaofanana na vipanya wenye pua refu, lakini wanyama hawa si wagugunaji (oda Rodentia) na hula wadudu na nyungunyungu hasa lakini mbegu na makokwa pia na spishi kadhaa hukamata samaki wadogo. Meno yao yamechongoka yenye ncha kali. Virukanjia ni wadogo sana. Spishi kubwa kabisa ina sm 15 na uzito wa g 100; ile ndogo kabisa ina sm 3.5 tu na uzito wa g 2 (Kirukanjia wa Etruski, mamalia wa ardhi mdogo kabisa duniani). Rangi yao ni nyeusi, kijivu au kahawia.

Ukabu (kundinyota)
Nyota angavu zaidi ni α Alfa Aquilae inayojulikana pia kwa jina Altair yenye uangavu unaoonekana wa 0.75 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miaka ya nuru 17. .

Bara la Antaktiki
Antaktiki Magharibi ni upande mdogo zaidi. Ndani yake inagawiwa kwa rasi kadhaa kwa hiyo ina athira ya tabianchi kutoka bahari. Hata kama sehemu kubwa inafunikwa na barafu halijoto haishuki chini mno jinsi ilivyo upande wa mashariki. Rasi kubwa ni Rasi ya Antaktiki (ing. Antarctic Peninsula)

Paralaksi
Paralaksi ya sayari kama Zuhura itakuwa ndogo zaidi kwa sababu sayari hii iko mbali zaidi kuliko Mwezi hivyo tofauti mbele za nyota za mandharinyuma ni kiasi tu ikitazamwa kutoka sehemu tofauti za Dunia. Mpito wa Zuhura mbele ya uso wa Jua ulileta nafasi ya kupima paralaksi linganifu na ukingo wa Jua na hivyo kuwa msingi kwa makadirio ya kwanza kwa ajili ya kujua kizio astronomia. Hapa kipenyo cha Dunia kinachojulikana kilikuwa ni kipimo cha mstari wa msingi.

Kutubu
Alfa Ursae Minoris ni jina la Bayer ikiwa ni nyota angavu zaidi katika Dubu Mdogo na Alfa ni herufi ya kwanza katika Alfabeti ya Kigiriki.

Ukanda wa asteroidi
Sayari za Utaridi (Mercury) hadi Mirihi (Mars) zilizopo ndani ya ukanda huu huitwa "sayari za ndani"; sayari zilizoko nje ya ukanda kutoka jua kuanzia Mshtarii (Jupiter) hadi Neptuni huitwa "sayari za nje".

Zohali
Tangu kuboreka kwa darubini na kupita kwa vipimaanga karibu na sayari za mbali bangili zimetambuliwa pia kwa sayari za Mshtarii, Uranus na Neptuni lakini ni dhaifu hazionekani kwa darubini sahili ya mkononi.

Eris (sayari kibete)
Njia yake ya kuzunguka jua ni nje ya njia ya Pluto. Eros inaonekana ina angalau mwezi mmoja unaoitwa Dysnomia. Makadirio ya kipenyo chake ni 2400 km ambacho ni kikubwa kidogo kuliko Pluto. Inazunguka jua katika muda wa miaka 556.7 ya dunia. Umbali wake na jua ni mara 97 umbali wa dunia yetu. Kutoka Eris hata jua letu laonekana kama nyota ndogo tu.

Mfumo wa Jua
Kuhusu magimba ya angani yaliyo mbali zaidi kuliko ukanda wa Kuiper hakuna uhakika bado, lakini tangu mwaka 2012 vipimo vyipya vilisababisha kutokea kwa nadharia tete kuhusu sayari ya tisa katika umbali mkubwa sana ambayo haikutazamiwa bado.[9]

Sagita (kundinyota)
Sagita (kwa Kilatini na Kiingereza "") ni jina la kundinyota ndogo iliyopo kwenye nusutufe ya kaskazini ya Dunia.
Sagita (Sagitta) iko karibu na nyota angavu za Vega na Tairi. Inapakana na kundinyota jirani za Mbweha "()", Rakisi "()", Ukabu "()" na Dalufnin "()'.

Uranus
Ni sayari kubwa ya tatu ya mfumo wa jua hata kama mada yake ni hasa gesi iliyoganda. Jumla ya masi yake ni mara 14 ya dunia hivyo ni sayari nyepesi kulingana na ukubwa wake.

Asteroidi
Tangu mwaka 2006 umoja wa kimataifa wa wanaastronomia umeamua kutofautisha kati ya asteroidi na sayari kibete. Sayari kibete ni gimba mango kubwa lenye masi ya kutosha kufikia umbo la tufe. Kutokana na mapatano haya violwa vilivyohesabiwa kama asteroidi kubwa kama Ceres siku hizi huitwa sayari kibete. Hakuna ufafanuzi rasmi wa kimondo (meteoridi) bado.

Sayari
Sayari tano za Utaridi, Zuhura, Mirihi, Mshtarii na Zohari [8] huonekana kwa macho kama nyota angani. Lakini tangu zamani zilitambuliwa kuwa tofauti kwa sababu hazikai mahali palepale kama nyota ya kawaida bali huhamahama angani. Kutokana na tabia hii zimetazamwa mara nyingi kuwa na nguvu za pekee au hata kuwa miungu. Unajimu umetumia mwendo wa sayari zinazoonekana kwa macho kama msingi muhimu wa makadirio yao.

Rasi Madusa
Rasi Madusa iko kwa umbali wa miaka ya nuru takriban 90 kutoka Jua letu. Ni nyota geugeu inayobadilisha mwangaza unaoonekana baina ya mag 2.3 na 3.5 kila baada ya karibu siku tatu . Mabadiliko haya yalitazamiwa tangu kale na Waarabu waliita pia „Nyota ya Sheitani“. Tofauti za mwangaza zinatokana na tabia za Rasi Madusa kuwa nyota pacha ambako nyota yenye mwangaza mdogo inazunguka nyota yenye mwangaza mkubwa. Hizi mbili zinatambuliwa kwa darubini na nyota kuu inaitwa Algol Aa1 iliyopo katika kundi la spektra B8 na mng’aro wa Lo 182 (yaani mara 182 kuliko Jua). Inazungukwa na Algol Aa2 ambayo ni jitu jekundu, ni kubwa zaidi lakini mwangaza wake ni mdogo. Nyota hizi mbili ziko karibu kwa umbali wa vizio astronomia 0.062 na kila safari nyota kubwa zaidi iko kati ya Dunia na Algol Aa1 tunaona kushuka kwa mwangaza.

Neptun
Neptuni ("ing. Neptune)" ni sayari ya nane kutoka kwenye Jua na ya nne kwa ukubwa wa kipenyo katika mfumo wa Jua. Masi yake ni mara 17 ya ile ya Dunia. Pamoja na Mshtarii "(Jupiter)", Zohali "(Saturn)" na Uranus inahesabiwa kati ya sayari jitu za mfumo wetu.

Mshtarii
Mshtarii (pia Mshiteri, Mushtarii au Mshatira , kutokana na Kiarabu "المشتري" al-mshtari; na hata Jupita kutokana na Kiingereza Jupiter) ni sayari ya tano toka kwenye jua katika Mfumo wa jua na sayari zake.
Mshtarii ni sayari kubwa kabisa ya jua letu. Maada yake inazidi mara mbili na nusu maada ya sayari zote nyingine pamoja.

Nyavu (kundinyota)
Nyota za Nyavu ni chache na dhaifu; angavu zaidi ni Alpha Reticuli yenye mwangaza unaoonekana wa mag 3.3 ikiwa umbali wa miaka ya nuru 162 kutoka Dunianini . Beta Reticuli huwa na mag 3.84.

Nyavu (kundinyota)
Nyavu (kwa Kilatini na Kiingereza "") ni jina la kundinyota ndogo kwenye nusutufe ya kusini ya Dunia yetu.
Nyavu iko jirani na kundinyota za Panji (Dorado) upande wa magharibi, Saa (Horologium) upande wa mashariki na Nyoka Maji (Hydrus) upande wa kusini.

Shira (nyota)
Shira (ing. na lat. Sirius "si-ri-us", pia α Alpha Canis Majoris, kifupi Alpha CMa, α CMa) ni nyota angavu zadi katika kundinyota ya Mbwa Mkubwa (""). Ni pia nyota angavu kabisa kwenye anga ya usiku. Mwangaza unaoonekana ni -1.46 mag.

Washaki (kundinyota)
Washaki inapakana na kundinyota za Twiga (Camelopardalis), Hudhi (Auriga), Jauza (Mapacha) (Gemini), Saratani (Kaa) (Cancer). Asadi (Simba) (Leo) na Dubu Mkubwa (kundinyota)|Dubu Mkubwa]] (Ursa Major). Iko karibu na ncha ya anga ya kaskazini. Nyota angavu ya Ayuki (ing. ) iko jirani.

Nyota kibete nyeupe
Nyota kwenye safu kuu kama Jua huwa na nusukipenyo ya kilomita milioni lakini kibete cheupe kina nusukipenyo ya km 10,000 pekee yaani kama sayari. Hata hivyo kibete cheupe kina masi sawa na nyota katika mjao mdogo na pia graviti kama nyota. Densiti yake ni kubwa sana.

Ngao (kundinyota)
Ngao –Scutum ina nyota chache tu. Nyota angavu zaidi ni Alfa Scuti yenye mag 3.85 ikiwa umbali wa miaka ya nuru 199 kutoka Dunia.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.