Question: Msitu  mkubwa ulimwenguni ni upi?

Msitu
Msitu wa mvua wa Amazoni ni msitu mkubwa zaidi na wa asili zaidi duniani. Msitu wa koniferi katika Alpi za Uswisi (Hifadhi ya Taifa) Milima ya Adirondack ya New York Kaskazini hufanya sehemu ya kusini ya mpito wa misitu ya mashariki ya Mashariki. Misitu juu ya Mlima Dajt, Albania

Amazonas (mto)
Mto Amazonas (Kireno: Rio Amazonas) ni mto mkubwa duniani. Ina chanzo chake katika milima ya Andes inavuka beseni yake hadi Atlantiki kupitia eneo kubwa la misitu minene. Sehemu kubwa ya mwendo wake iko katika nchi ya Brazil. Inabeba maji zaidi kuliko mito ya Nile, Mississippi na Yangtse kwa pamoja.

Selous
Hifadhi ya Selous (usemi: "saluu") ni hifadhi kubwa kuliko zote nchini Tanzania, pia ni kati ya hifadhi kubwa kabisa ya wanyama duniani.

Msitu
unasababisha mmomonyoko wa udongo unasababisha ukame unakaribisha jangwa unasababisha mvua za misimu uharibifu wa mazingira ongezeko la hali joto uhalibifu wa makazi ya wanyama.

Msitu wa mvua
Imekadiriwa ya kwamba zaidi ya nusu, labda theluthi mbili za spishi zote za mimea na wanyama duniani hupatikana kwenye misiti ya mvua. Mamilioni ya spishi hazikutambuliwa bado.

Urusi
Ziwa kubwa ni Ziwa Baikal ambayo ni ziwa yenye maji mengi duniani.[3] Maziwa mengine ni pamoja na Ladoga na Onega ambayo ni kati ya maziwa makubwa zaidi ya Ulaya.

Austria
Milima mikubwa ya Austria inafikia kimo kati ya mita 3000 na 4000. Katika hali ya hewa ya nchi kuna theluji mwaka wote. Mlima mkubwa ni Grossglockner wenye mita 3,798, halafu Wildspitze wenye mita 3,774 juu ya UB.

Wakisii
Kitambo, Kisii ilikuwa na misitu mikubwa, pamoja na miti iliyozeekana yenye matawi pana. Ilikuwa ni sehemu ya msitu wa Bonde la Kongo. Mabaki ya pekee ya msitu huu Kenya ni msitu Kakamega, ambao ni pembe magharibi zaidi ya msitu wa Equator.Maeneo mawili ya misitu huo yalikuwa yanaunganishwa kupitia Nandi na Kericho, kabla ya maeneo ya Nandi na Kericho kukatwa miti ili chai ipandwe na matu wakae pale.

Msitu wa Mau
Katika miaka ya jadi misitu hii ilikuwa ikikaliwa na jamii ya Ogiek ,ambao maisha yao ya kuwinda na kukusanya ni endelevu [1] Hata hivyo, kutokana na watu kutoka makabila mengine kuhamia msitu huo, sehemu ya eneo la msitu imekatwa kwa ajili ya makazi. [8]

Upandaji miti
Kwa sababu ya ukataji miti uliozidi na unaoendea katika msitu wa Amazon kwa miongo kadhaa iliyopita, juhudi ndogondogo za upandaji miti hazina umuhimu ikilinganishwa na ukubwa wa msitu wa mvua wa Amazon.

Ndovu
Tembo ni mamalia wakubwa wa jenasi Elephas na ‘Loxodonta’ za familia ya ‘Elephantidae’. Kuna spishi tatu tu za tembo zinazoishi mapaka leo: Ndovu-nyika au tembo wa vichakani wa Afrika (African Bush Elephant), ambao ni mkubwa kuliko wengine; tembo wa misituni wa Afrika (African Forest Elephant) na tembo wa Asia (Asian Elephant). Wanafanana lakini hawazaliani. Ndovu-misitu alitazamwa muda mrefu kama nususpishi ya Ndovu wa Afrika lakini wataalamu wamethibitisha ni spishi tofauti. Hufikia kimo cha mita 2 tu; anaishi hasa katika misitu ya Kongo. Spishi nyingine zote za tembo zimekoma.

Msitu ya Amani
Uhifadhi huo kwa sasa umekuwa ni kivutio kizuri cha utalii kwani kimezidi kukua na kuongezeka.
Eneo hili lina makundi makubwa ya ndege, vipepeo na miti ambayo mingine hupatikana katika hifadhi hii tu. Pia kuna nyani weupe, weusi na wa rangi ya bluu.
Pia kuna aina tisa za mimea jamii ya "violet" ("African violet") na ndege kam bundi na tai"Nduk Eagle owl" ambao wanapatikana katika hifadhi hii pekee.

Ziwa Viktoria
Ziwa Viktoria (pia: Viktoria Nyanza, Ziwa Nyanza) ni ziwa kubwa la Afrika ya Mashariki lililopo baina ya Tanzania, Kenya na Uganda. Ni ziwa kubwa kuliko yote barani Afrika, na la pili duniani, baada ya Ziwa Superior ambalo lipo Amerika ya Kaskazini.

Ziwa Assal
Ziwa hili halina njia ya kutoka kwa maji isipokuwa uvukizaji. Tokeo lake, ilhali maji ya kuingia yana kiasi cha chumvi ndani yake, ni kwamba kiwango cha chumvi katika maji ya ziwa kinazidi kuongezeka. Leo hii ni ziwa lenye chumvi nyingi duniani kushinda Bahari ya Chumvi.
Eneo la ziwa hili ni kama jangwa na hakuna mimea wala wanyama waonekanao ila mimea midogo katikati ya ziwa hilo.

Orodha ya milima mirefu duniani
Kwenye sayari na miezi ya mfumo wa Jua letu kuna milima mikubwa zaidi kuliko duniani. Mlima mkubwa unaojulikana hadi sasa ni Olympus Mons kwenye Mirihi (Mars). Volkeno hii inapanda kilomita 26 juu ya tambarare ya mazingira yake ikiwa na kipenyo cha kilomita 600. Kasoko kwenye kilele chake ina kipenyo cha kilomita 80.

Msitu
Msitu ni mkusanyiko wa uoto asilia unaojumuisha miti mingi ya aina mbalimbali (kwa mfano: mipingo, mikoko n.k.) mimea na nyasi ambazo huweza kuwa fupi au ndefu.

Msitu ya Amani
Msitu wa Amani ulianzishwa mwaka 1997 kwa ajili ya kulinda vizazi vya uoto wa "flora" na "fauna" katika upande wa mashariki mwa Milima ya Usambara.

Msitu
Ijapokuwa msitu ni muda wa parlance ya kawaida, hakuna ufafanuzi sahihi kabisa ulimwenguni, na ufafanuzi zaidi ya 800 wa msitu unaotumiwa duniani kote. Ijapokuwa msitu hufafanuliwa kwa uwepo wa miti, chini ya ufafanuzi wengi eneo lenye kupoteza kabisa miti bado linaweza kuchukuliwa kama msitu ikiwa limekua miti katika siku za nyuma, litazaa miti baadaye,au iliwekwa rasmi msitu bila kujali aina ya mimea.

Marekani
Mlima Baker - Cascades, Washington Mlima Baxter - California Mlima Big Bear - California Mlima Bona (futi 16,550) - Milima Saint Elias , Alaska Mlima Borah - Idaho Mlima Daraja - Red Rock Canyon National Conservation Area, Nevada Mlima Blue Ayubu - New Hampshire Blue Knob (Pennsylvania) Mlima Bristol (NY)

Sahara
Sahara ni jangwa kubwa kaskazini mwa Afrika. Ni jangwa kubwa kabisa barani, ni la kwanza duniani kati ya majangwa joto na jangwa la tatu kwa ukubwa ulimwenguni baada Bara la Antaktiki na Aktiki.[1]

Madhara ya ongezeko la joto duniani
Ijapokuwa ya kuwa karibu na umuhimu wao kwa Idadi ya watu, theluji za milima na mabonde za latititudi zenye joto jingi zinchangia kiwango kidogo cha barafu ya theluji Duniani. Takriban 99% inapatikana katika mabati makuu ya barafu ya maeneo ya Kipola na chini ya kipola ya Antaktika na Greenland. Mabati haya yanayoendelea mfululizo huwa katika eneo la kilomita 3 (maili 1.9) au zaidi kwa upana, hufunika maeneo ya kipola na chini ya kipola ya ardhi. Kama mito inayotoka katika mito mikubwa, theluji nyingi za kutoka hubeba barafu kutoka sehemu za mwisho za bati la barafu hadi baharini.

Msitu wa Amazon
Jamii:Amazonas, Brazil Jamii:Brazil Jamii:Peru Jamii:Kolombia Jamii:Venezuela Jamii:Ekuador Jamii:Bolivia Jamii:Guyana Jamii:Surinam Jamii:ekolojia

Nigeria
Mito mikubwa ni mto Niger na mto Benue; yote miwili inakutana na kuishia katika delta ya Niger ambayo ni kati ya delta kubwa zaidi duniani.

Msitu
Ndiyo tofauti kati ya misitu ya asili na isiyo ya asili.

Uoto asilia
Msitu ni mkusanyiko wa miti mirefu na mikubwa ambayo huota sehemu kubwa kwa kukaribiana na vichaka ambavyo ni miti midogomidogo na mifupi iliyokusanyika kwa pamoja sana na mbuga ni uoto wa kisavana ambao ni kama nyasi.

Orodha ya milima mirefu duniani
Njia nyingine ni kupima ni kiasi gani mlima unainuliwa juu ya mazingira yake yaani pale inapoanza kuonekana. Kwa kutumia marejeo hayo mlima mrefu kabisa duniani ni Mauna Kea. Volkeno hii inayofanya kisiwa kizima kimojawapo cha funguvisiwa la Hawaii inaanza mita 6,000 chini ya uso wa bahari na kufikia mita 4,205 juu ya usawa wastani wa bahari, hivyo kimo chake kutoka mguu wake hadi kilele ni mita 10,203[1]

Msitu
Mara nyingi wanyama mbalimbali, wakubwa kwa wadogo, huishi na hutegemea uoto huo kwa kuwatimizia mahitaji yao kwa malazi na chakula.

Ziwa Timsah
Ziwa Timsah ni ziwa lenye asili ya weusi na pia hupata rutuba katika vipindi tofautitofauti. Kazi za binadamu katika ziwa hili zimesababisha athari mbalimbali, hasa kushuka kwa kiwango cha uzalishaji wake. Kupungua kwa rutuba katika ziwa hili kulianza kuonekana tangu mwaka 1871, hii ikiwa ni kufuatia na kujengwa kwa mfereji wa Suez na hatimaye kueongezwa kwa matawi kutoka katika mfereji huo kwenda katika matawi mbalimbali yanayohitaji.. The El-Gamil outlet serves as Lake Timsah's principal source of salt water.

Milima Aberdare
Mazingira kuu ndani ya milima hii ya Aberdare ni pamoja na Msitu ya mvua ambayo ina misitu ya mianzi na kisha moorland.
Pembe za magharibi ya mwinuko wa kilima haina wanyamapori wengi ikilinganishwa na miteremko wa misitu upande wa mashariki ambayo ni makazi kwa wanyamapori mbalimbali kwa upana. Kuna umati wa tembo, nyati, Nguruwe wa msitu na vilevile kifaru ambaye yuko hatarini. Aina za paka wanaweza kuonekana pamoja kama vile chui na paka wa dhahabu wa Kiafrika ambaye ni nadra . Wanyamapori wengine ambao wako hatarini ni pamoja na nguchiro wa aina ya Jackson. Tumbili wa rangi Nyeusi na nyeupe ambaye anajulikana sana kama Colobus na tumbili wa aina ya Sykes ni wengi katika sehemu hii, na vilevile ni ndogoro, forhi, mindi, paka wa aina ya serval na pongo.
Aberdares ina mimea mbalimbali tajiri. Kuna spishi za mimea 778i, spishi zingine ambazo zinapatikana katika Mbuga ya Kitaifa ya Aberdare, kutokana na mvua na kimo cha mbuga hii. Aina ya miti ni pamoja na mkulo, mtarakwa, mpodo na mlozilozi.

Sadd
Sadd kwa jumla ni eneo lenye rutba kubwa. Mimea asilia ni pamoja na mafunjo, tete, na mimea mengi mengine. Kuna pia mabaki ya misitu ya mvua penye miti ya mbambakofi kando yake. Penye maji mengi na ya kudumu kuna mimea inayoelea juu ya maji ikishikwa na mizizi mirefu hadi tako la bwawa; kama maji yanapanda juu vipande vikubwa vya mimea hii vinasukumwa na kukata mizizi yao vikifuata mwendo wa maji kama visiwa vya kuelea vyenye urefu hadi 30 km. Visiwa hivi vya kuelea kwa karne nyingi vilikuwa kizuizi kikali cha usafiri kwa mashua na maboti kwenye Nile vikaipa eneo hili jina la "sadd" yaani kizuizi vikizuia usafiri mtoni.

Sahel
Ni kilometa 5,400 kwa 450-1,000 hivi kusini kwa jangwa la Sahara na kaskazini kwa eneo la misitu, ikienea kwa kiasi tofauti katika nchi zifuatazo (kutoka magharibi kwenda mashariki): Senegal, Mauritania, Mali, Burkina Faso, Aljeria, Niger, Nijeria, Chad, Sudan, Sudan Kusini, Eritrea, Kamerun, Jamhuri ya Afrika ya Kati na Ethiopia.

Mlima Kenya
Mlima Kenya ni eneo kuu la vyanzo vya maji vya mito miwili mikubwa nchini Kenya; Mto Tana na Mto Ewaso Ngiro Kaskazini.[6] Mfumo wa ekolojia wa Mlima Kenya hupatia watu zaidi ya milioni 2 maji.[6] Wiani wa vijito ni kubwa hasa katika miteremko ambayo haijawahi kuwa na barafuto.[31] Vijito na mito inayoanza Mlima Kenya humwaga maji ndani ya Mto Sagana, Mto Tana na Mto Ewaso Ngiso Kaskazini moja kwa moja au kupitia mito mingine. [31][32]

Msitu mweusi
Mlima mkubwa ni Feldberg mwenye kimo cha mita 1,493m.

Msitu wa Mau
Mnamo 15 Julai 2008, Waziri Mkuu Raila Odinga alitoa amri kwamba uhamisho utekelezwe kabla ya mwezi wa Oktoba 2008, ili kulinda misitu kutokana na uharibifu [4] Amri hii imepingwa na baadhi ya wanasiasa wa eneo la Bonde la Ufa, wakiongozwa na Isaac Ruto. Baadhi ya wanasiasa, wakiongozwa na waziri wa kilimo William Ruto, walipendekeza kwamba iwapo uhamisho utatekelezwa, serikali inapaswa kuwatengea ardhi wanaohamishwa mahali pengine [2]

Madhara ya ongezeko la joto duniani
Siberia ya magharibi ndiyo eneo kubwa zaidi Duniani lenye kaboni majimaji, eneo la kilomita mraba milioni moja la ardhi iliyojumuishwa na barafu iliyoundwa miaka 11,000 iliyopita baada ya kuisha kwa kipindi cha mwisho cha zama ya barafu. Kuyeyuka kwa ardhi na barafu yake huenda kukasababisha kutolewa kwa, baada ya miongo mingi, viwango vingi vya metheni. Zaidi ya tani milioni 70,000 za metheni, gesi ya nyumba ya jkijani kibichi ambayo yenye nguvu nyingi sana, huenda ikatolewa katika miongo michache ijayo, hivyo kutengeneza chanzoo zaidi cha gesi ya nyumba ya kijani kibichi. Kuyeyuka sawa kumeonekana katika eneo la mashariki la Siberia. Lawrence na wengineo. (2008) alipendekeza kuwa kuyeyuka kwa wingi kwa barafu ya Aktiki huenda kukaanzisha mchakato wa ujumbe unaojirudiarudia ambao utayeyusha udongo wa Aktiki, hivyo kusababisha kuongezeka kwa joto zaidi.

Great Barrier Reef
Ni safu ya mwamba tumbawe kubwa kabisa duniani ikiwa na miamba tumbawe 2,900 ya pekee na visiwa 900 katika eneo la km² 344,400. Safu hii ya mwamba tumbawe inaonekana kutoka anga la nje upande wa mashariki-kaskazini wa Australia mbele ya pwani ya Queensland.

Nungunungu
Nungu hupatikana sana katika maeneo ya kawaida na tropiki ya Asia, Italia, Afrika na Amerika ya Kusini na Kaskazini. Nungu huishi kwenye misitu, jangwani sehemu zenye miamba, vilima na nyikani. Baadhi ya nungu wa Dunia Mpya huishi kwenye miti, lakini nungu wa Dunia wa Kale wanakaa ardhini. Nungu huweza kupatikana hata kwenye miamba kwenye ardhi yenye hata urefu wa mita 3700. Nungu ni wanyama wa usiku.

Dunia
Maeneo ya bahari kuu ya dunia kwa kawaida hugawiwa kwa bahari kubwa 3 za Pasifiki, Atlantiki na Bahari Hindi. Sehemu ya chini baharini iko kwenye Mfereji wa Mariana katika Pasifiki (mita 11,034 chini ya UB). Kwa wastani bahari huwa na kina cha mita 3,800.

Orodha ya milima
Everest (m 8,848), Nepal - Tibet, Asia K2 (m 8,611), Pakistan - Xinjiang, Uchina, Asia Kangchenjunga (m 8,586), Nepal - India, Asia Lhotse (m 8,511), Nepal - Tibet, Asia Makalu (m 8,463), Nepal - Tibet, Asia Cho Oyu (m 8,188), Nepal - Tibet, Asia Dhaulagiri (m 8,167), Nepal, Asia Manaslu (m 8,163), Nepal, Asia Nanga Parbat (m 8,125), Pakistan, Asia Annapurna (m 8,091), Nepal, Asia Gasherbrum I (m 8,080), Pakistan - Xinjiang, Uchina, Asia Shishapangma (m 8,012), Tibet, Asia

Sahara
Katikati yake Sahara ni yabisi sana, uoto ni haba mno. Katika sehemu za kaskazini na kusini kuna maeneo yenye kiwango cha nyasi na vichaka vidogo kadhaa. Kama unyevu unaweza kudumu kwa muda katika mabonde, vichaka vinakuwa vikubwa zaidi na huko na huko kuna pia miti. Sehemu za milima ya juu ambako joto si kama vile kuna kiwango kidogo cha usimbishaji na hapo mabaki ya misitu ya zamani yapo.

Ziwa Albert (Afrika)
Ziwa Albert - pia Albert Nyanza na zamani Ziwa Mobutu Sese Seko - ni moja ya maziwa makubwa ya Afrika. Ni ziwa kubwa la saba katika Afrika, likiwa na nafasi ya ishirini na saba kwa ukubwa katika ulimwengu mzima.

Msitu wa Kakamega
Ikiwa ni pamoja na hifadhi ya wanyama pori, misitu huu umezingira takribani kilomita 230 za mraba, ambapo ni chini ya nusu ambayo kwa sasa inabakia kama misitu ya asili. Kuna maeneo mengi nyasi ilikokatwa na maeneo yaliyo bure Utajiri wa msitu huu kwa aina tofauti za ndege, wadudu na wanyama wa aina ya reptiles huifanya kuwa kivutio kikuu cha watalii wanaopenda kutazama ndege wapiga picha za wanyamapori. Hakuna shughuli kuu za kiutalii na Msitu Kakamega siyo kivutio kikuu cha watalii. Wanyama wakubwa ni nadra. Sehemu ya msitu pia ina makaazi ya wanyama ya kipekee ya aina ya nyanda za juu, lakini kwa ujumla, mimea na wanyama kwenye Msitu huu hazichapta kuchambuliwa kwa upana na sayansi. Hali ya hewa ni ya mvua sana kukiweko za zaidi ya mita mbili za mvua kwa mwaka. Misimu za mvua ni Aprili hadi Mei na Agosti hadi Septemba.

Kifaru
Hawa ndio mamalia wakubwa walio hatarini kutoweka. Mpaka mwaka 2002, walikuwa wamebaki faru 60, huko Java Indonesia na Vietnam. Hii ndio spishi ndogo kuliko wote. Wanyama hawa wanapenda kukaa kwenye misitu ya mvua, nyasi ndefu na maeneo yenye mafuriko ya hapa na pale na matope.

Mnanasi
Vijidudu vinavyomelea mnanasi huchangia kuleta hasara kubwa kote duniani katika uzalishaji wa mananasi[1]. Spishi zaidi ya mia moja za nematodi zimeripotiwa kuingia mizizi ya mnanasi[1] na kutatiza matumizi ya madini na maji kwa mmea na kusababisha mimea kudumaa. Aina za vijidudu hivi ambavyo huadhiri mavuno ya mananasi sana ni spishi za nematodi kama vile Meloidogyne javanica, M. incognita, Rotylenchulus reniformis na Pratylenchus brachyurus[2][1].

Nyati-maji wa mwitu
Ingawa Nyati-maji wa kufugwa wameshamiri na kustawi, inawezekana kwamba nyati-maji wa kweli wa mwitu watatoweka hivi karibuni - labda wemeshatoweka. Idadi ya Nyati-maji wa mwitu duniani inadhani kuwa chini ya 4000, labda ndogo zaidi, lakini inawezekana sana kwamba nyati-maji wa kweli wa mwitu hawapo kabisa. Kwa bahati mbaya, ni ngumu kuhesabu kamili idadi ya nyati-maji hao kutokana na matatizo ya kutofautiana nyati-maji wa mwitu toka nyati-maji wa kufugwa ambao wametoroka kuishi mwituni. Walakini, spishi hiyo inaaminika kupungukiwa sana kutokana na uwindaji, punguo la makazi, na kuzalishwa na nyati-maji wa kufugwa. Vitisho vingine ni magonjwa na vimelea zinazopitishwa na mifugo, na ushindani wa kupata chakula na maji baina ya nyati wa mwitu na wa kufugwa.

Msafsafi
Misafsafi (kutoka Kiarabu: صفصاف; Kilatini: Salix) ni familia ya miti fulani imeayo kando ya maji mengi katika Nusudunia ya Kaskazini. Misafsafi inayojulikana sana ni Msafsafi wa Babeli ("Salix babylonica") kutoka Uchina na Msafsafi Mweupe ("Salix alba") kutoka Ulaya.

Orodha ya milima
Mawson Peak (m 2,745) - kilele cha juu Australia, kusini mwa Bahari ya Hindi Mlima Kosciuszko (m 2,228) - New South Wales - mlima mrefu zaidi katika bara la Australia Mlima Bogong (m 1,986) katika Alpi za Viktoria - mlima wa juu katika Viktoria Mlima Feathertop (m 1,922) - Viktoria Mlima Hotham (m 1,861) - Viktoria Falls Creek (m 1,842) - Viktoria Mlima Buller (m 1,804) - Viktoria Mount Buffalo (m 1,695) - Viktoria Mlima Ossa (m 1,614) - mlima wa juu katika Tasmania Mlima Dandenong (m 633) - karibu Melbourne - Viktoria Mlima Wellington (m 1,271) - Tasmania Bluff Knoll (m 1,095) - Western Australia Milima ya Buluu (m 1,189) - New South Wales Ayers Rock (m 863) - Northern Territory

Madhara ya ongezeko la joto duniani
Kulingana na ripoti ya Reuters, theluji za Himalaya ambazo ndizo vyanzo vya mito mikubwa zaidi Barani Asia, mito Ganges, Indus, Brahmaputra, Yangtze, Mekong, Salween na Manjano – inaweza kupungua kadiri vipimo vya joto vinavyoongezeka. Takriban watu bilioni 2.4 wanaishi katika bonde la mifereji wa mito ya Himalaya Uhindi, Uchina, Pakistan, Bangladesh, Nepal na Myanmar huenda zikawa na mafuriko yakifuatiwa na ukame katika miongo ijayo. Nchini Uhindi pekee, mto wa Ganges unatoa maji ya kunywa na kilimo kwa zaidi ya watu milioni 500 million. Imekubalika, hata hivyo, kuwa ongezeko la maji kutoka theluji za Himalaya kila msimu ulisababisha ongezeko la uzalishaji wa kilimo katika eneo la Uhindi ya kasakazini katika kipindi chote cha karne ya 20.

Madhara ya ongezeko la joto duniani
Misitu ya Paini katika eneo la Pine British Columbia imeharibiwa na uvamizi wa mdudu wa paini, uvamizi huu umeenea bila kukoma tangu mwaka wa 1998 angalau kwa sababu ya ukosefu wa majira ya bairi kali tangu wakati huo; siku chache za baridi kali zinaweza kuwauwa wengi wa wadudu hao waharibifu na hapo zamani siku kama hizo ziliweza kufanya uharibifu huo usienee. Uvamizi huo wa wadudu, ambao (kufikia Novemba mwaka wa 2008) ulikuwa umeuwa karibu nusu ya miti ya aina hiyo katika jombo (ekari milioni 33 au 135,000 km²) ni idadi ambayo haijawahi kubwa ambayo haijawahi kufikiwa tena na iliisha kupitia upepo mkali ambao haukuwa wa kawaida mnamo mwaka wa 2007 kati mgawanyo wa kibara kuelekea Alberta. Ugonjwa katika eneo kubwa, pia ulianza, lakini wa kiwango cha chini, mnamo mwaka w 1999 katika maeneo la Colorado, Wyoming na MOntana. Shirika la Huduma ya Misitu la Marekani linakadiria ya kuwa kati ya mwaka 2011 na 2013 karibu miti yote ya paini ya aina ya lodgepole iliyo zaidi ya inchi tano kwa upana (milimita 127) itapotea.

Madhara ya ongezeko la joto duniani
Katika kipindi cha karne ya 20th, viwango vywa uvukizi vimepungua duniani kote ; hili linadhaniwa na wengi kuweza kuelezewa kupitia kufifia Duniani. Kadiri hali ya anga inavyozidi kuwa moto na sababu za kufifia Duniani kunapunguzwa, uvukizi utazidi kwa sababu ya bahari yenye joto zaidi. Kwa sababu Dunia ni mfumo uliofungwa hili litasababisha viwangi vingi zaidi vya mvua, pamoja na mmomonyoko. Mmomonyoko huu, kwa upande mwingine, unaweza katika maeneo ya kitropiki ambao yamo hatarini (hasa Barani Afrika) kusababisha kuenea kwa majangwa. Kwa upande mwingine, katika maeneo mengine, ongezeko la mvua litasababisha kukuwa kwa misitu katika maeneo kavu yenye majangwa.

Ziwa Nakuru
Hifadhi hii ya wanyama sasa (2009) ina zaidi ya vifaru weusi 25, moja ya viwango vya ukubwa nchini, pamoja na takriban vifaru weupe 70. Pia kuna idadi fulani ya twiga aina ya Rothschild, ambazo ziliamishwa kwa usalama kutoka magharibi mwa Kenya mwanzo wa mwaka 1977. Waterbuck ni ya k Kati ya wanyama wanaokula wenzao ni simba na chui, lakini ni chui ambayo imekuwa ikionekana sana hivi karibuni. Hifadhi hii pia ina nyoka wakubwa ambao wanaishi ndani ya msitu na uonekana ya kivuka barabara ama kurukaruka mitini.

Msitu
Kuna makundi matatu pana ya ufafanuzi wa misitu katika matumizi: utawala, matumizi ya ardhi, na kifuniko cha ardhi. Ufafanuzi wa utawala unategemea hasa juu ya maagizo ya kisheria ya ardhi, na huwa na uhusiano mdogo na mimea inayoongezeka juu ya ardhi: ardhi ambayo inajulikana kama msitu inaelezwa kama msitu hata kama hakuna miti inayoongezeka.Maelekezo ya matumizi ya ardhi yanategemea kusudi la msingi ambalo nchi hutumikia. Kwa mfano, misitu inaweza kuelezwa kama ardhi yoyote ambayo hutumiwa hasa kwa ajili ya uzalishaji wa mbao. Chini ya ufafanuzi huo wa matumizi ya ardhi, barabara zilizosafishwa au miundombinu ndani ya eneo la misitu, au maeneo yaliyomo ndani ya eneo ambalo limeondolewa na kuvuna, magonjwa au moto bado huchukuliwa kama misitu hata kama haipo miti. Ufafanuzi wa kifuniko cha ardhi hufafanua misitu kulingana na aina na wiani wa mimea inayoongezeka juu ya ardhi. Vile ufafanuzi kawaida hufafanua msitu kama eneo la kupanda miti zaidi ya kizingiti. Vizingiti hivi ni idadi ya miti kwa kila eneo (wiani), eneo la ardhi chini ya mti wa mto (kifuniko cha mkufu) au sehemu ya ardhi ambayo inashikiwa na sehemu ya mti wa miti (basal eneo).Chini ya ufafanuzi wa kifuniko wa ardhi, na eneo la ardhi linaelezewa kama misitu ikiwa inakua miti. Eneo ambalo linashindwa kufikia ufafanuzi wa kifuniko cha ardhi inaweza kuwa bado ni chini ya wakati miti mingi ni kuanzisha ikiwa wanatarajiwa kufikia ufafanuzi wakati wa kukomaa.

Msitu mweusi
Msitu Mweusi ni eneo la milima katika jimbo la Baden-Württemberg la Ujerumani kusini magharibi. Milima yafunikwa na misitu minene hivyo jina la eneo "msitu mweusi".

Madhara ya ongezeko la joto duniani
Kiumbe aitwaye "lemuroid possum mweupe", anayepatikana tu katika misitu ya milimani ya eneo la kasakzini la Queensland, ametakjwa kama spishi wa kwanza wa kimamalia kuangamizwa na ongezeko la joto Duniani linalosababishwa na binadamu. Possum mweupe hajaonekana kwa kipindi cha zaidi ya miaka mitatu. Possum hawa hawawezi kuishi katika vipimo vya joto vya zaidi ya 30 °C (86 °F) kwa kipindi kirefu, jambo lililofanyika mnamo mwaka wa 2005. Safari ya mwisho ya kiupelelezi ya kutafuta Possum wowote weupe ambao bado wako hai kilifaa kwanza mwaka wa 2009.

Nyati-maji wa mwitu
Nyati-maji wa mwitu wategemea sana maji, na watumia muda mwingi wao wakivingirika mitoni au matopeni. Kwa hiyo makazi ya nyati-maji wa mwitu ni makazi manyevu kwa msitu-mtoni, mapori, vinamasi na mabwawa - kwa kawaida katika maeneo ya tambarare, lakini hadi mwinuko wa mita 2800 katika Nepal.

Mlima Kenya
Mlima Kenya hushuhudia misimu miwili tofauti, misimu ya joto na misimu ya mvua, kama maeneo mengine ya Kenya.[40] Miteremko ya mashariki kaskazini hupata mvua kubwa zaidi kwa kuwa uko katika upande wa pepo za kusi ambazo huleta mvua kutoka Bahari Hindi. Mvua hii huwezesha msitu uliosongamana katika upande huo. Katika miinuko ya juu, usimbishaji hufanyika kama theluji na kutengeneza barafuto.[41]

Brazil
Misitu mipana ya dunia inapatikana Brazil katika beseni ya mto Amazonas. Misitu hii inafunika takriban 40% ya eneo la nchi.

Dunia
Lakini si tufe kamili. Ina uvimbe kidogo kwenye sehemu ya ikweta; ilhali umbali kati ya ncha mbili ni kilomita 12,713 lakini umbali kati ya sehemu za kinyume kwenye ikweta ni km 12,756, yaani kipenyo hiki kinazidi takriban kilomita 43 kipenyo kati ya ncha na ncha. Tofauti hii inasababishwa na mzunguko wa dunia. Kani nje inasukuma sehemu za ikweta nje zaidi. Kwa hiyo mahali duniani palipo karibu zaidi na anga la nje si Mlima Everest kwenye Himalaya bali mlima Chimborazo nchini Ekuador.[5]

Msitu
Misitu inaweza kuwa za aina mbili:

Msitu
Husaidia katika mfumo wa mvua Hutumika kama makazi ya wanyama Ni chanzo cha mapato ya nchi Hutupatia dawa na chakula hutupatia mbao kwaajili ya ujenzi

Upandaji miti
Nchini Polandi, programu ya Kitaifa ya upandaji miti ilianzishwa na serikali baada ya Vita kuu ya pili ya Dunia, wakati jumla ya eneo la misitu ilipungua hadi asilimia 20, mpakani mwa nchi hiyo. Programu hiyo ilisaidia maeneo ya misitu ya Polandi kuongezeka miaka baada ya miaka, na tarehe 31 Desemba 2006, misitu ilifunika asilimia 29 ya nchi hiyo(tazama: misitu ya Polandi). Imepangwa kuwa kufikia mwaka wa 2050, misitu itajaza asilimia 33 ya Polandi.

Jiografia ya Jibuti
Milima iliyopo katikati ya nchi hugawa tambarare za Pwani kutoka plateau. Eneo la chini zaidi ni Ziwa Assal -155m na la juu zaidi ni Moussa Ali 2028m.Hakuna shamba la ukulima, unyunyizaji maji, mimea iliyojimeza huko au msitu. (msitu upo tu katika milima ya Goda, hasa mbuga ya Day Forest). Takribani asilimia 9 ya nchi ni malisho yeliyojimeza (1993 mashariki). Kwa hivyo Jibuti inahesabiwa kuwa sehemu ya nyasi ya Ethiopia, isipokuwa kijisehemu kinachopakana na Red Sea ambacho ni baadhi ya Jangwa la Pwani ya Eritrea amayo inajulikana kuwa njia nzuri ya uhamiaji a ndege ambao wanaweza kuwindwa.

Ziwa
Ziwa ni gimba kubwa la maji linalozungukwa na nchi kavu pande zote. Tofauti na bahari ni ukubwa na kutobadilishana maji na bahari kuu. Lakini maziwa kadhaa yamepewa pia jina la "bahari" hasa kama yana maji ya chumvi au kama watu wa eneo lake hawajui magimba makubwa zaidi ya maji. Mfano wake ni Bahari Kaspi katika Asia ambayo ni kubwa sana lakini hali halisi ni ziwa lenye maji ya chumvi.

Madhara ya ongezeko la joto duniani
Mbali na matokeo wazi ya kiikolojia na kiuchumi, misitu mikubwa iliyokufa huleta hatari ya moto. Hata misitu mingi inayoonekana kuwa yenye afya inaonekana kuwa katika hatari ya mioto ya misitu kwa sababu ya ongezeko la joto. Miaka kumi ya wastani ya misitu iliyochemeka katika eneo la Marekani kasakazini, baada ya miongo mingi ya karibu 10,000 km² (ekari milioni 2.5), imeongezeka polepole tangu 1970 hadi zaidi ya 28,000 km² (kari milioni 7) kila mwaka.. Ingawa mbadiliko katika mbinu za usimamizi wa misitu huenda ukawa umechangia mabadiliko haya, katika eneo la magharibi la Marekani, tangu mwaka wa 1986, majira marefu zaidi ya kiangazi yamesababisha mioto mikubwa ya misituni kuongezeka mara nne na maeneo yanayochomwa kuongezeka mara sita, ikilinganishwa na kipindi kati ya 1970 na 1986. Ongezeko sawa la mioto ya misituni imeripotiwa nchini Kanada kati ya mwaka wa 1920 na 1999.

Msitu wa mvua
Misitu hii imepungua sana kutokana na kukatwa kwa miti na upanuzi wa kilimo.

Upandaji miti
Iran inadhaniwa kama moja ya maeneo madogo ya misitu duniani kwani nchi hii ina asilimia saba pekee ya misitu. Thamana hii ilipungua kwa takriban hekta milioni sita ya mistu bikira, iliyojumuisha miti kama mwaloni, almond na pistacio. Kutokana na vichepechepe vya udongo, ni vigumu kupanda miti kwa kiasi kikubwa ikilinganishwa na maeneo mengine yenye udongo wenye rutuba zaidi na mawe chache na hali za mikurunga. Hivyo basi , upandaji miti zaidi hufanywa na spishi za miti zisizo za sehemu hiyo, ambazo hupelekea uharibifu wa mazingira kwa wanyama na mimea, na kusababisha hasara kwa kasi ya viumbe tofautitofauti vilivyo hai.

Madhara ya ongezeko la joto duniani
Bila kuhesabu kofia za barafu na mabati ya barafu ya Aktiki na Antaktiki, eneo la jumla la theluji Duniani kote imepungua kutoka 50% tangu mwisho wa karne ya 19. Kwa sasa viwango vya kupungua kwa theluji na urari wa hasara ya kiwango umekuwa ukiongezeka katika maeneo ya Andes, Alps, Pyrenees, Himalayas, Milima ya Rocky na Cascades za Kasakazini.

Msitu wa mvua
Kuna namna mbili za misitu hii kutokana na halijoto:

Primates
Primates wanaptikana kwenye aina mbalimbali za misitu kama vile msitu wa mvua, mikoko na pia kwenye misitu ya mlimai hadi kimo cha mita 3000 juu ya UB.

Msitu
Msitu ni eneo kubwa linaloongozwa na miti. Maana ya ufafanuzi sahihi zaidi wa msitu hutumiwa duniani kote, kuhusisha mambo kama vile mti wa wiani, urefu wa mti, matumizi ya ardhi, usimamaji wa kisheria na kazi ya mazingira. Kwa mujibu wa ufafanuzi wa Chakula na Kilimo uliotumiwa sana , misitu ilifunika hekta bilioni 4 (ekari 9.9 × 109) (kilomita za mraba milioni 15) au asilimia 30 ya eneo la ardhi duniani mwaka 2006.

Msitu
Hivyo katika kutimiza upatikanaji wa chakula kwa wingi ni lazima misitu ilindwe kwa nguvu zote katika ukuaji na ustawi wa jamii, la sivyo maisha ya viumbe vyote yatakuwa hatarini.

Sahara
Upande wa kaskazini katika Misri na sehemu za Libya jangwa la Sahara linafika moja kwa moja hadi ufuko wa Mediteranea. Lakini katika nchi za Maghreb jangwa linaishia mguuni pa milima ya Atlas ambayo ina tabianchi ya Kimediteranea yenye majira ya joto na ya baridi pamoja na mvua. Halihewa hiyo inaruhusu uoto wa miti na misitu pamoja na kilimo. Mpaka wa kaskazini wa Sahara unalingana na mpaka wa kaskazini wa kilimo cha mitende[4] na pia mpaka wa kusini wa uoto wa manyasi ya esparto ambayo ni nyasi ya Maghreb na rasi ya Iberia. Mpaka wa kaskazini unalingana pia na mwisho wa maeneo yanayopokea angalau milimita 100 za mvua kwa mwaka.[5]

Madhara ya ongezeko la joto duniani
Kwa sababu misitu ya kaskazini ni eneo ambapo gesi ya kaboni huingia, huku misitu iliyokauka ikiwa chanzo kikubwa cha kaboni, kupota kwa kiasi kikubwa kama hicho cha msitu kinazidisha uvamizi wa wadudu katika misitu ya Biritish Columbia pekee inakaribia ya mwaka wa kawaida wa mioto ya misituni katika eneo lote la Kanada au kutolewa kwa miaka tano kutoka vyanzo vya usafiri vya nchi hiyo.

Nile ya buluu
Nile ya buluu ni tawimto mkubwa wa mto Nile. Inaanza katika Ziwa Tana kwenye nyanda za juu za Ethiopia na kutelemka hadi Sudan. Mdomo wake uko Sudan mjini Khartum inapounganika na Nile nyeupe na kuunda mto wa Nile wenyewe.

Mto Mississippi
Mto Mississippi ndio mto mkubwa wa Marekani ni pia kati ya mito mirefu zaidi duniani kote.

Jangwa la Namib
Baada ya kustaahimili hali ya ujangwa au nusu jangwa kwa zaidi ya miaka milioni 55[2], inadhaniwa kuwa jangwa kongwe zaidi duniani. Hali ya ukame ya Namib unasababishwa na hewa kavu ya Hadley Cell, inaposhuka na kupoeshwa na hewa ya baridi ya Benguela kando ya pwani. Ina chini ya milimita 10 (nchi 0.4 ) ya mvua kila mwaka na ardhi yake iko karibu tasa.

Kulungu Aktiki
Kulungu aktiki huishi kaskazini mwa Holaktiki wakipatikana tundra na taiga (msitu wa kaskazini). Kwa asili, kulungu aktiki walipatikana Skandinavia, Ulaya wa Mashariki, Grinlandi, Urusi, Mongolia na Uchina wa kaskazini. Katika Amerika Kaskazini, walipatikana Kanada, Alaska (Marekani), na pia kutoka kaskazini mwa Washington hadi Maine. Karne ya 19, bado walipatikana Idaho. Hata nyakati za kihistoria, waliishi Ayalandi. Wakati wa mwisho wa enzi ya Pleistosini, kulungu aktiki walipatikana hadi umbali wa Nevada na Tenesii katika Amerika Kaskazini na Uhispania katika Ulaya. Sasa kulungu aktiki wa mwitu wametoweka maeneo mengi kati ya eneo hili la kihistoria, hasa sehemu za kusini ambapo walitoweka kabisa. Idadi kubwa ya kulungu aktiki wa mwitu bado hupatikana Unorwe, Ufini, Siberia, Grinlandi, Alaska na Kanada.

Dunia
Kwa pamoja maeneo ya maji hufunika 70.7% za uso wa dunia. Nchi kavu huwa na 29.3% na sehemu kubwa ya eneo la nchi kavu ni bara 7 za Asia, Afrika, Amerika Kaskazini, Amerika Kusini, Antarktika, Ulaya na Australia. (Ulaya inaweza kuangaliwa pia kama sehemu ya Asia ikiwa kama rasi yake ya magharibi. Azimio la kutazama Australia kama bara na Greenland kama kisiwa tu ni azimio la hiari si la lazima).

Msitu wa Mau
Maeneo ya misitu yana baadhi ya viwango vya juu kabisa ya mvua nchini Kenya [1] Misitu ya Mau ni eneo kubwa ya vyanzo vya maji nchini Kenya [2] Mito kadhaa huanza kutoka misitu hii, ikiwemo mto wa Ewaso Ng'iro (kusini), mto Sondu, Mto Mara na Mto Njoro. Mito hizi hulisha Ziwa Victoria, Ziwa Nakuru na Ziwa Natron [1] Miteremko ya mashariki ya bonde la Mau imejazwa msitu wa Mau [1]

Hifadhi ya Serengeti
Baadhi ya 70 km magharibi, misitu ya Acacia huonekana ghafla na kunyoosha magharibi kuelekea ziwa Victoria na kaskazini kuelekea katika tambarare za Loita, kaskazini mwa mbuga ya wanyama ya kitaifa ya Maasai Mara. Aina 16 tofauti ya Acacia zipo katika msitu huu, usambazaji wake ukiamuliwa na hali "edaphic" na urefu wa udongo.

Baikal
Ziwa la Baikal (Kirusi: Озеро Байкал = Osero Baykal) ni ziwa kubwa katika Siberia kwenye sehemu ya Kiasia ya Urusi. Baikal ni gimba kubwa la maji matamu duniani.

Mwiluti
Mwiluti, kiburabura, mkomahoya (kutoka Kisambala) au mueri (kutoka Kigikuyu: ; kwa lugha ya kisayansi: "Prunus africana") ni mti mkubwa kiasi wa familia Rosaceae. Hutokea milimani kwa Afrika kusini kwa Sahara. Gome lake hutumika kwa kutibu ongezeko la tezi kibofu.

Ndovu
Spishi nyingine ya ndovu wa Afrika ni ndovu-misitu (Loxodonta cyclotis), ambao ni wadogo na wa mviringo kiasi, pembe zao zikiwa fupi kiasi na zilizonyooka kuliko tembo wa savanna. Tembo wa misituni hufikia mpaka uzito wa kg. 4500 na husikia urefu wa mita 3. Mambo mengi hayafahamiki kuhusu tembo hawa ukivilinganisha na tembo wa savanna, kutokana na mazingira wanamoishi. Mara nyingi huishi katika misitu ya Afrika, ile mizito nay a mvua, ya kati na magharibi mwa Afrika. Japo mara chache husogea mipakanai mwa misitu yao, na kuzaliana na tembo wa savanna.

Washubi
Kutokana na eneo la kijiografia la Washubi kuwa kubwa kuliko wingi wa watu, eneo hilo lilitawaliwa na uoto wa majani mengi na misitu ya savana. Hata hivyo, kutokana na kuingia kwa makundi makubwa ya wakimbizi kuanzia miaka ya 1960 na hasa miaka ya 1990 na 2000, kulitokea uharibifu mkubwa wa mazingira, kiasi cha kufanya upatikanaji wa nishati ya kuni kuwa shida kwa baadhi ya vijiji.

Asia
Ziwa kubwa kabisa ulimwenguni, bahari ya Kazwini (Caspian Sea) lenye eneo la kilomita za mraba 394,299 (maili za mraba 152,239) vile vile liko Asia kati ya ya nchi hizi: Azerbaijan, Urusi, Kazakhstan, Turkmenistan, na Uajemi.

Msitu wa Kakamega
Kaskazini ya Msitu huu ni Hifadh ya Kitaifa ya Kakamega , iliyopewa sifa ya kuwa hifadhi ya Kitaifa mwaka wa 1985.[1] Kaskazini kwake ni Msitu wa Hifadhi wa Kisere . Licha ya kuwa misitu wa hifadhi, msitu huu umeendelea kuharibiwa sana . Idara ya Misitu ya Kenya na Shirika la Kenya la Wanyamapori zinafanya kazi ili kulinda msitu huu. Wakaazi wa eneo hili ni Waluhya, ,ambao wanategemea msitu huu kwa mahitaji yao yote. Kanda hii inasemekana kuwa mojawapo ya maeneo yenye watu wengi zaidi vijijini ulimwenguni, na shinikizo kwenye rasilimali ya msitu huu ni kubwa. Mradi unaofadhiliwa na Ujerumani wa BIOTA East umekuwa ukifanya kazi katika msitu huu tangu mwaka wa 2001, ambapo kwanza, rekodi ya kila aina ya maisha kwenye msituuhuu ilifanywana na la lengo kupanga mikakati ya matumizi endelevu ya msitu huu mpaka mwaka wa 2010.

Msitu
Hivyo ni muhimu kushauri watu watunze sana vyanzo vya asili kama misitu: hii ni kwa faida yetu wenyewe, inatusaidia hata kupata mvua kwa wingi.

Titan (Zohali)
Titan (Gir.: Τῑτάν)[1] ni mmoja ya miezi ya sayari Zohali (Saturnus). Kipenyo chake kwenye ikweta ni kilomita 5,150km[2][3][4] na inatembea kwenye mzingo mwenye umbali wa kilomita 1,221,865km kutoka Zohali. [2] Titan ilitambuliwa mwaka 1655 na mwanaastronomia Christiaan Huygens kwa kutumia noja ya darubini za kwanza iliyoboreshwa. Titan ni mwezi mkubwa wa Zohali na mwezi mkubwa wa pili katika mfumo wa jua letu. Hata ni kubwa kuliko sayari Utaridi. Pamoja na dunia yetu ni mahali pa pekee penye angahewa nzito ya gesi. Lakini haifai kwa binadamu kwa sababu ni baridi sana na gesi zake ni nitrojeni pamoja na hidrokaboni kama methani. Pamoja na dunia yeti ni pia mahali pa pekee katika mfumo wa jua letu penye maziwa na mito lakini hii si ya maji bali na methani kiowevu.[5][6]

Tabianchi
Hizi kanda tano hugawiwa kwa vikundi vya ngazi ya pili kama vile msitu wa mvua, monsuni, savana, nusutropiki, kibara nyevu, kibahari, kimediteranea, nusuaktiki, tundra, barafu ya nchani, jangwa na kadhalika.
Tabianchi ya tropiki huwa na halijoto ya juu wakati wote kwenye uwiano wa bahari na nyanda za chini. Miezi yote hupatikana na kiwango cha wastani ya halijoto ya 18°C au zaidi. Aina hii hugawiwa kwa vikundi:

Msitu
ya asili au ya kupandwa na binadamu (isiyo ya asili).

Kongo (mto)
Kongo na tawimito yake inapita katika eno kubwa la misitu ya mvua duniani (Amazonas pekee inapita katika msitu wa mvua mskubwa zaidi). Ikipita pande zote za ikweta, upande wa kaskazini na pia kusini, sehemu fulani ya beseni yake huwa na majira ya mvua muda wowote.

Nchi kavu
Nchi kavu ya dunia yetu huwa na eneo la milioni 149.4 km² ambayo ni sawa na asilimia 29.3 % za uso wa dunia. Eneo hili ni hasa mabara ya Ulaya na Asia, Amerika ya Kaskazini na Amerika ya Kusini, Afrika, Antaktiki na Australia. Sehemu ndogo zaidi za nchi kavu ndani ya magimba ya maji huitwa kisiwa.

Mongolia
Kaskazini mwa nchi kuna ardhi yenye hali ya sakitu ya kudumu yaani yenye halijoto chini ya 0 C° ndani yake isiyopoa hata wakati wa majira ya joto. Kusini kuna jangwa kubwa la Gobi.

Madhara ya ongezeko la joto duniani
Milima huchukua takriban asilimia 215 ya eneo la Dunia na huwa makao ya zaidi ya idadi moja kwa kumi ya idadi ya binadamu Duniani. Mabadiliko katika hali ya anga yanasababisha idadi nyingi ya hatari kwa wakazi wa milima. Watafiti wanatarajia kuwa baada ya kipindi kirefu, hali ya anga litaathiri mifumo ya kiikoloji ya milima na maeneo tambarare, iadadi na nguvu ya mioto ya misitu, utofauti wa wanyamapori, na usambazaji wa maji.

Rukwa (ziwa)
Ziwa Rukwa ni ziwa kubwa la magadi nchini Tanzania. Liko upande wa kusini magharibi wa nchi, karibu na Zambia, kati ya Ziwa Tanganyika na Ziwa Nyasa[1]..

Msitu wa Kakamega
Jamii:Misitu ya Kenya Jamii:Hifadhi za Taifa za Kenya Jamii:Mkoa wa Magharibi, Kenya Jamii:Maeneo ya hifadhi yaliyoundwa mwaka 1985

Kilimanjaro (Volkeno)
Mlima Kilimanjaro hujulikana kuwa kuwa ni mlima wa Afrika mwenye kofia ya barafu ya kudumu. Pamoja na Kilimanjaro kuna sehemu mbili nyingine tu barani Afrika, ni Ruwenzori na Mlima Kenya. Lakini kiasi cha barafu imepungua kwa kipindi cha zaidi ya miaka 100. Mwingereza P.C. Spink aliona mwaka 1944 ya kwamba barafu ilipungua sana kulingana na taarifa aliyojua kutoka mpandaji wa kwanza Hans Meyer. Baina 1912 eneo la ngao ya barafu limepungua kutoka kilomita za mraba 12 hadi 1.85 km² kwenye mwaka 2009. Hii inalingana na kupunguzwa asilimia 85%. Sababu kuu ya mabadiliko haya ni kupungukiwa kwa kiwango cha usimbishaji katika mazingira ya mlima tangu mwisho wa karne ya 19.

Orodha ya milima
Mlima Mammoth - California Mlima Mansfield - Milima Green, Vermont Mlima Marathon - Milima Kenai, Alaska Maroon Peak - Colorado Mlima Marcus Baker - Chugach Range, Alaska Mlima Marcy (futi 5,344) - Milima Adirondack. kilele cha juu cha New York State Mlima Massive - Sawatch Range, Colorado Mauna Kea (m 4,205) volkeno iliyolala - Hawaii , Oceania - mlima mrefu katika dunia kipimo kikichukuliwa kutoka ndani ya bahari; kwa jumla urefu wake ni m 10,203 (futi 33,476) Mauna Loa (m 4,170) - volkeno hai - Hawaii , Oceania Mlima McKinley au Denali - Alaska (m 6194; futi 20,320) mlima mkubwa zaidi Amerika ya Kaskazini Mlima Mitchell (mita 2,037; futi 6,684) - North Carolina, wa juu katika milima Apalachi Mlima Monadnock - New Hampshire

Madhara ya ongezeko la joto duniani
Mioto ya misitu nchini Indonesia imeongezeka pakubwa tangu mwaka wa 1997 pia. Mioto hii mara nyingi huanzishwa kimakusudi ili kuondoa msitu kwa ajili ya kilimo. Mioto hii inaweza kusababisha maeneo yenye kuni ya kaboni kushika moto katika kanda hiyo na gesi ya kaboni monoksaidi inayotolewa imekadiriwa, katika mwaka wa kawaida, kuwa 15% ya kiwango cha kaboni moksaidi kinachotolewa na uchomaji wa kuni za fosili.

Nyangumi
Oda nyingine ndogo ya Cetacea ni Mysticeti, ambayo hujumuisha nyangumi wa bluu, ambaye ndiyo mnyama mkubwa kuliko wote aliyeripotiwa kuishi, nyangumi mwenye nundu, na wanyama wengine wanaokula kutoka kwenye maji ya baharini kutumia michirizi mirefu iliyopo badala ya meno, ambayo ndiyo walikopatia jina lao.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.


Question: Je, Ngisi huliwa?

Ngisi
Ngisi huliwa sana na watu duniani kote. Chakula hiki huitwa kalamari.

Wakisii
Waabagusii pamoja na makundi mengine ya kibantu wanaaminika kuwa na asili ya Kongo (inayojulikana sasa kama Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo). Kuhama kwao kunaaminika kuwa kulitokana na wakazi zaidi, uhaba wa chakula, migogoro kati yao na udongo uliopoteza uzuri wake kwa ajili ya kilimo. Wabantu walipokuwa wakitoka Kongo, wao waligawanyika katika makundi mbalimbali na wakisii waliishia kuishi katika Mkoa wa Nyanza karibu na Ziwa Victoria.

Nasaba ya Qing
Mwisho wa karne ya 19 vikundi mbalimbali ndani ya nasaba ya Qing walianza kuvutana juu ya matengenezo ya utaratibu wa kijamii na kisiasa. Malkia Cixi alizuia mabadiliko haya. Hadi kifo chake mwaka 1908 alitawala China iliyoendelea kushuka katika hali ya nusukoloni ya nchi za Ulaya. Kabla kifo chake alimteua mtoto Pu Yi kama kaisari mpya lakini utawala wa Qing ilipinduliwa katika mapinduzi ya China ya 1911 iliyomaliza nasaba ya Qing pamoja na ufalme katika China. Pu Yi alilazimishwa kuachana na cheo cha Kaisari mwaka 1912.

Birisi
Nyoka hawa ni wafupi na wembamba, sm 95 kwa kipeo lakini sm 30-50 kwa kawaida. Spishi fupi sana ni birisi-Asia mdogo (sm 5-15) na huyu ni nyoka mfupi kabisa duniani. Rangi yao ni nyeusi, kijivu, kahawia au pinki pengine pamoja na madoa au mabaka.

Dynamite Warrior
Shughuli haikuwa ndogo ya kuondoshwa tawala hii, kwani hata yule diwani naye alikuwa keshaanza kujua kutumia nguvu za giza. Mwishowe yule bwana Sing (mfanyabiashara wa ng'ombe) akampa nguvu zake za kichawi bwana mdogo Siang ili aweze kummaliza Chawi Jeusi. Kwa nguvu hizo, alifanikwa kuwangusha wote wawili. Picha inaishia katika jengo jipya la diwani.

Nyasa (ziwa)
Ziwa Nyasa (katika Malawi: Lake Malawi; katika Msumbiji: Niassa) ni kati ya maziwa makubwa ya Afrika ya Mashariki likiwa na nafasi ya tatu baada ya Viktoria Nyanza na Ziwa Tanganyika.

Msisi (Singida)
Msisi ni jina la kata ya Wilaya ya Singida Vijijini katika Mkoa wa Singida, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ina wakazi wapatao 7,127 waishio humo.

Kingiti
Kingiti ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangiti. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kingiti imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingiti iko katika kundi la Kisudani cha Kati.

Mkia
Wanyama wasio na uti wa mgongo wanaweza kuwa na sehemu ya nyuma inayoonekana kuwa nyuma ya pingiti. Mfano ni nge anayebeba mwiba wa sumu hapo.

Mafuta ya ini
Ini lililovimba sana na lenye kiwango cha juu cha steatosisi mara nyingi huendelea hadi kwenye aina kali zaidi ya ugonjwa huu. Kuvimba na kuoza kwa hepatosi kwa kiwango tofauti mara nyingi hutokea katika hatua hii. Majibu ya kufa na kuvimba kwa seli za ini husababisha kuchochewa kwa seli zilizo na umbo la nyota ambazo huwa na jukumu msingi katika fibrosisi ya ini. Kiwango cha fibrosisi hutofautiana sana. Fibrosisi perisinusoida hutokea sana, hasa katika watu wazima, na hutawala sana katika eneo 3 kuzunguka mishipa iliyo mwisho wa ini.

Wachagga
Kuna ndizi za aina mbalimbali na kwa matumizi tofauti. Mfano ndizi sukari ni fupi na huachwa hadi ziive na huliwa mbivu kama tunda.

Muhogo
Dawa ya sianidi hupotea kwa kuacha mizizi katika maji kwa siku mbili tatu. Njia nyingine ni upishi kwa joto kali kwa mfano kukaanga katika mafuta. Njia nyingine inayotumiwa hasa Afrika ya Magharibi ni kusaga viazi na kukoroga unga katika maji; baada ya masaa kadhaa maji hubadilishwa na uji unapikwa kuwa aina ya ugali.

Waiyaki wa Hinga
Haijulikani bayana kilichomfanyikia alipokuwa katika msafara, ila tu hakuweza kuendelea na safari alipofika Kibwezi. Baadhi ya vyanzo husema kuwa msafara ulipofika Kibwezi, Waiyaki hangeweza kuendelea kwa kuwa alikuwa na majeraha mabaya kichwani. Wengine husema kuwa alipigwa risasi. Rekodi rasmi zinaonyesha kuwa aliachwa katika hospitali ya misheni ambapo alifariki akazikwa katika makaburi ya hospitali hiyo. Vyanzo vingine husema kuwa alizikwa hai, mwaka 1892.

Ndizi
Ndizi ni tunda muhimu Afrika ya Mashariki na katika nchi za joto kwa jumla hasa visiwa vya caribian. Mmea wake huitwa mgomba. Kibiolojia ndizi moja ni fuu inakua pamoja na fuu nyingine kwenye mshikano au shazi.

Mto Niensi
Maji yake yanatiririkia Ziwa Tanganyika, mto Kongo na hatimaye Bahari ya Atlantiki.

Igwisi
Igwisi ni jina la kata ya Wilaya ya Kaliua katika Mkoa wa Tabora, Tanzania yenye postikodi namba 45705 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 30,047 waishio humo.

Ngamia
Ngamia anachukua chakula chake kwenye mti wenye mizizi mirefu kushinda manyasi yanayoliwa na ng'ombe. Kwa sababu hiyo manyasi hukauka haraka wakati wa ukame kuliko majani ya miti.

Kujiua
[[File:A Hindoo Widow Burning Herself with the Corpse of her Husband.jpg|thumb|Mjane [[Mhindu]] akijichoma pamoja na maiti ya mumewe, miaka ya 1820.]]
Katika [[madhehebu]] mengi ya [[Ukristo]] kujiua huchukuliwa kama [[dhambi]], kwa msingi wa [[maandishi]] ya [[wanateolojia]] wenye ushawishi mkuu kama vile [[Agostino wa Hippo]] na [[Thomas Aquinas]]. Hata hivyo, kujiua hakukuchuliwa kama dhambi katika [[kanuni za Justiniani]] za [[Milki ya Bizanti]], kwa mfano.

Ndongosi
Hadi 2012 Ndongosi ilikuwa sehemu ya Wilaya ya Mbinga.

Ngozi
ngozi ya ndani (demisi au dermis). Ni nene zaidi na hii ni sehemu inayoweza kukaushwa na kutumiwa kama ngozi kwa ajili ya viatu na kutengeneza vifaa kama mfuko au ng'oma.

Nyasa (ziwa)
Ziwa Nyasa linajulikana kuwa na aina nyingi za samaki (zaidi ya 1500). Aina chache tu zinavuliwa kama chakula, lakini aina mbalimbali zinakamatwa na kuuzwa nje ya Afrika kwa wapenzi wa samaki wa rangi.

Mngogwe
Majani yaliyopikwa huliwa vilevile na huitwa mafa.Asili ya mngogwe wa Afrika ni Afrika ya Magharibi na asili ya mngogwe Habeshi ni Uhabeshi, lakini siku hizi spishi zote mbili hukuzwa mahali pengi pa Afrika na katika Asia na Amerika pia.

Sfinksi
Kisasili cha sfinksi za Mashariki ya Kati kwa kiasi kikubwa kimesahauliwa. Ni pekee kuhusu sfinksi ya Ugiriki ya kwamba hadithi kadhaa zimehifadhiwa.

Kwamsisi
Kwamsisi ni jina la kata ya Wilaya ya Handeni Vijijini katika Mkoa wa Tanga , Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ina wakazi wapatao 11351 waishio humo.

Antoni Abati
Baada ya amani kurudi, ingawa Antoni aliendelea kuwasiliana na Atanasi na kumsaidia kupambana na uzushi wa Ario, aliishi katika jangwa la Tebais, alipofariki tarehe 17 Januari 357, akiwa na umri wa miaka zaidi ya mia.Tafsiri ya Kiingereza ya "Vita Antonii" iliyoandikwa na Atanasi.

The Lion King
Simba alikua huku akiwa shupavu kwelikweli pale alipojiunga na rafiki yake wa udogoni Nala, ambaye alikuwa akijua kwamba baba yake Mufasa yu hai. Alimweleza kuhusu mambo ya kishenzi anayoyafanya Scar na kumwomba Simba arudi ili apambane na Scar. Simba akarudi zake nyumbani na kuanza kupambana na Scar kwa ajili ya ufalme, na ikatokea Scar akaeleza ukweli kwamba yeye ndiye aliyemwua Mufasa. Kulikuwa mapigano ya muda mrefu, lakini Simba akamshinda Scar, akadai kwamba yeye ana haki ya kuwa mfalme. Nala akawa malkia wa Simba na wakazaa kitoto chao wenyewe.

Mwisi
Mwisi ni jina la kata ya Wilaya ya Igunga katika Mkoa wa Tabora, Tanzania yenye postikodi namba 45619 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 10,872 waishio humo.

Kikisi (Tanzania)
Kikisi ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakisi. Isichanganywe na Kikisi-Kaskazini nchini Guinea wala na Kikisi-Kusini nchini Liberia; tena ni tofauti na Kikisii nchini Kenya. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji ya Kikisi imehesabiwa kuwa watu 10,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie, lugha ya Kikisi iko katika kundi la G60.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

Ngisi
Ngisi ni wanyama wa bahari wenye minyiri kumi. Minane baina ya hiyo huitwa mikono na miwili mingine ni minyiri kweli. Kwa urefu wote wa chini ya mikono kuna vikombe vya kumung'unyia vilivyo na vikulabu mara nyingi. Minyiri inabeba vikombe kama hivi juu ya bako mwishoni.

Ngisi
Ukubwa wa takriban spishi zote ni chini ya sm 60 lakini ngisi mkubwa inaweza kufika m 13 na ngisi dubwana inafika hata m 14. Ngisi dubwana mkubwa kuliko wote waliokamatwa alivuliwa mwaka 2007 karibu na Antakitiki. Uzito wake ulikuwa kg 495 na urefu wake m 10.

Mnanasi
Mnanasi unakuzwa hasa kwa sababu ya matunda yake, yanayoitwa mananasi, na juisi inayotokana na matunda haya.

Birisi
Nyoka hawa hawana sumu na kwa kisa chochote mdomo wao ni mdogo sana; kwa hivyo hawawezi kung'ata mtu na wanaweza kukamatwa bila shida.

Ngisi
Minyiri hutumika kwa kukamata wanyama wadogo na mikono hutumika kwa kushika mawindo wakati mnyama akiyakula. Ngisi wana domo linalofanana na lile la kasuku ili kupapua nyama kutoka mawindo.

Maziwa
Nje ya lishe ya wanyama changa, maziwa hutumiwa na binadamu kama kinywaji na chakula. Watu hufuga wanyama wanaotoa maziwa, hasa ng'ombe, kwa kusudi la kukamua maziwa yao. Wanyama wengine wanaofugwa na kukamuliwa kwa maziwa yao ni mbuzi, kondoo na ngamia, farasi, punda na nyati.

Zizi la kuku
Zizi la kuku kwa kawaida lina eneo la ndani ambalo kuku unaweza kulala pamoja na eneo la nje ambalo kuku kutumia muda mwingi kutafuta chakula na kupumzika. Zizi la kuku kawaida hutakiwa kusafisha kila baada ya wiki mbili, na majani na nyasi kubadilishwa kila siku. Usiku kuku hufungiwa ndani ya zizi ili kuwalinda toka kwa maadui kama vile mbwa mwitu na paka. Sakafu ya zizi la kuku kawaida hufunikwa na nyasi na vumbi la mbao.

Kinasu cha Wusa
Kinasu ya Wusa ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinasu ya Wusa imehesabiwa kuwa watu 500,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinasu ya Wusa iko katika kundi la Kingwi.

Misasi
Misasi ni kata ya Wilaya ya Misungwi katika Mkoa wa Mwanza, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 16,574 waishio humo.
Msimbo wa posta ni 33502.

Kitalinga-Bwisi (lugha)
Kitalinga-Bwisi (pia Lubwisi) ni lugha ya Kibantu nchini Uganda inayozungumzwa na Wabwisi. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kitalinga-Bwisi nchini Uganda imehesabiwa kuwa watu 68,500. Pia kuna wasemaji kama 30,000 nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitalinga-Bwisi iko katika kundi la J20.

Msisi (Bahi)
Msisi ni jina la kata ya Wilaya ya Bahi katika Mkoa wa Dodoma , Tanzania yenye postikodi namba 41313
. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 11847 waishio humo.

Wamasai
Kijadi, Wamasai hula nyama, maziwa na damu ya ng'ombe. Utafiti wa ILCA (Nestel 1989) unasema: "Leo hii, chakula kikuu cha Kimasai ni maziwa ya ng'ombe na unga wa mahindi. Wao huyanywa maziwa pekee au katika chai na unga wa mahindi hutumiwa kupika uji au ugali. Unga ulioshikamana unajulikana kama ugali na huliwa na maziwa; na hii inatofautiana na uji, ambayo hutayarishwa na hupikwa na maziwa. Nyama, ingawa ni chakula muhimu, huliwa kwa nadra, kwa hivyo haiwezi tambulika kama chakula kikuu. Mafuta ya nyama hutumika katika kupika, sanasana uji, mahindi na maharagwe. Siagi pia ni chakula muhimu cha watoto wachanga. Damu hunywewa kwa nadra."

Masai Mara
Kwa mujibu wa utafiti mpya Mbuga ya Kitaifa ya Maasai Mara inapoteza spishi za wanyama kwa kasi ambayo inwatia wasiwasi wanasayansi.
Matokeo yaliyochapishwa kwenye toleo la mwezi wa Mei kwenye Juzuu la british Journal of Zoology(Ilri Scientific Paper_Dynamics of Mara-Serengeti Ungulates in Relation to Land Use Changes) yananasibisha kutoweka kwa spishi hizo na ongezeko la makazi ya binadamu ndani na karibu na mbuga hiyo.
Makala iliyokuwa kwenye tovuti ya Taasisi ya Kimatifa ya Utafiti wa Wanyama ilisema kuwa (ILRI)"Utafiti huo unatoa ushahidi mpana hadi waleo kuhusu kupungua kwa idadi ya wanyama wenye kwato kwenye mbuga ya Mara na jinsi hali hii inavyohusishwa na ongezeko la haraka la idai ya watu katika maeneo yanayopakana na mbuga hiyo."
ILRI ilifanya utafiti huu kati ya mwaka 1989 na 2003. Utafiti huo uliofadhiliwa na Mfuko wa Wanymapori wa kwa ajili ya Mazingira (WWF), ulifuatilia wanyama wenye kwato kila mwezi kwa kipindi cha miaka 15.
Kulingana na utafiti huu, spishi sita pamoja na twiga, Paa, ngiri, topis na na bata wa majini wapengua sana kwenye mbuga hiyo kwa kasi ya kutia wasiwasi.
Utafiti huo unasema kuwa idadi ya wanyama walioangamia ni kubwa kiaasi cha asilimia 95 cha twiga, asilimia 80 ya ngiri, asilimia 76 ya kongoni na asilimia 67 ya swalapala.
Kwa mujibu wa Shirikisho la Utalii nchini Kenya(KTF) idadi ya nyumba zinazojengwa kwenye mbuga hiyo zitakuwa zaidi ya idado ya wanyama kwa kipindi cha miaka 20.

Birisi
Birisi ni nyoka wasio na sumu wa familia Typhlopidae. Kwa lugha nyingine huitwa “nyoka vipofu” mara nyingi, kwa sababu hawana macho au macho yamepunguka mpaka madoa meusi yanayoweza kulinganua nuru na giza tu. Spishi moja, birisi tingatinga, imeainishwa katika familia Xenotyphlopidae.

Tingi (Nyasa)
Hadi 2012 ilikuwa sehemu ya wilaya ya Mbinga.

Twiga
Twiga hula majani ya miti, na pia hula nyasi nyingi na matunda. Ulimi wake ni mgumu sababu mlo wa twiga huhusisha miiba pia. Twiga anaweza kula mpaka kilo 29 za majani kwa siku, lakini anaweza hata kustahimili kwa kilo 6.8 tu za nyasi. Twiga hula kidogo sana kwa sababu hupata chakula chenye virutubisho vingi sana na pia mfumo wake wa mmeng’enyo wa chakula ni wa uhakika sana. Twiga pia huweza kukaa kwa vipindi virefu bila kunywa maji. Ulimi wa twiga una urefu wa takribani sentimeta 45.

Utenzi wa Gilgamesh
Ishtar anamwona Gilgamesha akirudi anampenda lakini anakataliwa. Akasirika juu yake na kwenda kwa babake mungu mkuu Anu anawomba umtuma ng'ombe dume wa mbinguni kama adhabu. Zimwi huyu akifika Uruka analeta hasara kubwa na kuua wanaume mamia. Enkidu na Gilgamesh wanaamua kupigana naye wanamshinda na kumchinja, moyo wake wanapeleka kama sadaka kwa Shamash. Ishtar akiona kifo chake analia lakini Enkidu anatupa mguu wa ng'ombe kwake.

Isa
Waislamu wanasema kuwa Isa alichukuliwa na Mola wake na kupandishwa kwake mbinguni baada ya Wayahudi kutaka kumuua, na kwa hivyo hawakuweza kumuua wala kumsulubu. Wakristo kwa upande mwingine, wanaamini kuwa aliwahi kusulubiwa na kuzikwa kisha akafufuka siku ya tatu. Muhimu hapa ni kujua kuwa atarudi tena duniani kukamilisha kazi aliyopewa na Mwenyezi Mungu.

Nikasi wa Heeze
Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu mfiadini. Kwanza alitangazwa na Papa Klement X kuwa mwenye heri tarehe 24 Novemba 1675, halafu mtakatifu na Papa Pius IX tarehe 29 Juni 1867.

Ngwini
Ngwini au Pengwini ni ndege wa bahari katika familia Spheniscidae. Ndege hawa hawawezi kuruka angani lakini chini ya maji huenda kama “kuruka”. Kwa kweli, wanaishi baharini nusu ya mwaka na wanarudi nchi kavu ili kuzaa tu. Kwa kawaida ngwini ni weupe kwa kidari na tumbo na weusi kwa mgongo (aina ya kamafleji). Huwakamata nduvi (krill), samaki, ngisi na wanyama wengine wadogo wa bahari. Hata kama kwa kawaida ngwini huhusishwa na barafu ya Antakitiki, spishi nyingi huyataga mayai yao kwa pwani za visiwa zenye miamba au ndani ya mashimo ambayo ngwini wameyachimba. Jike huyataga mayai mawili, lakini yule wa spishi za "Aptenodytes" hulitaga moja tu. Jike na dume huatamia mayai kwa zamu, lakini kwa kawaida kinda moja hutoka tu au kinda moja analishwa tu. "Aptenodytes forsteri" (Emperor Penguin) huzaa mbali na bahari juu ya barafu ya Bara la Antakitiki. Dume hutamia yai wakati jike anapotafuta chakula cha kumpa kinda.

Chasi
Chasi (au Kialagwa au Algwaisa) ni mojawapo ya lugha za Kikushi zinazotumika nchini Tanzania. Inazungumzwa na Wasi: kabila hili sehemu zote wanazokaa wenyewe huongea lugha hii na ndiyo asili yao ya wazazi wao waliowakuta. Lugha hii si ya Kibantu, kwani huendana na Kifiomi, Kiiraqw na Kiburunge.

Kalisi
Kalisi ni kati ya elementi zinazopatiikana kwa wingi duniani ikiwa na nafasi ya tano na asilimia 3.39 za ganda la dunia ni kalisi. Ikisafishwa hutokea kama metali laini yenye rangi ya nyeupe-fedha.

Kingasa
Kingasa (au Kiongamo) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Tanzania inayozungumzwa na Wangasa. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kingasa imehesabiwa kuwa watu 200 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa. Ingawa kulikuwa na Wangasa zaidi ya 4,000 mwaka wa 2000, wengi walikuwa wameshasahau lugha yao na kutumia Kimaa au lugha nyinginezo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingasa kiko katika kundi la Kinilotiki.

Mng'ong'o
Juisi iliyochemshwa hutumika ili kukoleza uji uwe mtamu. Kokwa hupondwa ili kutengeneza keki na biskuti au kuweka supu rojorojo. Kokwa zinatoa mafuta pia yanayotumika kwa kupika na kupakia ngozi.

Dodo (ndege)
Dodo (kutoka Kiing.: dodo, Kisayansi:"Raphus cucullatus") ni spishi ya ndege ya Morisi iliyokwisha sasa.

Sfinksi
Wagiriki wa Kale walisimulia ya kwamba Sfinksi ilikaa nje ya geti la mji wa Thebi ikamwuliza kitendawili kila mtu aliyepita. Kibali cha kuingia mjini kilitolewa kwake aliyejua jibu pekee. Aliyeshindwa kujibu aliuawa na kuliwa naye.

Ndizi
Ndizi tunda la moja ya mimea ya jenasi ya Musa, ambayo huitwa migomba. Asili yke ni maeneo ya Kusini mwa Asia, na inawezekana kwa mara ya kwanza ilikuzwa huko Papua New Guinea. Leo, ndizi hulimwa maeneo mengi ya tropiki.

Mkizi
Pengine hanithi huitwa mkizi pia, lakini ni aina tofauti.

Bweha (Canis)
Hivi karibuni wataalamu wamefahamu kwamba bweha dhahabu wa Afrika ni spishi tofauti na yule wa Asia na Ulaya. Jina “mbwa-mwitu dhahabu wa Afrika” linapendekezwa kwa spishi ya Afrika.Mungu wa kale wa Misri, na wa chini duniani, Anubis, aliyezuia maiti wasioze, alionyeshwa kama mwanaume mwenye kichwa cha bweha.

Mkizi
Mkizi au binini ni samaki wa baharini na pengine wa maji baridi za familia Mugilidae katika oda Mugiliformes. Wanatokea katika kanda za wastani hadi tropiki. Wana magamba mapana na rangi ya kijivu na hudhurungi mgongoni.

Nyasi
Katika mazingira ya mjini nyasi za pekee hutumiwa kufunika ardhi hasa katika maeneo ya bustani yanayokanyagwa na watu wengi wanapenda kukalia kwenye nyasi na kupumzika; aina hizi zinatumiwa pia kwenye viwanja vya michezo. Katika bustani nyasi hukatwa kwa mitambo maalum kuwa fupi ili kupendezesha bustani, tofauti na nyasi za mashambani au sehemu za kulishia wanyama. Nyasi hutumika pia kufunika ardhi nje ya nyumba ili kuipendezesha.

Wasangu (Tanzania)
Baada ya kuku kufa manyoya yake yananyonyolewa na nyama yake huchomwa. Baada ya kumchoma kuku huyo, kasisi huchukua nyama kidogo na maini yake na kukata kata vipande vidogo vidogo vya nyama ambavyo vyatiwa pembeni mwa mahali pale pombe imemwagwa. Nyama inayobaki inaliwa na makasisi wadogo waliopo hapo pamoja na kasisi Mkuu, Makasisi hao wadogo huwa watano au kumi hivi kwa kutegemea na mahali penyewe na watu walivyo na shida zao, na jinsi wanavyotaka kuomba mvua yenyewe. Lakini kabla ya kusema sala zao, wale makasisi, wengine hucheza cheza kwanza hapohapo mahali patakatifu isipokuwa kasisi mkuu na kusema, "Tumefika sisi watoto wenu msije mkasema ni watoto wengine". Ndipo kasisi mkuu huwaambia makasisi wake wakae chini halafu huendelea na sala kama ilivyoelezwa hapo juu na mvua hunyesha mara baada ya sala hizo.

Nyama
Kwa watu wengi nyama ni chakula muhimu kwa sababu ina protini nyingi ndani yake pamoja na mafuta. Nyama huliwa baada ya kuipika, kuchoma au kukaanga. Kuna sehemu za dunia ambako watu wamezoea kula nyama mbichi wakiteua sehemu lainilaini, kwa mfano nyama ya kusagwa au maini.

The Lion King
Hivyo Mufasa akaangukia ndani ya lile eneo la fujo na kufa. Scar bado akawa anajifanya anataka kupatana na Simba kabla Scar hajawa mfalme, na kujifanya kumweleza Simba kwamba kule kufa kwa Mufasa ni kosa lake. Hivyo ataondoka na asirudi tena. Halafu baadaye akaenda kuwaambia wale jamaa zake wa awali (fisi) waende kumwua Simba.

Kaini
Kaini hakushinda dhambi yake, na katika hasira ya wivu alimwua Habili. Tendo lake la kutwaa uzima wa ndugu yake lilidai kisasi kwa Mungu aliyetoa uhai ule. Kwa hiyo Mungu alimfukuza Kaini aende mbali na mahali walipoishi watu wengine.

Kaunti ya Kisii
Baadhi ya mimea inayokuzwa ni mahindi, Ndizi na Chai.

Mto Hasi
Mto Hasi unapatikana katika Mkoa wa Iringa (Nyanda za Juu za Kusini, Tanzania).

Mto Muisi
Mto Muisi ni kati ya mito ya mkoa wa Songwe (Tanzania Kusini Magharibi).

Mto Mtisi
Maji yake yanatiririkia Ziwa Tanganyika, mto Kongo na hatimaye Bahari ya Atlantiki.

Chui wa Tasmania
Chui wa Tasmania (kutoka Kiing.: Tasmanian tiger) au thilasini (kutoka Kilatini: , Kisayansi: "Thylacinus cynocephalus") ni spishi iliyokwisha ya mnyama ya Marsupialia wa Australia, Tasmania na Nyugini.

Mto Mkingasi
Mto Mkingasi ni kati ya mito ya mkoa wa Ruvuma (Tanzania Kusini) ambayo maji yake yanaishia katika bahari Hindi kupitia mto Zambezi.

Nguruwe
Hylochoerus meinertzhageni, Nguruwe Mweusi (Giant Forest Hog) Phacochoerus aethiopicus, Ngiri-jangwa (Desert Warthog) Phacochoerus a. aethiopicus, Ngiri wa Afrika Kusini (Cape Warthog) imekwisha sasa (1865) Phacochoerus a. delamerei, Ngiri Somali (Somali Warthog) Phacochoerus africanus, Ngiri wa Kawaida (Common Warthog) Potamochoerus larvatus, Nguruwe-mwitu (Bushpig) Potamochoerus porcus, Nguruwe Mwekundu (Red River Hog) Sus scrofa, Jivi au Nguruwe-mwitu wa Ulaya (Wild Boar) Sus s. domestica, Nguruwe-kaya (Domestic Pig)

Mawese
Mawese ni mafuta ya kula yanayotolewa katika matunda ya mti wa mchikichi ("Elaeis guineensis"). Ni mafuta ya kupikia ya Afrika, hasa penye asili ya mchikichi kutokana na kupatikana kwa wingi katika nchi za kanda ya Guinea.

Utenzi wa Gilgamesh
Hapa miungu wa mbinguni wanaamua ya kwamba wote wawili wanastahili kifo lakini wanamteua Enkidu afe ingawa Shamash anawaombea. Enkidu anaona tishio hili katika ndoto. Anaanza kuwalaana miungu, anamlaana pia mwindaji na Shamhat waliomtoa porini. Shamash anajibu kutoka mbinguni akimkumbusha Enkidu jinsi gani Shamhat alimlisha na kumpa nguo anajaribu kumfariji kwa kumhakikisha ya kwamba atazikwa kwa heshima kubwa. Katika ndoto ya pili Enkidu anaona jinsi anavyopelekwa na malaika wa kifo kwenda ahera katika dunia ya wafu. Hapo gizani wakazi hula udongo wakivaa manyoa kama ndege na kuangaliwa na viumbe vya kutisha. Baada ya kuona haya yote Enkidu anakufa.

Wamasai
Wamasai wa Tanzania walifukuzwa kutoka ardhi yenye rutuba kati ya Mlima Meru na Mlima Kilimanjaro, nyanda yenye rotuba iliyo karibu na Ngorongoro katika miaka ya 1940. [8] Ardhi zaidi ilichukuliwa kwa ajili ya hifadhi ya wanyamapori na hifadhi za taifa: Amboseli, Hifadhi ya Kitaifa ya Nairobi, Masai Mara, Samburu, Ziwa Nakuru, na Tsavo nchini Kenya; Manyara, Ngorongoro, Tarangire na Serengeti huko Tanzania.

Viungo Vinavyosafisha Mwili
Ini husafisha sumu katika mwili. Kunapokuwa na ongezeko la chakula cha protini, ni jukumu la ini kurekebisha. Uchafu unaotolewa na ini huingizwa katika mfumo wa mmeng'enyo wa chakula na hutolewa pamoja na kinyesi.

Ndizi sukari
Ndizi sukari ni tunda lenye rangi ya njano ambalo huliwa na viumbe hai, kwa mfano watu, nyani, tembo na wengine wengi. Tunda hili linapendwa sana kwa sababu lina ladha tamu ya sukari iliyo ya asili na ambayo hujenga miili ya viumbe hai.

Ngiri
Ngiri, gwasi au mbango (ing. "warthog") ni wanyama wa jenasi "Phacochoerus" katika familia Suidae. Hawa ni aina za nguruwe-mwitu wenye sugu kubwa kichwani, madume hasa (sababu ya jina kwa Kiingereza: warthog). Wana pamba ndefu, zile za dume ndefu kuliko zile za jike. Hula manyasi, mizizi, beri na matunda mengine, gamba la miti, nyoga na hata mayai, mizoga na pengine wadudu na wanyama wadogo. Wakila hupiga magoti ya mbele na wakitoroka kitisho huweka mkia juu wima.

Ngano (hadithi)
Watendaji katika ngano si watu halisi bali wahusika wanaoeleza tabia maalumu. Mifano ni sungura, fisi, nyuki na wanyama wengine wanaowakilisha tabia kama vile busara, ujinga, ujanja, ulafi, uchoyo na mengine. Hata Riwaya za Abunuwasi zinaweza kuhesabiwa hum.

Angakusi
Nyota angavu zaidi ni Shira ("Sirius") yenye uangavu wa mag -1.5 iliyopo katika umbali wa miakanuru 8 ikifuatwa na Suheli ("Canopus") yenye mag -0.74 na Rijili Kantori ("α Centauri") yenye mag 0. Ilhali angakaskazi ina nyota angavu ya Kutubu kama "nyota ya ncha" upande wa angakusi hakuna nyota ya ncha iliyo angavu kweli; Sigma Octantis (σ Oct) kwenye Thumni iliyopo karibu na ncha-anga ya kusini ina mag 5.7 pekee kwa hiyo ni vigumu kuiona kwa macho matupu.

Nanasi
Nanasi ni aina ya matunda yaliyo na mifano ya miiba pia hutoa maji matamu yanayotumika kutengenezea juisi. Linatokana na mnanasi ("Ananas comosus").

Punda milia
Wengine huamini kuwa michirizi hii ni kwa ajili ya kumsaidia kujificha na kujihami na mazingira yao. Hii huwa kwa namna mbalimbali. Michirizi ya wima huwasaidia punda milia kujificha kwenye nyasi, na huwa na manufaa makubwa hasa kujificha ili simba wasiwaone, sababu simba hawatambui rangi.[2] Kwa kawaida punda milia aliyesimama kwenye nyasi ndefu hawezi kuonwa kabisa na simba. Pia kwa wanyama wafananao kama punda milia hukaa pamoja na hutembea pamoja. Michirizi husaidia kuwachanganya wanyama wanaowawinda na kufanya vigumu kwa wao kuwakamata. Pindi waanzapo kukimbia huelekea pande tofauti ili kuendelea kuwachanganya zaidi; washambuliaji wana shida kumchagua punda milia mmoja na kufanikiwa kumkamata; japokuwa wanabaiolojia hawajaona bado simba anapochanganywa na punda milia.

Mngogwe
Matunda yake huitwa ngogwe na huliwa baada ya kupikwa, ila ngogwe Uhabeshi huliwa mbichi pia.

Mbuni
Mbuni hufugwa dunia nzima, hasa kutokana na manyoya yake, ambayo hunitia na kutumika kuondolea vumbi. Ngozi yake hutumika kutangenezea mtu mbali mbali huku nyama yake ikilizwa kibiashara.

Bweha (Canis)
Angel Cabrera, katika kitabu chake cha 1932 kuhusu wanyama wa Maroko, alijiuliza kwamba kuwepo kwa “cingulum” kwenye magego ya juu ya bweha na kutokuwepo kwa spishi nyingine za "Canis" kungesadikisha mgawanyiko wa jenasi "Canis". Hatimaye alichagua kibadala cha jenasi isiyogawanyika na kurejea bweha kama "Canis" badala ya "Thos".

Masi
Masi ni tofauti na uzani lakini katika maisha ya kawaida hatuoni tofauti. Hivyo tunatumia kipimo cha kilogramu pia kwa kutaja uzani wa sukari tunayonunua. Lakini hali halisi uzani wa gimba au masi ileile ni tofauti kutegemeana na graviti mahali ilipo. Kwa mfano mtu akifika juu ya mwezi uzani ni sehemu ya sita ya uzani wake duniani. Kwa hiyo mtu mwenye uzito wa kilogramu 60 duniani atakuwa na kilogramu 10 pekee akipimwa juu ya mwezi. Sababu yake ni ya kwamba graviti ya mwezi ni ndogo kuliko duniani.

Nyasi
Nyasi nyingi huwa na mizizi mirefu inayoshika ganda la juu la ardhi hivyo kuzuia au kupunguza mmomonyoko wa udongo. Kiekolojia aina za nyasi zimezoea mazingira tofauti kabisa kati ya kanda za joto hadi kanda za baridi sana. Wakati wa baridi au ukame majani juu ya ardhi hukauka hata kupotea kabisa lakini mizizi ina uwezo wa kulala muda mrefu na kusubiri mvua au halijoto ya juu zaidi.

Wilaya ya Mbinga
Sehemu kubwa ya eneo lake iko ndani ya milima inayoongozana na pwani la ziwa pamoja na mwambao wa ziwa. Wilaya imeona maendeleo kadhaa kutokana na barabara mpya na kilimo cha kahawa inayostawi vizuri katika hali ya hewa mlimani. Mwaka 2012 maeneo ya wilaya ya Mbingwa yalitengwa kuwa wilaya ya Nyasa.

Ziwa Mansi
Ziwa Mansi ni kati ya maziwa madogo ya Tanzania.

Ganga (mto)
Katika imani ya Uhindu Ganga ni mto mtakatifu. Huabudiwa pia kama mungu wa kike. Wafuasi wa dini ya Uhindu mara nyingi wanajaribu kuhiji mtoni kabla ya kufa wakitumaini ya kwmaba maiti itachomwa na majivu kumwagika mtoni. Kuoga mtoni kunatazamiwa kama bafu ya kuondoa dhambi.

Ulanzi
Ulanzi ni pombe ambayo hugemwa kwenye vitindi, au kwa jina lingine kwenye mianzi midogo midogo ambayo haijakomaa, pindi tu, inapochomoza kutoka ardhini baada ya siku chahache. Ulanzi unapogemwa kwa mara ya kwanza huwa mtamu kama mtobe au juisi, lakini unapomaliza siku mbili, tatu au nne, huwa mkali. Ulanzi ni pombe ya asili sana kwa Wapangwa, maana ni jadi kwa Wapangwa kunywa ulanzi, na hata watoto wadogo hupewa ulanzi kama juisi. Ulanzi, kwa Wapangwa ni pombe ambayo inaheshimika sana, maana hata wanapokwenda shambani, huenda na ulanzi, na kama ukimpeleka Mfanyakazi shambani bila ulanzi, huwa anakaidi kufanya kazi, mpaka apewe ulanzi.(By Lewis linus willah, E-mail address, willahlewis@yahoo.com).

Ndezi
Ndezi ni wagugunaji wakubwa wa familia Thryonomyidae ambao wana mnasaba karibu kiasi na nungunungu. Wanatokea mahali panyevu pa Afrika kusini kwa Sahara. Wamo miongoni mwa wagugunaji kubwa kabisa duniani. Mwili wao una urefu wa sm 35-60 na uzito wa kg 6-10. Wana manyoya magumu yenye rangi ya kahawa na vidoa kijivu na njano. Hula manyasi ya maji porini lakini katika maeneo ya kilimo hula mimea ya shamba kama muwa, muhogo n.k. Wanaweza kudidimiza hasara kubwa. Ndezi hufugwa sana huko Benini na Togo, na hata nchini Kameruni, Kodivaa, Gaboni, Gana, Nijeria, Senegali na Kongo wakulima wahimizwa kufuga wanyama hawa. Nyama yao ni nzuri sana.

Nyasi
Aina kadhaa za nyasi hutoa mbegu zinazoliwa na watu kama nafaka; nyasi hizo za nafaka kama vile mahindi, mpunga au ngano ni kati ya vyakula vya msingi vya binadamu duniani kote. Asilimia 70 ya mimea yote inayopandwa ni nyasi.. Aina nyingine za nyasi hutumika pia kama dawa za aina mbalimbali kwa binadamu na viungo vya chakula au vinywaji kama chai.

Ini
Kusinyaa kwa ini (kwa Kiingereza "cirrhosis"): hii husababishwa na kufa kwa seli za ini ambao hutokea tena na tena. Kama seli za ini zikifa, tishu za makovu hujiunda. Hizi tishu huharibu muundo wa ini, hii hufanya ini lisifanye kazi vema. Lakini pia hufanya shinikizo kwenye vena ambayo huenda kwenye ini kubwa sana.

Nuksi
Nuksi (pia: Nuhusi) ni hali ya kutokuwa na bahati ya maisha au kutofanikiwa katika masuala fulanifulani (lakini si rasmi kwa sababu ipo kama imani tu). Pia, hutumika hata mitaani katika hali ya kutaniana au kuelezana kwa namna fulani. Kwa mfano kila ukifanya jambo fulani, hufanikiwi, basi mwingine anatokea na kusema "una nuksi" ndiyo maana hufanikiwi. Nuksi pia ni jina la kutaja Ngano za Kiitalia zilizokuwa zikikusanywa na Italo Calvino kwenye miaka ya 1950.

Wakisi
Wakisi ni kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Njombe, Wilaya ya Ludewa.

Mto Msenguse
Unatiririka hadi ziwa Tanganyika.

Nguruwe
Nguruwe ni wanyama wa familia Suidae. Nguruwe-kaya hufugwa kote duniani. Spishi mbili zinaitwa ngiri.

Uhindi
Tarehe 30 Januari 1948 Ghandi mwenyewe aliuawa na Hindu mkali aliyemchukia kwa sababu alitaka usawa wa Waislamu na Wahindu.

Finisia
Waroma wa Kale waliwaaita "Puni" wakatwaa eneo lao lote mwaka 63 KK na tangu wakati ule Finisia ikawa sehemu ya jimbo la Syria ndani ya Dola la Roma.

Panzi
Panzi huliwa sehemu nyingi duniani kwa sababu wana virutubisho (protini) vingi. Wanajeshi huambiwa wakamate panzi na kuwala wakipungukiwa chakula.

Fransisko wa Asizi
Baada ya kanuni kuthibitishwa, Fransisko alikwenda Greccio kujitafutia kimya na upweke. Ndipo alipopata wazo la kuadhimisha Noeli kwa namna mpya ili kuitia maanani zaidi. Kwa msaada wa mtawala wa kijiji hicho, kwa ushirikiano wa wananchi na kwa mahudhurio ya ndugu wengi, liliandaliwa pango lenye majani makavu, ng’ombe na punda, halafu ikaadhimishwa Misa ambapo Fransisko, akiwa shemasi, alisoma Injili na kuhubiri kwa utamu mkubwa. Lengo lilikuwa kuwafanya Wakatoliki wote wakumbuke jinsi Mwana wa Mungu alivyojishusha duniani, si tu kwa kujifanya mtu, bali pia kwa namna alivyozaliwa na alivyoishi. Chaguo lake la ufukara lilitegemea ukweli wa maisha ya Yesu kama mtu wa mwisho na mtu wa mateso. Baada ya miezi michache ufuasi huo wa moja kwa moja ukaja kuthibitishwa na madonda matano aliyotiwa juu ya La Verna.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.