Question: Je, maua ni dawa?

Mitishamba
Mitishamba ni mimea inayothaminiwa kama dawa[1]. Katika matumizi ya dawa, inawezekana kutumia sehemu yoyote ya mmea, ikiwa ni pamoja na majani, mizizi, maua, mbegu, gundi, maganda ya mizizi, maganda ya ndani, nafaka na mara nyingine matumba au sehemu nyingine za mmea.

Malaria
Madawa ghushi changamano yamepatikana katika nchi kadhaa za Asia kama vile Kambodia, [88] Uchina, [89] Indonesia, Laos, Thailand, Vietnam na yametuhumiwa kusababisha vifo vingi ambavyo vingeepukwa katika nchi hizo. {3/ WHO imesema kwamba tafiti zimeonyesha kuwa hadi 40% ya madawa ya malaria yaliyo na msingi wa artesunate ni bandia, hasa katika kanda ya Greater Mekong na kuanzisha mpango wa kutoa onyo haraka kupitia habari kuhusu madawa ghushi kuripotiwa kwa kasi kwa mamlaka husika katika nchi shiriki. [90] Hakuna njia ya kuaminika kwa madaktari au watu wa kawaida kugundua dawa bandia bila msaada wa maabara. Makampuni yanajaribu kukabiliana na kuendelea kuwepo kwa dawa ghushi kwa kutumia teknolojia mpya kutoa usalama kutoka uzalishaji hadi usambazaji.

Dawa za mfadhaiko
Njia moja nzuri inayohusu uambukizaji na udhibiti wa magonjwa ni kuchunguza uhusiano kati ya mienendo katika matumizi ya dawa za akili na kujiua kwa muda katika maeneo mengi madogo ya kijiografia. Hadi pale ambapo matokeo ya kina ya uchambuzi yatakapofahamika, ni jambo la busara kuhairisha maoni kuhusu athari za onyo la FDA kwa afya ya umma". [113] [114] Chunguzi za kufuatilia zilizofanywa baadaye zimeunga mkono nadharia tete kuwa dawa za dawamfadhaiko hupunguza hatari ya kujiua. [115] [116] Hata hivyo, uamuzi kuwa kushuka kwa kiwango cha kujiua katika jamii kunatokana na dawa kuagizwa kwa dawamfadhaiko ni antidepressant haiwezi kuaminika kutokana na wingi wa vigeugeu vinavyofadhaisha.

Biolojia
Taaluma ya dawa - utafiti na matumizi halisi ya kuandaa, kutumia, na madhara ya madawa na madawa ya kusanisi.

Mikolojia
Kwa karne nyingi, uyoga fulani umeandikwa kama dawa ya watu nchini China, Japan na Urusi. Watu katika maeneo mengine ya dunia kama Mashariki ya Kati, Poland, na Belarus pia wamekuwa wakitumia uyoga kwa madhumuni ya dawa.

Daktari wa dawa
Daktari wa dawa (pia: "mfamasia") ni daktari wa kitaaluma au shahada ya kwanza aliyesomea mambo ya dawa.

Makaa mawe
Asili ya makaa ni mabaki ya mimea iliyokufa miaka mingi iliyopita. Kama mabaki ya mimea yanafunikwa kwa maji au kuzama katika matope hayaozi jinsi ilivyo katika kutokea kwa mboji. Kinachotokea ni ganda la nyuzi za mimea zinazokauka wakati maji yanapungua tena. Maganda haya ni kitangulizi ya makaa mawe. Mabaki haya yalifunikwa tena na mashapo yaliyokuwa kanda la mawe juu yao. Uzito wao ulileta kanieneo na pia joto na hapo nyuzi za mimea zilikandamizwa kuwa mawe mashapo. Kama maganda ya mashapo juu ya makaa changa yaliongezeka sana kanieneo iliweza kutosha kuubadilisha mwamba kuwa mwamba metamofia.

Kratom
Hadi mwaka wa 2018, hakuna majaribio ya kisayansi yaliyofanywa ili kuelewa madhara ya kratom kwa afya.[1] Baadhi ya watu hutumia mti huu kama dawa ya kupunguza maumivu ya muda mrefu, kwa kutibu madhara ya kuacha matumizi ya madawa ya kulevya kama heroini, opioidi au kwa ajili ya burudani.

Chai
Ladha na rangi ya chai zinabadilika kadiri majani yanavyokaa ndani ya maji ya moto. Dawa la kafeini linatoka mapema, kwa hiyo kama mtu anataka hasa athari ya kuamsha anaweza kunywa chai iliyokaa dakika 1-2 mbili pekee. Kama majani yanakaa muda mrefu zaidi, dawa nyingine zilizomo mwenye majani zinayeyuka na dawa hizi zinaweza kubatilisha athari ya kafeini hata kuleta athari ya kutuliza. Kiasi cha rangi ya chai si dalili kwa kiasi chake cha kafeini na athari ya kuamsha.

Miraa
Majani mabichi hutafunwa na wakati mwingine hukaushwa na kutumiwa kama chai. Majani au sehemu nyembamba ya tawi huweza kutafunwa kwa karanga za kukanga au gamu ili iwe rahisi kutafuna. Katika nchi nyingi ambako miraa inatumika, mara nyingi watumiaji wake ni wanaume. Moja ya madhara yake ni kupoteza hamu ya chakula.

Wamasai
Supu pengine ni mmojawapo ya matumizi muhimu zaidi ya mimea kwa chakula cha Wamasai. Acacia nilotica ni mmea wa supu unaotumika mara nyingi. Mzizi au shina huchemshwa katika maji na kutumiwa peke yake au huongezwa kwa supu. Wamasai hupenda kuichukua kama dawa, na inajulikana kuwafanya jasiri, wenye nguvu na washindani. Wamasai hunywa supu yenye gome na mizizi inayopungua mafuta moyoni; wale Wamasai mijini ambao hawana mimea hii hupatwa na maradhi ya moyo. [55] Ingawa yanatumiwa kama vitafunio, matunda huwa sehemu kubwa ya chakula cha watoto na wanawake wanaochunga wanyama na pia moran jangwani. [56]

Mbangi
Kimatibabu sehemu tofauti za Mbangi hutumika kwa shughuli tofauti za tiba. Mbegu za Hemp hutumika kupunguza ugonjwa wa moyo kwa vile hutoa nitriki oksidi inayopumzisha mishipa ya damu na kushusha shinikizo la damu. Mafuta yatokayo kwa mbegu hizi za mbangi hutumika kutibu magonjwa ya ngozi. Mbegu za Mbangi Hemp pia zina asidi aina ya GLA (Gamma-Linolenic Acid) inayotumika kupunguza athari za prolactini inayosababisha dalili za kabla ya hedhi (Premenstrual Syndrome) wakati wa kukatika uzazi (menopause).[7][6] Magonjwa mengine ambayo Mbangi una uwezo wa kutibu ni kama vile pumu, ugonjwa wa Parkinson, umbugiaji wa pombe kupindukia, woga wa kula (anoreksia nevosa), unyogovu, ugonjwa wa maungio ya mifupa (athritisi), gliomas, kifafa, shida ya kupumua usingizini (apnea) na glaukoma.[8] Mafuta ya CBD inayotolewa kutoka kwa mbangi yanauwezo wa kutibu wasi wasi (anxiety) na huzuni (depression).[9] Mbegu za mbangi pia zaweza kutolewa mafuta au dizeli oganiki inayoweza kutumika kwa jenereta au kuendesha injini nyingine za dizeli.[10][11][12][13] Utafiti unaendelea kuhusu uwezekano wa kutumia mbangi katika utengenezaji wa karatasi za kuandikia na kuhusu madhara yake kwa afya[14].

Dawa ya famasia
Dawa ya famasia (kwa Kiingereza pharmaceutical, medicament au drug) ni dawa inayotumika kwa upimaji, tiba na kinga ya maradhi.

Dawa ya Kibiolojia
Dawa za kibiolojia ni dawa za kudhibiti viumbehai visumbufu au viharibifu ambazo zina viambato viasilia, k.m. vidubini au misindiko ya mimea. Dawa hizi huunda sehemu ya udhibiti wa kibiolojia pamoja na kuachia kwa wadudu wa kidusia au vidusia vyingine.

Mazao
Mazao muhimu yasiyo ya chakula ni pamoja na maua ya kilimo, maua ya mimea na mazao ya viwanda. Mazao ya kilimo cha maua ni pamoja na mimea inayotumiwa kwa mazao mengine (k.m. miti ya matunda). Mazao ya viwanda yanazalishwa kwa ajili ya nguo, mafuta (mazao ya nishati, mafuta ya mwani), au dawa (mimea ya dawa).

Nikotini
Nikotini ni dutu ya alkaloidi katika mimea mbalimbali (hasa mtumbaku) ambayo ni dawa linaloathiri neva za mwanadamu. Matumizi yake ni hasa katika sigara, lakini pia katika kemikali na madawa.

Mazao
Mazao (kutoka kitenzi "kuzaa") ni mimea iliyopandwa na wakulima ili izae iwezekanayo kwa faida yao.

Dawa za mfadhaiko
Pia imeripotiwa kwamba, licha ya ushahidi babaishi unaoonyesha tofauti kubwa ya utendakazi kati ya dawamfadhaiko za awali na zile za karibuni zaidi, matabibu wanaona kuwa madawa mapya zaidi, ikiwa ni pamoja na SSRIs na SNRIs, yana ufanisi zaidi kuliko madawa ya awali (madawa dhidi ya dawamfadhaiko aina ya trisaikliki na MAOIs). [42] Utafiti nchini Uingereza ulionyesha kwamba madaktari wa kiume walikuwa na uwezekano mkubwa zaidi wa kuagiza dawamfadhaiko kuliko madaktari wa kike. [43]

Bangi
Watu wanaamini katika mali ya dawa ya mmea wa Hampa. Ikitumiwa kwa kiwango sahihi, inaaminika bangi kutibu homa, kuhara na sunstroke, kutoa kikohozi, kuharakisha kusagwa kwa chakula tumboni, hamu ya chakula, kutibu kasoro za kuongea kwa utata, kufanya mwili kuelewa yanayoendelea.

Papai
Shina na matawi ya mipapai pia yanatumika kutengenezea kamba. Mbegu zaidi za mipapai huweza kuliwa na zina radha kali sana. Husagwa na wakati mwingine na kutumiwa kama mbadala wa pilipili. Sehemu fulani za Asia, majani machanga ya mpapai huchemshwa kwa mvuke na kuliwa kama spinachi. Sehemu fulani duniani majani ya mpapai hunyweshwa na chai kama dawa ya kutibu malaria, japo hakuna ushahidi wa kutosha juu ya matibabu haya.

Malaria
Utafiti uliofanywa miongoni mwa wakimbizi wa Afghanistani nchini Pakistan ulibainisha kuwa kutia dawa ya permethrin kwenye matandiko na buibui (pamoja na hijabu) huwa na athari sawa na hali ya kutumia chandarua kilichotiwa dawa, lakini bei yake ni nafuu. [61] Mbinu nyingine mbadala hutumia spora za kuvu Beauveria bassiana kunyunyizia kuta na vyandarua ili kuua mbu. Japo baadhi ya mbu wamekua sugu kwa kemikali, haijapatikana kuwa wamekuwa sugu kwa maambukizi ya kuvu. [62]

Mitishamba
The shamans katika Siberia pia alitumia dawa kwa madhumuni ya kiroho. Madawa na mimea zimetumika duniani kote kwa uzoefu kutumika kiroho.

Hamira
Hamira ni dawa ya ungaunga au chengachenga inayowekwa kwenye unga uliokandwa ili uvimbe au uwe mchachu na hatimaye chakula kama mkate, pizza, andazi, kitumbua n.k. kipendeze zaidi. Pia hutumiwa katika mchakato wa kuchachusha wanga kuwa vinywaji vya pombe kama bia. Kumbe divai haihitaji kuongeza hamira katika majimaji yaliyokamuliwa katika zabibu.

Mitishamba
Mitishamba hutumika katika dini nyingi - kama vile katika manemane ya Ukristo na ubani ambayo ilitumika kuheshima wafalme. (Commiphora myrrha), mzizi wa ague (Aletris farinosa) (Boswellia spp)) na katika Anglo-Saxon pagan Nine Herbs Charm. Watamil huabudu Mwarobaini unaoitwa Vempu (Kitamil: வேம்பு). Katika Uhindi aina ya Basil iitwayo Tulsi au Basil Takatifu huabudiwa kama mungu mke kwa thamani yake ya dawa tangu nyakati za Vedic. Wahindu wengi wana mmea wa Tulsi mbele ya nyumba zao. Waumini wa imani ya Rastafari na imani mbalimbali nchini India kuchukulia bangi kuwa mmea takatifu uliopewa mtu na mungu

Alizeti
Ua lake hali halisi ni "kichwa" au mkusanyiko ya maua madogomadogo yanayokaa kwa pamoja kama duara juu ya kombe kubwa. Maua madogo ya nje huonekana kama petali juwa kubwa zaidi na kuonyesha rangi ya manjano, wakati mwingine hata ya machungwa. Yale maua petali huzai mbegu. Kila ua mdogo ndani ya duara huwa na mbegu. Mbegu huwa na ganda gumu na ndani yake uko mbegu mwenyewe mwenye kiwango kikubwa cha mafuta.

Kipandauso
[[Triptani]], kama vile [[sumatriptan]], ni dawa bora ya kutibu maumivu na kichefuchefu hadi asilimia 75 ya watu. Dawa hizi hupendekezwa kutumika mwanzoni kwa watu wenye maumivu ya wastani hadi makali au kwa watu wenye dalili hafifu zisizotibika kwa vitoa maumivu vya kawaida. Njia za kutumia dawa hizi ni pamoja na kumeza, kudungia, [[kunyunyisia puani]], na kumumunya. Kwa jumla, triptani zote zinaonekana kuwa bora huku zikiwa na madhara sawa. Hata hivyo, watu binafsi wanaweza kuafikiana na dawa maalum. Madhara mengi huwa si makal, kama vile wekundu usoni; ingawa, visa vichache vya [[iskemia ya miokadiumu]] vimeripotiwa. Hivyo basi dawa hizi hazipendekezwi kwa watu wenye magonjwa ya [[mfumo wa moyo na mishipa]]. Kwa historia, dawa hizi hazipendekezwi kwa watu wenye kipandauso cha basila, ingawa hakuna ushahidi maalum wa hatari unaothibitisha tahadhari hii. Dawa hizi hazipelekei uraibu wowote lakini zinaweza kusababisha maumivu ya kichwa yanayohusiana na matumizi ya dawa kupita kiasi hasa zikitumiwa kwa zaidi ya siku 10 kwa mwezi.

Dawa ya Kibiolojia
Dawa nyingi za vidubini zina kuvu viuawadudu ndani yao, kama spishi za "Metarhizium", "Beauveria", "Isaria" na "Lecanicillium". Dawa hizi hazina haja ya kumezwa kwa sababu kuvu hizi zinapenya kiunzi nje cha wadudu. Kuna spishi nyingi za virusi zinazotumika katika dawa za vidubini, lakini ni lazima dawa hizi zimezwe. Kinyume na virusi na kuvu nematodi viuawadudu, kama spishi za "Steinernema" na "Heterorhabditis", huingia wenyewe kupitia tundu yoyote ya kiwiliwili (kinywa, mkundu, spirakulo n.k.) lakini spishi kadhaa zinaweza kupenya kiunzi nje. Dawa za kudhibiti magonjwa ya mimea zina kuvu kama spishi za "Trichoderma" au bakteria kama spishi za "Bacillus" ("B. subtilis" hasa). Mwishowe kuna dawa za kiuamagugu zilizo na kuvu kama spishi za kuvu-kutu.

Dawa
Mara nyingi dawa hutumiwa na binadamu kwa makusudi. Yanamezwa, kupakiwa au kudungwa kwa sindano. Kuna pia madawa yanayoweza kuathiri watu yakiwafikia bila kukusudi, mfano kwa kuliwa bila kujua au kutokana na usambazaji wa dawa hewani au kwenye maji kwa mfano baada ya moto mkubwa au ajali.

Mwaridi
Mwaridi ni mti, kichaka au mtambaa wenye miiba na maua yanukiayo vizuri. Kwa asili jina hili limetumika kwa "Rosa x damascena", lakini siku hizi hutumika kwa spishi zote za jenasi "Rosa". Jenasi hii ni jenasi-mfano ya familia Rosaceae. Maua huitwa mawaridi au halwaridi.

Wanga
Mimea hujenga molekyuli za wanga kama njia ya kutunza akiba ya nishati. Inaonekana kwa hadubini kama punje ndogo ndani ya seli.

Dawa ya famasia
Namna ya kutumia dawa (kwa Kiingereza [[pharmacotherapy]]) ni sehemu muhimu ya [[uganga]] wa [[sayansi|kisayansi]] na inategemea fani ya utengenezaji wa dawa ([[pharmacology]]) kwa ajili ya ustawi wa mfululizo na inategemea [[ufamasia]] kwa matumizi ya kufaa.

Wanga
Wanga ni dutu ogania inayojengwa ndani ya seli za mimea.

Malaria
Mbinu ya kutasisha mdudu inajitokeza kama mbinu ya kudhibiti mbu. Maendeleo kuelekea transijeni, au wadudu waliogeuzwa vinasaba, zinaonyesha kwamba mbu mwitu wanaweza kubadilishwa kuwa sugu kwa malaria. Watafiti katika Imperial College London walibuni mbu wa kwanza wa malaria ulimwenguni aliyegeuzwa vinasaba, [47] huku spishi wa kwanza sugu kwa Plasmodium akizinduliwa na watafiti kutoka Case Western Reserve University Ohio mwaka wa 2002. [48] Mafanikio ya kubadilisha kizazi cha sasa na kizazi kilicho na vinasaba vipya, yanategemea mfumo kadhaa, kama vile vipengele vinavyoweza kubadilishwa kuruhusu nadharia nyingine za jenetikia mbali na ya Mendel. Hata hivyo, mbinu hii ina matatizo mengi na mafanikio yako mbali mno. [49] Mbinu nyingine ya usoni zaidi ya kudhibiti vekta ni uwezekano wa kutumia mwanga wa leza kuua mbu wanaoruka. [50]Pia inadaiwa kuwa harufu ya ndege wafugwao ikiwapo kuku huweza kuwafukuza wadudu warukao ikiwamo mbu wa malaria[51]

Mitishamba
Kunaweza kuwa na athari kidogo inapotumiwa katika kiasi kidogo kama vile "kuunga" kwenye upishi, na baadhi ya mitishamba huwa sumu ikitumiwa kwa kiasi kikubwa. Kwa mfano, baadhi ya aina za mitishamba, kama vile dondoo ya St John's-Wort (Hypericum perforatum) au ya Kava (Piper methysticum) yanaweza kutumika kwa madhumuni ya matibabu ya unyogovu na kupunguza fikira. Hata hivyo, kiasi kikubwa cha mitishamba hii inaweza kusababisha sumu, na lazima itumike kwa hadhari. Dutu moja inayofanana na mitishamba, iitwayo Shilajit inaweza hasa kusaidia kupunguza vipimo vya sukari kwenye damu ambako ni muhimu hasa kwa wale wanaosumbuliwa na kisukari. Mitishamba kwa muda mrefu imekuwa ikitumika kama msingi wa Madawa ya mimea ya Kichina, na imetumiwa tangu karne ya kwanza BK. [2]

Stafeli
Stafeli (kutoka jina la Kihindi; kwa Kiingereza soursop) ni tunda la mstafeli ("Annona muricata") lenye rangi ya kijani nje, nyama nyeupe, laini na tamu na mbegu nyeusi.
Majani hutumika kama chai ili kutibu mafua na kuhara damu, na pia husaidia mfumo wa umeng'enyaji wa chakula.

Mmenyuko wa mzio
Mmenyuko kali ya mzio husababishwa na mwitikio wa mwili karibu kwa dutu yoyote ya kigeni.[11] Vichochezi vya kawaida ni pamoja na sumu kutoka kuumwa na wadudu au miiba, vyakula, na dawa.[10][12] Vyakula ni vichochezi vya kawaida kwa watoto na vijana. Madawa na kuumwa na wadudu na miiba ni vichochezi zaidi vya kawaida katika watu wazima. [5] Vyanzo vya chini ni pamoja na mambo ya kimwili, mawakala wa kibaiolojia (kama vile shahawa), mpira, mabadiliko ya homoni, vioungio vya chakula (kama vile monosodium glutamate na rangi ya chakula), na madawa ambayo hutumiwa kwa ngozi (madawa ya wakati).[8] Mazoezi au halijoto (mojawapo ya joto au baridi) inaweza pia kuchochea anaphylaxis kwa kusababisha tishu fulani za chembe (zinazojulikana kama chembe nguzo) kutoa kemikali ambazo huanzisha mmenyuko mzio.[5][13] Anaphylaxis inayonasababishwa na mazoezi mara nyingi pia inahusishwa na kula baadhi ya vyakula.[4] Kama mmenyuko kali ya mzio hutokea wakati mtu anapokea unusukaputi, chanzo cha kawaida ni baadhi ya madawa ambayo mtu hupewa kuzalisha kupooza (neuromuscular kuzuia mawakala) kiuavijasumu, na mpira.[14] Katika asilimia 32-50 ya matukio, chanzo hakijulikani (idiopathic anaphylaxis).[15]

Mafua ya kawaida
Wakati kuna matibabu mengi mbadala inayotumika kwa homa, kuna upungufu wa ushahidi wa kisayansi wa kuunga mkono matumizi ya matibabu zaidi. Kufikia mwaka 2010, hakuna ushahidi wa kutosha wa kupendekeza kwa au dhidi ya aidha asali au umwagiliaji kwa pua. Virutubisho vya zinki vinaweza kupunguza ukali na muda wa dalili wakati itamezwa ndani ya masaa 24&nbsp ya mwanzo wao. Athari za vitamini C kwa homa, wakati inafanyiwa utafiti sana, inakatisha tamaa. Ushahidi kuhusu manufaa ya echinacea haiendani. Aina tofauti ya virutubisho vya echinacea inaweza kutofautiana katika utendaji wao.

Malaria
Tafiti za kisayansi kuhusu malaria zilipata mafanikio muhimu ya kwanza mwaka 1880, wakati daktari wa jeshi la Ufaransa Constantine Alphonse Laveran aliyekuwa akifanya kazi katika hospitali ya kijeshi nchini Algeria alipotambua kwa mara ya kwanza vimelea ndani ya chembechembe nyekundu za damu ya watu waliokuwa wakiugua malaria. Kwa hiyo, alipendekeza kwamba ugonjwa wa malaria unasababishwa na kiumbe huyo, mara ya kwanza kabisa ambapo kijiumbe mwenye seli moja (Protista) alitambuliwa kusababisha ugonjwa. [109] Kwa sababu hii na vumbuzi nyingine za baadaye , alipokea Tuzo ya Nobel ya Tiba mwaka 1907. Kimelea cha malaria kiliitwa Plasmodium na wanasayansi wa Kiitalia Ettore Marchiafava na Angelo Celli. [110] Mwaka mmoja baadaye, Carlos Finlay, daktari wa Kuba aliyekuwa akitibu wagonjwa wa homa ya manjano huko Havana, alitoa ushahidi madhubuti kuwa mbu walihusika katika kusambaza ugonjwa huo miongoni mwa binadamu. [111] Kazi hii ilifuata mapendekezo ya awali ya Yosia C. Nott, [112] na Patrick Manson kuhusu maambukizi ya homa ya mitoki. [113]

Dawa ya famasia
Dawa hizo zinaainishwa namna mbalimbali, kama vile kulingana na [[mtaalamu]] gani anaweza kuziagiza kwa [[mgonjwa]], au kulingana na asili ya dawa, au kulingana na lengo la tiba. [[Shirika la Afya Duniani]] lina orodha ya [[dawa muhimu]] zinazotarajiwa kupatikana kokote.

Mpera
Mti wa mpera unatoa dawa ya magonjwa mbalimbali, yakiwemo kifua, tezi dume, nguvu za kiume, fizi, chunusi, n.k. Kwa ajili hiyo hatua ya kwanza unachukua majani ya mpera, unayasaga na kuyakausha, halafu weka maji na yachemshe majani ya mpera yaani kama chai. Baadaye chukua chupa ili uhifadhi tayari kwa matumizi. Pia majani ya mpera yanaponesha kisukari na kutibu wanawake walio na hedhi.

Mlayoka
Mlayoka au mruo ("Ipomoea kituiensis") ni mmea wa familia Convolvulaceae unaotokea nchini Uhabeshi, Kenya, Tanzania, Malawi, Zambia na Zimbabwe. Mmea huu una maua meupe hadi njano yenye moyo mweusi. Katika Kenya unyweshaji wa mizizi hunywa na Wajaluo dhidi ya maumivu ya tumbo.

Dawa ya Kibiolojia
Dawa za kibiokemikali zinaweza kuwa na misindiko ya mimea iliyo na alkaloidi, terpenoidi na fenoli ndani yao. Mfano unaojulikana sana ni mafuta ya mwarobaini (Kiing.: neem oil). Dawa nyingine zina vifundiro vya kuchachuka kama Spinosad. Hata wadudu wanatengeneza molekuli ambayo zinaweza kutumika kama dawa, mahususi feromoni. Molekuli hizi haziui lakini zinatafiri kupandana kwa wadudu.

Ndovu
Kibiolojia ni mamalia. Sehemu ya pekee mwilini ni mwiro ambao hali halisi ni pua la tembo lililorefuka na kufanya kazi pia kama mkono, yaani kwa kutumia mwiro ndovu hushika vitu na kufanya utafiti kwa kugusagusa.

Pumu
Dawa zinazotumika kutibu pumu zimegawanywa mara mbili: zinazotuliza maumivu haraka kwa kutibu dalili kali; na za kudhibiti maumivu kwa muda mrefu ambazo huzuia ongezeko la ugonjwa.Dawa hupeanwa kama kifaa cha kuvutia dawa (KKD) pamoja na kifaa cha kupeana dawa ya pumu au kama kivutia dawa cha poda. Kifaa kinachopeana dawa ni silinda ya plastiki ambayo huchanganya dawa na hewa, na kurahisisha kupata dozi kamili ya dawa. Nebulaiza inaweza kutumiwa. Nebulaiza na kifaa cha kutoa nafasi hufaa kwa walio na dalili, hata hivyo hakuna thibitisho kuamua iwapo kuna au hakuna tofauti kwa dalili kali.

Kibibimlima
Ua linatumika kimatibabu kwa sababu ya sifa zake za kufanya tishu za mwili kuwa ndogo. Katika Roma ya kale, madaktari wa upasuaji waliofuata majeshi vitani waliwaamuru watumwa kukusanya magunia ya kibibimlima ili kupata kutoa maji kutoka maua yale.

Utumizi Mzuri wa Dawa
Katika taaluma ya uuguzi, utumizi mzuri wa dawa (pia uzingativu , inaelezea kiwango ambacho mgonjwa huzingatia ushauri wa daktari. Kwa kawaida, humaanisha uzingativu kwa matumizi ya dawa au , lakini pia ina maana ya matumizi ya vifaa vya matibabu kama vile stockings compression, utunzi wa jeraha sugu, mazoezi ya kibinafsi, au kuhudhuria ushauri au kozi nyingine za matibabu. Muuguzi na mgonjwa wote huathiri utumizi mzuri wa dawa , na uhusiani mwema baina ya daktari na mgonjwa huathiri pakubwa katika kuboresha utumizi bora wa dawa, ingawa gharama kubwa za dawa pia huchangia pakubwa.

Malaria
Kuna aina kadhaa ya madawa yanayotumika kutibu malaria. {0Aina ya Chloroquine{/0} ina bei nafuu sana, hadi hivi majuzi, ilikuwa madhubuti sana, jambo lililoifanya kuwa dawa ya malaria iliyopendelewa na wengi kwa miaka mingi katika sehemu nyingi za dunia. Hata hivyo, usugu wa Plasmodium falciparum kwa dawa ya Chloroquine kumeenea hivi karibuni kutoka Asia hadi Afrika, na kuifanya isiweze kutibu aina nyingi za Plasmodium hatari katika maeneo mengi ya dunia yaliyoathirika. {1/ Katika maeneo ambapo klorokwini bado ni madhubuti kuponyesha inabakia kuwa chaguzi ya kwanza. Kwa bahati mbaya, usugu dhidi ya chloroquine unahusishwa na usugu kwa madawa mengine kama quinine na amodaquine. [77]

Dawa za mfadhaiko
Dawamfadhaiko nchini Japan Mfadhaiko na matibabu ya kiasili

Matende
Matibabu hayo kwa kawaida yanachukua muda wa miaka sita.
Dawa zitumiwazo ni pamoja na “albendazole” pamoja na “ivermectin” au “albendazole” pamoja na “diethylcarbamazine” Dawa hizo haziwaui minyoo wazima bali zinazuia kusambaa zaidi kwa maradhi hadi minyoo wenyewe wanapokufa. Jitihada za kuzuia umo wa mbu zinapendekezwa zikiwa na jitihada za kupunguza idadi ya mbu pamoja na kuhimiza matumizi ya chandarua.
Idadi ya watu walioambukizwa na matende inazidi milioni 120.
Takriban watu bilioni 1.4 wa nchi 73 wanakabiliwa na hatari ya kuambukizwa. Maeneo ambayo yanaathirika zaidi yako katika Afrika na Asia.

Dawa za mfadhaiko
Vizuizi vya MAO vinaweza kuleta mjibizo wa shinikozo la damu wenye uweo wa kusababisha mauti vikichukuliwa pamoja na vyakula vyenye kiasi cha juu cha tairamini, kama vile jibini iliyokomaa, nyama zilizohifadhiwa au zinduo za hamira. Aidha, matukio ya mijibizo inayosababisha mauti yametokea kwa madawa yaliyoagizwa na daktari na yale yaliyouzwa na wafamasia. Wagonjwa wanaotibiwa na dawa zenye vizuizi vya MAO hufuatiliwa kwa karibu na madaktari waliowapa maagizo, ambao hutakiwa kutoa ushauri kabla ya kutumia madawa yanayoagizwa na wafamasia katika maduka ya dawa. Wagonjwa hao pia ni lazima wawajulishe wafanyakazi wa chumba cha matibabu ya dharura na waweke habari kuwahusu pamoja na vitambulisho vyao vinavyoonyesha kuwa wanatumia vizuizi vya MAO. Baadhi ya madaktari wanapendekeza matumizi ya vishikizo cha utambulishaji cha matibabu. Ingawa mijibizo hii inaweza kusababisha mauti, idadi ya vifo vinavyotokana na mwingiliano na maswala ya lishe yanaweza kulinganishwa na dawa zinazouzwa katika maduka ya dawa.

Tawahudi
Dawa nyingi zinazotumika kutibu dalili za ASD huathiri kuingiliana kwa mtoto na nyumba au shule wakati tabia matibabu yameshindwa.[16][124] Zaidi ya nusu ya watoto wa Marekani walioaguliwa kuwa na ASD hupewa dawa za kuathiri akili au kinza-msukosuko, huku aina za dawa zinazotumika mara kwa mara zikiwa tibamfadhaiko, vichangamshi, na vizuia magonjwa ya akili.[125] Mbali na dawa za kuzuia magonjwa ya akili,[126] kuna utafiti mchache wa kuaminika kuhusu umadhubuti au usalama wa matibabu ya dawa kwa vijana na watu wazima walio na ASD [127] Mtu aliye na ASD anaweza kuitikia kwa namna isiyo ya kawaida matibabu, matibabu yanaweza kuwa na athari mbaya,[9] na hakuna dawa inayojulikana hupunguza dalili za kimsingi za tawahudi ambazo ni ulemavu wa kijamii na mawasiliano.[128] Majaribio katika panya yamerudisha nyuma au kupunguza baadhi ya dalili zinazohusishwa na tawahudi kwa kuondoa au kurekebisha kazi za jeni baada ya kuzaliwa,[61] hii inapendekeza uwezekano wa kulenga matibabu katika mabadiliko mahsusi ya jeni nadra inayojulikana kusababisha tawahudi.[60]

Utegemezi wa dawa za kulevya
Utegemezi wa dawa za kulevya ni hali ya kuugua au isiyo ya kawaida ambayo hutokana na matumizi ya dawa ya mara kwa mara. Tatizo la dawa za kulevya linahusisha uendelezaji matumizi sugu ya dawa hadi kufikia tabia ya kutafuta dawa za kulevya, kuwa katika hatari ya kurejelea matumizi na upungufu wa uwezo wa kukabiliana na visisimuaji vya kuridhisha kwa kawaida. Mwongozo wa Utambuzi na Takwimu ya Matatizo ya Akili (DSM-IV) imebainisha hatua tatu za utegemezi wa dawa za kulevya: kujihusisha/kutarajia, unywaji/ulevi, na kuacha/athari mbaya . Sifa za hatua hizi hudhihirika mtawalia, kila mahali, kwa utashi wa mara kwa mara na ujihusishaji na kutafuta vileo; matumizi zaidi ya vileo kuliko inavyohitajika kufikia madhara ya kulevya , na kufikia uzoelevu, dalili za kujiondoa na upungufu wa motisha kwa shughuli za kawaida za kimaisha.[2] Kulingana na ufafanuzi wa Shirika la Marekani la Tiba za Ulevi, utegemezi wa dawa za kulevya hutofautianana utegemeaji wa dawana uzoevu wa dawa za kulevya.[3]

Malaria
Mbinu zinazotumiwa kuzuia kuenea kwa ugonjwa, au kulinda watu katika maeneo ambapo malaria imeenea ni pamoja na madawa ya kuzuia ugonjwa, kutokomeza mbu, na uzuiaji kung'atwa na mbu.

Msalvia (mmea)
Mmea Msalvia umeruhusiwa katika nchi nyingi lakini matumizi yake hudhibitiwa nchini Australia, Ubelgiji, Brazil, Canada, Denmark, Estonia, Finland, Ujerumani, Italia, Japan, Korea Kusini, Poland, Hispania, Uswisi, Armenia na sehemu nyingine Marekani.[4][5] Hata Vile mmea wa msalvia umeenea sehemu tofautitofauti na miche yake huuzwa na wakulima wa miti no dawa katika nchi nyingine.

Moyo kushindwa kusambaza damu kwa ghafla
Hata kama dalili ya kushindwa kwa Moyohaionekani kwa sasa, dawa inaweza kutumika kwa kutibu dalili ambazo zimezoeleka. Dawa hizo zinakazi ya kudhibiti dalili hizi ikiwa ni pamoja na kutibu matatizo mengine ya afya ambayo yanaweza kuwepo sasa. Yanaweza kufanya kazi ya kuboresha ubora wa maisha,kushusha chini kuendelea kwa kushindwa kwa moyo na kupunguza hatari ya matatizo mengine ambayo yanaweza kutokea kutokana na kushindwa kwa moyo. Ni muhimu sana kutumia madawa sahihi hasa kama yalivyoagizwa na daktari.

Kuvu
kama uharibifu kama vyakula vinaoza kama chakula bora kwa umbo la uyoga kama msaada wa mimea na mazao pale ambako kuvu zinatoshelezana na mizizi ya mimea kama chanzo cha madawa kama penicillin kama magonjwa ya wanyama na mimea

Mmenyuko wa mzio
Dawa zozote zinaweza kusababisha mmenyuko kali ya mzio. Madawa ya kawaida ni β-lactam viuasumu (kama penisilini) ikifuatiwa na aspirini na NSAID.[3][16] Kama mtu ana mzio kwa NSAID moja kwa kawaida anaweza kutumia moja tofauti bila kuchochea mmenyuko kali ya mzio.[16] Vyanzo vingine vya mmenyuko kali ya mzio vya kawaida ni pamoja na tibakemikali, chanjo, protamini (inapatikana katika manii), na matibabu ya dawa inayotengenezwa kutoka kwa mboga.[5][16] Baadhi ya matibabu ya dawa, ikiwa ni pamoja na vancomycin, morphine, na madawa inayotumika kuboresha picha za eksirei (mawakala ya kutofautisha miali), husababisha mmenyuko kali ya mzio kwa kuharibu chembe fulani katika tishu, kuzisababisha kwa kutolewa histamini (mast cell degranulation).[10]

Dawa za mfadhaiko
Tiba hizi mpya za dawa ziligeuka kuwa dawa zinazoagizwa na daktari katika miaka ya 1950. Ilikadiriwa kuwa watu chini ya 50-100 kwa kila watu milioni moja waliugua kutokana na aina ya mfadhaiko ambao dawa hizi mpya zingetibu, na makampuni ya dawa hayakuwa na hamu. Mauzo katika miaka ya 1960 yaliendelea kuwa ya kiwango cha chini yakilinganishwa na dawa muhimu za kutuliza maumivu (nyuroleptiki / vizuia magonjwa ya akili) na dawa hafifu za kutuliza maumivu (kama vile benzodiazepini), ambazo ziliuzwa kwa matumizi mbalimbali. [17] Imipramine ilibaki kwa matumizi ya kawaida na dawa zingine nyingi zilivumbuliwa. Uwanja wa vizuizi vya MAO ulikimya kwa miaka mingi hadi miundo "inayoweza kupinduliwa" na zinazoathiri tu aina ndogo ya MAO-A ziliingizwa, ili kuepuka baadhi ya athari mbaya. [17] [18]

Afyuni
Afyuni (kwa Kiarabu أفيون) ni dawa asilia inayopatikana kutokana na utomvu uliokauka wa maua ya mpopi (jina la kisayansi: Papaver somniferum - kwa Kiingereza: Opium poppy). Ndani yake mna kemikali mbalimbali ambazo ni kati ya dawa kali kabisa zenye uwezo wa kutuliza maumivu lakini zinasababisha pia ulevi unaozoesha watu haraka na kuwafanya wasiweze kuacha ulevi huo.

Pumu
Njia mwafaka ya kutibu ni kutambua visababishi, kama vile uvutaji wa sigara, wanyama, au aspirin, na kuepukana nao. Ikiwa haiwezekani, matumizi ya dawa utahitajika. Dawa ya matibabu yanachaguliwa kwa kuzingatia, vitu vingi, ukali wa ugonjwa na marudio ya dalili. Matibabu maalum ya pumu huanishwa kwa jumla katika kategoria zinazojitokeza na zinazochukua muda.

Mvungunya
Mvungunya, mvungavunga, mbungati, mranaa au mwegea ("Kigelia africana") ni mti mwenye matunda kwa umbo wa soseji kubwa (mavungunya). Kwa asili mti huu unatokea Afrika ya tropiki lakini umepandwa kama mti wa kupamba katika mabara mengine. Mavungunya hutumika katika uganga wa mapokeo na ili kutengeneza pombe ya kienyeji (Kikikuyu: ).

Mmea
Mimea inatoa chakula kwa binadamu kama vile nafaka, matunda na mboga za majani, pia lishe kwa wanyama wa kufugwa.

Mazao
Mazao mengi ni vyakula kama nafaka, mboga, au matunda. Mazao mengine ni ya dawa, kama vile kwinini, au nyuzi kama vile pamba, au vifaa vingine kama vile mpira au mbao.

Mbangi
Mbangi (spishi za jenasi Cannabis) ni mmea aina ya vichaka utumikao ili kutengeneza nyuzi au madawa ya kulevya (bangi), n.k.

Utegemezi wa dawa za kulevya
Inavyoelezwa na watathmini wa kisaikoloji na watafiti wa kibayolojia,wote wanakisia kwamba baadhi ya watu hutumia vibaya dawa za kulevya katika jaribio la kufidia hali zao za pekee na zisizoeleweka za akili.[7]Nadharia wa tiba-ya-kibinafsi ina historia ya muda mrefu. Freud kwa mara ya kwanza aliibua dhana hii katika mwaka wa 1884, alipobainisha uwezo wa kokeni wa kukinzana na hisia za huzuni. Msongo umetambulika kwa muda mrefu kama sababu kubwa inayochangia utashi wa kutumia dawa za kulevya na kurejelea matumizi na hivyo basi huchangia nadharia ya tiba-ya-kibinafsi. Kulingana na nadharia hii, jinsi mtu atumiavyo dawa fulani huwa si kiajali, bali ni kwa uteuzi kulingana na athari zake za kimatibabu katika kupunguza dalili za mfaidhaiko au hisia zisizohitajika. Utafiti umeonyesha kwamba watu ambao huponea majanga hukabiliwa na matatizo yanayohusiana na msongo kama vile kiwewe cha baada ya tukio (PTSD) na hali ya unyongovu. Watu ambao hupatwa na kiwewe kikubwa katika maisha wanaweza kingilia hali ya kujitibu kibinafsi kwa dawa na madawa ya kulevya au pombe ya kukabiliana na dalili za kiwewe baada ya tukio (PTSD) na unyogovu.[8]

Malaria
Kuanzia mwaka wa 2001, Shirika la Afya Duniani limependekeza kutumiwa kwa dawa mseto ya artemisinin combination therapy (ACT) kama tiba ya kwanza kwa malaria isiyo kali katika maeneo ambapo kuna usugu kwa madawa ya awali. Hivi karibuni WHO imetoa inayopendekeza aina nne tofauti za ACT. Ijapokuwa nchi nyingi, zikiwa ni pamoja na mataifa mengi ya Afrika, zimejumuisha mabadiliko hayo katika sera zao rasmi kuhusu matibabu ya malaria, gharama kubwa bado ni kikwazo katika utekelezaji wa ACT. Kwa sababu ACT hugharamu hadi mara ishirini ya dawa za zamani, zimebakia ghali kwa nchi nyingi ambako maleria imeenea. Kuna utata kuhusu sehemu ambayo artemisisn hulenga, ingawa tafiti za hivi karibuni zinadokeza kwamba SERCA, aina ya kalsiamu ambayo huelekezwa katika endoplasmic reticulum inaweza kuhusishwa na usugu wa artemisinin. [83] Vimelea vya malaria vinaweza kuwa sugu dhidi ya artemisinin na usugu unaweza kuletwa na mgeuko palepale wa SERCA. [84] Hata hivyo, tafiti nyingine zinadokeza kuwa mitokondria ndiyo inayolengwa sana na artemisinin na analogi zake. [85]

Msitu
Husaidia katika mfumo wa mvua Hutumika kama makazi ya wanyama Ni chanzo cha mapato ya nchi Hutupatia dawa na chakula hutupatia mbao kwaajili ya ujenzi

Kuvu
Zamani vilihesabiwa kati ya mimea lakini lishe yao ni tofauti. Mimea inategeneza chakula chao au mata ogania inayohitaji kwa njia ya uanisinuru yaani kwa njia ina lishe autotropia. Kuvu inatumia mata ogania iliyopo tayari sawa na wanyama hivyo lishe yake ni heterotropia. Kuvu hutumia mabaki ya miili ya mimea na wanyama wengine na kuyatumia kama chakula chake.

Dawa za mfadhaiko
Ugunduzi kwamba mchanganyiko wa duara tatu ("wenye duara tatu") uliokuwa na athari kubwa kama dawamfadhaiko iliundwa kwa mara ya kwanza mwaka wa 1957 na Roland Kuhn katika hospitali ya magonjwa ya akili nchini Uswisi. Kufikia wakati huo, vinyumbuliwa vya kimaliza kemikali za mzio vilitumiwa zaidi kutibu mshtuko wa upasuaji na baadaye kama niuroleptiki ya magonjwa ya akili. Ingawa katika mwaka wa 1955 risapini ilionyeshwa kuwa bora zaidi kuliko kipozaungo kwa kupunguza niuroleptiki za mfadhaiko (kwa maana iliyo wazi, "kushika neva" au "kukamata neva") zilikuwa zinaundwa kama vitulizo na vizuia magonjwa ya akili.

Mvua
Mvua ni matone ya maji yanayoanguka chini kutoka mawingu angani.

Homa ya mafua
Siku hizi kuna pia madawa ya antiviral yanayopunguza ukali wa ugonjwa yenyewe bila kuitibu moja kwa moja. Madawa yale yatumiwe tu baada ya kumwona daktari atakayeamua kama yanafaa au yanaweza kuwa hatari kwa mgonjwa.

Utegemezi wa dawa za kulevya
Utegemezi wa dawa za kulevya ni ugonjwa sugu lakini unaotibika. Hubainika kwa utashi wa kimazoea wa dawa za kulevya, utafutaji dawa, na matumizi ambayo huendelezwa hata licha ya madhara yake makubwa. Kwa watu wengi, matumizi ya dawa za kulevya hugeuka sugu, na kurejelea matumizi huwezekana hata baada ya muda mrefu wa kuacha. Kama ugonjwa sugu, unaorejearejea, kulevya kunaweza kuhitaji matibabu endelevu ili kuongeza vipindi baina ya urejeleaji na upunguzaji athari yake. Kupitia kwa matibabu yanayoambatana na mahitaji ya mtu binafsi, watu wanaotegemea dawa za kulevya wanaweza kupona na kuishi maisha bora. Lengo kuu la matibabu ya kulevya ni kumwezesha mtu binafsi kufikia kuacha ambako kutadumu, lakini malengo ya muda mfupi ni kupunguza matumizi mabaya ya kileo, kuboresha uwezo wa kutenda kazi wa mgonjwa na kupunguza matatizo ya kimatibabu na kijamii ya utumiaji mbaya na utegemeaji wa dawa za kulevya. Sawa na watu wenye ugonjwa wa kisukari au ugonjwa wa moyo, watu wanaotibiwa kwa utegemeaji wa dawa za kulevya huhitaji mabadiliko ya tabia ili kuzingatia maisha yanayolenga afya bora zaidi.[45]

Ua
Mimea mingi huunganisha sehemu za kike na za kiume ndani ya ua moja; mfano ni ua la waridi. Kuna pia mimea yenye maua ambayo ni ama ya kike au ya kiume, kwa mfano maua ya mtango au mboga.

Takwimu
Kwa njia hii imeonekana ya kwamba madawa ya uchawi hayana uwezo wa kutibu UKIMWI. Inawezekana pia kuona tofauti kati ya madawa yanayouzwa madukani. Inaonekana pia kwamba dawa fulani ya mitishamba ina matokeo mazuri tofauti na nyingine, na hapa mara nyingi utafiti wa kisayansi wa undani zaidi hufuata.

Jua
Nishati ya mnururisho huu ni msingi wa maisha ya mimea na viumbe hai katika dunia. Nuru ya Jua inabadilishwa na mimea kwa njia ya usanisinuru kuwa nishati ya kikemia inayojenga miili yao itakayokuwa lishe tena ya mimea na wanyama.

Magonjwa ya kuku
Kuku anapojiwa na ugonjwa huu kwa nguvu sana upanga na ndevu zake hukunjamana. Kuku hufa ghafla japokuwa huonekana bado ana afya sana. Ikiwa ugonjwa unamjia kwa taratibu hadi ukakomaa, upanga na ndevu hufifia na kunyauka. Kuku huhara kinyesi cha rangi ya manjano. Hamu ya chakula humtoka, isipokuwa hunywa maji mengi, na kuku huyo huonekana ana wasiwasi sana. Kuna dawa nyingi ambazo zinaweza kusaidia kuponya baadhi ya kuku wakati ugonjwa huu unapoingia. Dawa hizi mara nyingi hutengenezwa ili zitumiwe kwenye chakula au maji. Mfugaji amwone bwana mganga wa wanyama aliye karibu naye ili amshauri dawa ya kutumia. Nyumba za kuku ziwekwe kwenye hali ya usafi, na uwanja usafishwe pia. Vyombo vya maji na chakula visafishwe kwa dawa. Kuku wanaougua wote wachomwe moto. Kuku wazima wachanjwe dawa mapema na ikiwezekana wachunguzwe kila mmoja kuona kama wapo wenye ugonjwa huo.

Mshubiri
Mimea hii ina shina fupi au haina shina kabisa, isipokuwa spishi zilizo miti. Majani ni marefu na manono na yanatoka shina karibu na wenziwe; yana miiba kingoni mwao. Maua yana umbo wa mrija mfupi na rangi yake ni nyekundu, pinki, ya machungwa, njano au nyeupe. Yapo mwishoni mwa kikonyo chenye vitawi au bila vitawi. Utomvu utokao mwenye majani hutumika kutengeneza dawa.

Makaa
Makaa ni dutu mango yenye kiwango kikubwa cha kaboni inayotumiwa kama fueli. Kwa kawaida inapatikana kwa kupashia moto kuni na kuzia hewa isiingie. Ilikuwa chanzo cha nishati ya kupikia na kupashia moto katika nchi nyingi za dunia kabla ya makaamawe kusambaa kwa urahisi zaidi tangu upatikanaji wa usafiri wa kisasa kama treni na meli. Bado ni fueli muhimu kwa watu wengi katika nchi za Afrika.

Nikotini
Nikotini ni kati ya sumu kali kabisa, hivyo imetumiwa kama dawa la wadudu kwa sababu mimea haina matatizo nayo, ni wanyama tu. Lakini nchi nyingi zimepiga marufuku matumizi haya kutokana na hatari kwa watu wanaotumia dawa au wanaoishi katika mazingira ambako inatumiwa.

Tunguu (mmea)
Tunguu ni sehemu ya shina la mimea fulani ilio na majani manene kwa umbo wa gamba yanayohifadhi chakula. Mifano ni kitunguu, kitunguu saumu na matunguu ya mimea mingine ya ngeli Monocots. Tunguu ni tofauti na kiazi ambacho ni sehemu ya mzizi.

Asenia
Kampaundi za asenia hutumiwa kama madawa katika tiba ya watu lakini pia madawa ya kuua wadudu. Madawa yaliwahu kuleta hasara ya kiafya hata kuua watu.

Ua
Majani ya nje au petali yanayoonekana vizuri pamoja na rangi yake huitwa petali. Huwa na rangi mbalimbali ili kuvuta wadudu wanaochavusha ua na hivyo kuusaidia mmea kuzaa. Yanaviringisha na kukinga viungo vya uzazi ndani yake.
Viungo hivi kimsingi ni vya aina mbili:
Stameni huwa na pande mbili:

Mtunguja
Mitunguja ina sumu lakini kuna namna ambazo majani na matunda yake huliwa baada ya kupikwa. Yote hutumika kama mitishamba, k.m. dhidi ya magonjwa ya ngozi, ya koo, ya meno na ya tumbo na dhidi ya maumo ya nyoka.

Mboga
Mboga ni sehemu za mimea zinazopikwa na kuliwa kama chakula cha kibinadamu. Kwa kawaida tunda, jozi, mbegu au nafaka hazihesabiwi kati ya mboga.

Dawa ya Kibiolojia
"Bacillus thuringiensis" ("Bt") anasababisha magonjwa katika vipepeo, mbu na mende-vibyongo. Dawa zenye "Bt" zinaitwa dawa za vidukini kwa kawaida lakini hii siyo sahihi kabisa kwa sababu wingi wa dawa hizi hazina bakteria hai ndani yao lakini fuwele za sumu zao tu. Jeni zilizo na kodi ya kutengeneza sumu hizi zimeingizwa katika mimea ipandwayo, k.m. mpamba, muhindi, kiazi cha kizungu na soya. Kwa hivyo mimea hii inaweza kuua viwavi na lava wa mende-vibyongo bila haja ya kupulizia dawa. Ingawa dawa zenye "Bt" na mimea yenye jeni za sumu za "Bt" hazina hatari kwa viumbehai vingine kuliko dawa za kikemikali, mgusano uliorudia au wa muda mrefu na sumu za "Bt" unaweza kusababisha mabadiliko ya kihistopatolojia katika ini na mafigo ya mamalia.

Madawa ya kulevya
Mfano wa madawa hayo ni kama kokaini, heroini, bangi na miraa.

Wapare
Embea – chunga-kitendo cha kuchunga wanyama-mfano; anachunga n`gombe.
Mndu (nm) (umoja) bvandu (wingi) – mtu-watu
Mwana (nm) umoja (wingi) watoto –mtoto-watoto
Mfu (nm) – msichana
Mthoro – mvulana
Mka – mke
Mmi – mme
Mwali – mwali
Ngathu – sherehe/karamu
Papa – baba
Mama – mama
Lumbwio – dada
Koko (Mkeku – mlala) – Bibi
Kaka – babu
Chacha – babu wa baba/mama
Chocho – bibi wa mama/baba
Mborere – mbaraka/Baraka
Ndima (nm) – kazi
Kiamba (nm) – hekari/kipande cha shamba
Itara (nm) – 1.Chatu 2.namna ya kuhesabu
Mfiri/mifiri (nm) –siku
Fura – penda
Njicha kv – nzuri
Mwiri – 1.mwezi 2.mbalamwezi; usiku wa giza
Mmbari (nm) – jua
Mkwabvi (nm) – mmasai
Mfwi (nm) – mshale
Bvura – upinde
Mnyika – wakuja
Mringa (nm) – maji
Bvota – ushindi
Ifuru – Nyumba za kigweno zinazo ezekwa kwa majani na zinajengwa na miti na matope na juu ya paa huwekwa chungu.
Ifire – mjinga
Nyungu – chungu
Njiu – nyeusi
Njewa – nyeupe
Ndhinya/nguju – nguvu
Kijo nm – chakula
Ngwi – kuni
Ngwia – mboga za majani/mchicha
Mnafu – Mboga ya majani/mchicha
Makungu – Makweme. Mmea unao tambaa katika miti na unatambaa kwa urefu mkubwa sana.
Mabele – Chakula cha ndizi na magimbi yaitwayo maruma.
Mghubva – Muwa
Ipodo – Parachichi
Makafi – Ndizi zilizo menywa na kukaushwa juani na kisha kutwangwa katika kinu tayari kwa kutoa unga.
Ibada – Ni ugali upikwao kwa unga wa ndizi (ibada)
Mwindu – Shami
Mara – 1.Majani 2.mate
Mkunga – Samaki aina ya kambale
Kyaru – kiatu
Ipere – Samaki aina ya perege
Bvughai – Ugali
Maruma – Aina ya magimbi yalimwayo Ugweno
Ngumba – Kiazi kitamu
Ghira – Zaa
Unyonge – ujauzito
Mda – mimba
Kibvocha – motto mchanga
Agha – jenga
Mshomo – mnon`gono
Ukunga – yowe
Kia – kiazi kitambaacho katika miti bali huenda chini zaidi ardhini na kuzaa kiazi.
Kichumbi – kiti
Mghombo – Ni mmea utumikao kutibu magonjwa kama malaria/homa
Mthabvi – mchawi
Logha – Loga
Kigoda – Kiti kidogo kikaliwacho jikoni
Mshombe – supu
Embea – kuchunga
Mrungu/rubva – Mungu
Mfumwa – Bwana
Mwiri - Mkwe
Wau – Mke mwenza
Chamwi – 1.Sura 2.Paji la uso
Marwi – Masikio
Mitho – Macho
Mumu – Mdomo
Mbua – Pua
Mamua –Kamasi
Mithori - Mchozi
Maghegho – Meno
Mara – Mate
Mabvoko – Mikono
Mnyu – Kidole
Njwala – Kucha
Mbafu – Kifua
Mbari – Mbavu
Mabvele – Matiti
Ndenyi – Tumbo
Ndii - Magoti
Ngobvori – Kishikizo cha mzinga
Njuki – Nyuki
Kolo – Ndevu
Irende – Mguu
Mrwe – Kichwa
Mwiri -Mwili
Munyu – Chumvi
Mwaru – Mzinga
Mnyuka – Dawa ya kutibu tumbo
Mri – 1.Mti 2. Mji
Mrinyi – Mjini
Mwera – Mvua
M`mbari – Jua
Mkuta – Upepo
Lukungu – Ukungu
Thari – Samadi
Maumagho – Mkojo
Ighwe – Jiwe
Maobva – Maua / iobva-ua
Mghomba – Mgomba
Irughu - Ndizi
Lugho – Ungo
Mwinu – Mtwangio
Kitela – Chungu kidogo (hutumika kupikia mboga)
Kichinga – Kijinga
Mriko – Mwiko
Figha – Figa
Mti – Moshi
Maifu – Majivu
Mtiri – Masinzi
Mlale –
Kilui – Vumbi
Ubvuva – Sokoni
Kali - Dari
Logha – Loa
Irinda – Gauni
Makuru – Mavi ya kuku
Marufi – Mavi/kinyesi
Kenyi – Nyumbani
Bvuki – Asali
Kala – Zamani
Bvuwaji – Ugonjwa
Nganda – Ukuta
Ghari – Chumba
Mtiru – Msitu
Ighwe – Jiwe
Ndege – Ndeghe
Kitonga – Zawadi
Mbuta – Faini
Shina – Kitininyi
Maemba – Mahindi
Ingobe – Barage
Mafura – Mafuta
Moro – Moto
Kithungi – Kiyota
Mdegho – Mtego
Teri – Udongo
Mfwa –M`ba
Mbeghu - Mbegu
Kaka – Zamani
Ibore – Yai
Mshundi – Yai bovu
Ighua – Mfupa
Iboho – Zizi
Mbinga – Kibuyu
Mbingu – Hirizi
Ngwaru – Kata
M`bala – Magadi
Ishamba – Shamba
Mwaka – Mpaka (mpaka wa shamba)
N`ganda – Ukuta
Matanonyi – Njia panda
Irabva – Kuti
Ifumburughu – Bundi
Choti/mlango - Mlango
Lungo – Ungo
Kirero – Msemo
Njafi – Pombe
Itondo – Tope
Mbirimbiri – Pilipili
Ibata – Bata
Idungunya – Nyanya
Ibvula – Utumbo
Bvwarimu – Wazimu
Mkwaju – Mkongojo
Ndhata – Fimbo
Ngalawa – Boti
Mwenyi – Mwenyeji
Ibwe – Ndizi moja
Kiringo – Kichane
Imwaran`ga –
Mfwi – Mshale
Bvura – Upinde

Moyo kushindwa kusambaza damu kwa ghafla
Idadi kubwa ya dawa mbalimbali zinahitajika kwa ajili ya watu ambao wanapatwa na hali ya kushindwa kwa moyo. aina ya kawaida ya dawa ambazo zinaagizwa kwa wagonjwa wa kushindwa kwa moyo ni pamoja na dawa za kuzuia ACE, dawa za kupanua mishipa ya damu, dawa za kusaidia mwenendo wa moyo,dawa ya kuyeyusha damu, dawa ya kuvunja mpito wa kalisi, na dawa ya kupunguza kolesto. Kulingana na aina ya uharibifu ambao mgonjwa ameteseka nao na kusababisha msingi wa kushindwa kwa moyo, yeyote ya madaraja ya madawa hayo au mchanganyiko wake unaweza kutumika. Wagonjwa wenye matatizo ya moyo kusukuma damu watatumia mjumuisho wa dawa tofauti na zile wanazotumia wale ambao wanakabiliwa na matatizo ya moyo kujaa. Uwezekano wa hatari ya mwingiliano wa dawa unaweza kutokea wakati dawa tofauti zinapochanganywa pamoja na kufanyakazi dhidi ya kila mmoja. [4] dawa zote zina madhara yake. Nyingi juu-ya-zinazotumika kama dawa zinaweza kusababisha hali ya kushindwa kwa moyo kuwa mbaya zaidi.

Dawa za mfadhaiko
Watu wapweke wanaotumia dawamfadhaiko huenda wakaona ugumu zaidi kukutana na watu, kwa kuwa mwitikio wao wa asili wa ngono umepunguka. Baadhi ya watafiti wanaamini kuwa hamu ilitengenezwa ili kuwasaidia watu kuchagua wenzi wanaowafaa kijenetiki. Cheche zinazowaka unapokutana na mtu kwa mara ya kwanza zinakuambia kitu: Huenda huyu ndiye mwenzi wako. Wakati ishara hizo hazijitokezi, uwezekano wako wa kupata mwenzi anayefaa hupungua. [122]

Bangi
Hutumika pia kwa mapishi pamoja na maua (matumba). Hutumika aidha kama kinywaji, kama kiungo ndani ya vyakula au huvutwa.

Limau
Limau (pia: limao; kutoka Kar. ليمون limun) ni tunda la mlimau. Pamoja na chungwa, danzi, balungi na ndimu ni mojawapo kati ya matunda chungwa.

Mmea
Mimea ni moja kati ya makundi ya viumbe hai duniani ikijumuisha miti, maua, mitishamba n.k. Kuna zaidi ya aina 300,000 ya mimea.

Dawa ya meno
Badala ya dawa ya meno vinaweza kutumika chumvi na magadi.

Magonjwa ya kuku
Mfugaji inampasa awachunguze kuku wake mara kwa mara, ili ahakikishe kuwa kuku wake hawana viroboto, chawa, papasi au wadudu wengine ambao ni wadogo sana hata ni vigumu kuwaona kwa urahisi kwa macho. Wadudu hawa huwasumbua kuku na kuwapunguzia uwezo wao wa kutoa mazao mengi ya mayai au nyama. Ni jambo la busara kutumia dawa za wadudu ambazo hutengenezwa katika hali ya unga. Dawa hizi hutumika kwa kuwapaka kuku au kumwagia sakafu, au kwenye masanduku ya kutagia, au kwenye ngazi za kupumzika kuku. Mfugaji amwone maganga wa wanyama aliye karibu naye ili amshauri dawa zinazofaa kwa sehemu yake. Kuna baadhi ya wadudu wa kuku ambao wanakaa kwenye miguu ya kuku na kufanya magamba miguuni. Mfugaji anaweza kutumia mafuta ya taa kwa kupaka miguu mpaka atakapoona kuwa wadudu wote wametoweka.

Antibiotiki
Antibiotiki (kutoka Kiingereza antibiotics, mara nyingine Kiuavijasumu[1]) ni kemikali ambazo hutumika kuua au kuzuia ukuaji wa bakteria zinazosababisha magonjwa.

Pua
Pua ni kiungo cha mwili wa watu na wanyama vertebrata chenye tundu kilicho juu ya mdomo. Kazi yake ni kunusa harufu ya vitu.

Miraa
Miraa ni majani na vitawi ya mrungi, mti ulio na asili ya Pembe ya Afrika na Rasi ya Uarabuni inayojulikana pia kwa jina lake la Kiarabu Khat (قات, Catha edulis). Majani changa ya miraa hutafuniwa na kutumika kama kichochezi cha mwili na akili. Shirika la Afya Duniani (WHO) limeiweka miraa kwenye kundi la madawa ya kulevya.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.


Question: Je,mlima mgani kubwa zaidi duniani?

Mlima
Mlima mrefu juu ya uso wa dunia huitwa Mount Everest (mita 8,848) uko mpakani mwa nchi ya Nepal na Tibet (China) katika Asia.

Orodha ya milima mirefu duniani
Mlima mrefu duniani kwa kuangalia kimo juu ya uwiano wa bahari ni Mlima Everest ulioko kwenye mpaka baina ya Nepal na China. Kilele chake kipo mita 8,848 juu ya usawa wa bahari. Mlima Everest ni sehemu ya milima ya Himalaya. Pamoja na Everest kuna milima mingine 13 inayopita kimo cha mita 8,000, yote iko katika Himalaya na milima jirani ya Karakoram ambayo ni tokeo la kukunjwa kwa ganda la dunia tangu bamba la Uhindi lilianza kugonga bamba la Ulaya-Asia.

Denmark
Kumbuka kwamba orodha hii inahusu Denmark tu kama nchi, si Visiwa vya Faroe na Greenland.[1][2] Mlima mrefu wa ufalme mzima ni Gunnbjørn, Greenland, m 3,700 juu ya UB.

Ngozi (mlima)
Mlima Ngozi ni volkeno bwete katika safu ya milima ya Uporoto iliyopo kati ya miji ya Mbeya na Tukuyu nchini Tanzania.

Mlima Magellan
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

Gibraltar
Mwamba wa Gibraltar mwenye kimo cha 426 m ni mahali pa pekee Ulaya penye nyani huru.

Orodha ya milima mirefu duniani
Urefu wa mlima au kimo chake unaweza kukadiriwa kwa njia mbalimbali.

Elgon (mlima)
Mlima Elgon ni volkeno iliyolala mpakani mwa Uganda na Kenya [1] kaskazini mwa Kisumu na magharibi mwa Kitale. Kasoko yake ina kipenyo cha kilomita nane.

Orodha ya milima
Orodha ya volkeno Orodha ya milima mirefu duniani

Mlima Paget
Mlima Paget ni mlima mrefu kuliko yote ya South Georgia na wa maeneo yote yaliyo chini ya Ufalme wa Muungano.

Orodha ya milima
Mlima Danish - California Mlima Denny - Washington Devils Thumb - Alaska Devils Tower - Wyoming Mlima Diablo - California Mlima Delano - (futi 12,163), Milima Tushar, Utah

Greenland
Mlima wa juu wa Greenland ni Mlima Gunnbjørn (m 3,694 juu ya UB) katika Watkins Range.
Mji mkuu ni Godthaab inayoitwa Nuuk (17,000) na wakazi asilia (88%) waliotokea Asia, ingawa wengi wana pia damu ya Kizungu. Lugha yao ndiyo lugha rasmi pekee tangu mwaka 2009. 11% ni Wazungu asilia na wanaongea Kidenmark ambacho kinaendelea kutumiwa na wote katika nafasi kadhaa. Wakazi wengi wanaweza kuongea lugha zote mbili.

Orodha ya milima
Hekla (m 1,491), Iceland volkeno Öræfajökull (m 2,110), volkeno - mlima wa juu kabisa katika Iceland Snæfellsjökull (m 1,448), Iceland volkeno

Orodha ya milima ya Ulaya
The Brocken (m 1,142) - wa juu kabisa katika Milima Harz, mashariki mwa Ujerumani Feldberg (m 1,493) - Black Forest, Ujerumani Plöckenstein, Böhmerwald (m 1,378) - Austria - Ucheki - Ujerumani Fichtelberg (m 1,214) - Ore wa juu kabisa katika milima mashariki mwa Ujerumani

Orodha ya milima
Anamudi (m 2,675), Uhindi - wa juu katika rasi ya India. Shillong Peak (m 1,965), Uhindi Pidurutalagala (m 2,534), mlima mrefu zaidi wa Sri Lanka Sri Pada (Adamu's Peak; m 2,243), Sri Lanka

Kanada
Mlima Meager (m 2,680) - British Columbia, volkeno Mlima Garibaldi (m 2,675) - British Columbia, volkeno Mlima Cayley (m 2,385) - British Columbia, volkeno Mlima Blackcomb (m 2,284) - British Columbia Golden Hinde (m 2,195) - British Columbia kilele cha juu cha kisiwa Vancouver Whistler Mountain (m 2,182) - British Columbia Bishop's Mitre - Milima Kaumajet Mlima Marble - Long Range Mlima Caubvik (m 1,652) - Milima Torngat Mlima Man O'War (m 1,050) - Milima Kiglapait Mlima Thor (m 1,675)

Orodha ya milima
Pico de Orizaba au "Citlaltépetl" (m 5,636) - Puebla (jimbo) / Veracruz (jimbo), wa juu katika Meksiko Popocatepetl (m 5,465) - Mexico (jimbo) Iztaccíhuatl au "White Mama" au "Sleeping Woman" (m 5,286) - México (jimbo) / Puebla (jimbo) Sierra Negra (m 4,640) - Puebla (jimbo) Nevado de Toluca au "Xinantecatl" (m 4,577) - Mexico (jimbo) La Malinche au "Matlalcueitl" (m 4,462) - Tlaxcala (jimbo) / Puebla (jimbo) Naupa-Tecutépetl au "Nauhcampatépetl" (m 4,282) - Veracruz (jimbo) Tlalocatepetl au "Mlima Tlaloc" (m 4,151) - Mexico (jimbo) Tacana (m 4,110) - Chiapas / Guatemala Telapon (m 4,081) - Mexico (jimbo) La Cruz del Cerro Marques (m 3,931) - Mexico City Holotepec (m 3,930) - Mexico (jimbo) Yeloxochtl (m 3,919) - Mexico (jimbo) Pico del Águila (m 3,894) - Mexico City Volcán de Fuego de Colima au "Nevado de Colima" (m 3,820) - Jalisco / Colima (jimbo) La Martha (m 3,706) - Coahuila / Nuevo León Cerro del Potosí (m 3,700) - Nuevo León La Viga (m 3,600) - Coahuila El Coahuilón (m 3,500) - Coahuila / Nuevo León Chichinautzin (m 3,450) - México (jimbo) / Morelos Cerro Las Nieves (m 3,360) - Coahuila Parícutin au "Parangaricutirimicuaro" (m 3,170) - Michoacán Los Humeros (m 3,150) - Puebla (jimbo) Ololica (m 3,120) - Morelos Amealco (m 3,040) - Querétaro (jimbo) La Primavera (m 3,030) - Jalisco Cerro del Garbanzo (m 3,000) - Durango (jimbo) Volcán de Tequila (m 3,000) - Jalisco La Calle (m 2,905) - Nuevo León Tetlalmanche (m 2,700) - Mexico City Cerro de la Estrella (m 2,613) - Mexico City Pena de Bernal (m 2,515) - Querétaro (jimbo) Sangagüey (m 2,353) - Nayarit Ceboruco au "Volcan de Ahuacatlán" (m 2,280) - Nayarit Tres Virgenes (m 2,054) - Baja California Sur Pico Cuauhtémoc (m 2,020) - Nuevo León Tepetiltic (m 2,020) - Nayarit Jahuey (m 2,000) - Durango (jimbo) Pico Perico (m 1,980) - Nuevo León Pico Piramide (m 1,960) - Nuevo León Pico Everest (m 1,960) - Nuevo León La Grande Mota (m 1,880) - Nuevo León El Jorullo (m 1,820) - Michoacán Matacanes (m 1,800) - Nuevo León Volcan San Martín Tuxtla (m 1,650 - 1,700) - Veracruz (jimbo) Sierra Pinacate (m 1,200) - Sonora (jimbo) Volcan de San Quintín (m 1,200) - Baja California (jimbo) El Chichón (m 1,150) - Chiapas Evermann (m 1,050) - Islas Revillagigedo

Mlima
Afrika: Mlima Kilimanjaro (mita 5,963) nchini Tanzania Amerika ya Kaskazini: Mount McKinley (mita 6,194) jimboni Alaska (USA) Amerika ya Kusini: Aconcagua (mita 6,962) nchini Argentina Australia na Pasifiki: Puncak Jaya (mita 5,030) mpakani mwa nchi za Papua New Guinea na Indonesia Ulaya: Elbrus (mita 5,633) nchini Russia Bara la Antaktiki: Vinson Massif (mita 5,140)

Orodha ya milima mirefu duniani
Mbinu inayotumika mara nyingi ni kutaja tofauti kati ya usawa wa bahari na kimo cha kilele cha mlima. Lakini inawezekana pia kutumia mbinu tofauti zitakazoleta matokeo tofauti.

Orodha ya milima mirefu duniani
Kwa kutumia kitovu cha Dunia kama marejeo, yaani umbali kati ya nukta ya kitovu cha Dunia na kilele cha mlima, matokeo ni tofauti. Hapo mlima Chimborazo nchini Ekwador inafikia umbali wa kilomita 6,384.557 ikizidi Everest yenye km 6,382.414 kwa kilomita mbili.

Dunia
Lakini si tufe kamili. Ina uvimbe kidogo kwenye sehemu ya ikweta; ilhali umbali kati ya ncha mbili ni kilomita 12,713 lakini umbali kati ya sehemu za kinyume kwenye ikweta ni km 12,756, yaani kipenyo hiki kinazidi takriban kilomita 43 kipenyo kati ya ncha na ncha. Tofauti hii inasababishwa na mzunguko wa dunia. Kani nje inasukuma sehemu za ikweta nje zaidi. Kwa hiyo mahali duniani palipo karibu zaidi na anga la nje si Mlima Everest kwenye Himalaya bali mlima Chimborazo nchini Ekuador.[5]

Orodha ya milima
Etna (m 3,263) - volkeno wa Sicily, Italia Mlima Ventoux (m 1,909) - Ufaransa Mlima Vesuvius (m 1,270) - volkeno maarufu Italia Mlima Circeo - Italia

Kilimanjaro (Volkeno)
Hakuna wanyama wakubwa wengi waliobaki mlimani. Wanapatikana hasa kwenye misitu na sehemu za chini mlimani. Tembo na nyati wanaweza kuwa na hatari kwa watalii wanaopanda mlima na pia kwa wakulima. Pongo, vinyonga, digidigi, paa, Nguchiro, nyani mbalimbali kama mbega, komba , chui, chozi na ngiri wametazamiwa pia. Punda milia na fisi wamepatiokana mara chache kweye tambarare juu ya Shira.[41]

Orodha ya milima
Mlima Everest ndio mlima mrefu zaidi duniani, lakini si wenye kilele cha mbali zaidi kutoka katikati mwa dunia, kwa sababu ya kujikunja kwa Ikweta.

Marekani
Mlima Lafayette - Milima White, New Hampshire Mlima Lassen - Cascades, California Mlima Lemmon (m 2,791) - Milima Santa Catalina, Arizona Lone Peak, Wasatch Range - (futi 11,253) Utah Longs Aina - Colorado

Wamasai
"Mlima wa Mungu", Ol Doinyo Lengai, uko kaskazini mwa Tanzania. Binadamu mkuu katika mfumo wa dini ya Wamasai ni laibon ambaye anaweza kushiriki katika: uponyaji wa kidini, kuzungumza na Mungu na unabii, kuhakikisha mafanikio katika vita au mvua ya kutosha. Nguvu zozote alizokuwa nazo laibon zilikuwa zimetokana na utu au nafsi yake, bali si cheo chake. Wamasai wengi wamekuwa Wakristo, na kwa kiwango kidogo Waislamu.

Mlima
Mlima Everest ndio mlima mrefu zaidi duniani, lakini si wenye kilele cha mbali zaidi kutoka katikati mwa dunia, kwa sababu ya kujikunja kwa Ikweta.

Marekani
Mlima Saint Elias (m 5,489) - wa 2 katika Amerika ya Kaskazini San Jacinto Peak (m 3,293) - California Mlima Sanford (futi 16,237) - Milima Saint Elias, Alaska Mlima Shasta - California Mlima Shuksan - Cascades Mlima St Helens - volkeno hai katika Cascades, Washington Mlima Si - Cascades, mfupi lakini maarufu Mlima Snoqualmie - Washington Mlima Stuart - Cascades, Washington Mlima Sunapee, NH

Pangani (mto)
Mto Pangani ni kati ya mito mikubwa ya Tanzania. Unabeba maji ya Milima ya Meru, Kilimanjaro, Pare na Usambara kwenda Bahari ya Hindi. Mdomo wake uko mjini Pangani.

Marekani
Gannett Aina - Wyoming Glacier Aina - Cascades, Washington Mlima Glas, California (m 3,395; futi 11,138) Grand Teton - Wyoming Mlima Greylock - Massachusetts

Mlima Kenya
Vilele virefu zaidi ni Batian (m 5,199), Nelion (m 5,188) na Lenana (m 4,985).[11]

Elgon (mlima)
Elgon ni mlima mkubwa wa pili nchini Kenya baada ya Mlima Kenya. Upande wa Uganda ni mlima mkubwa wa mashariki ya nchi lakini milima ya safu ya Ruwenzori ni mirefu kushinda Elgon.

Marekani
Mlima Timpanogos - Wasatch Range, Utah (futi 11,750) Three Sisters - Oregon Mlima Torbert (11.413ft) - Milima Tordillo, Alaska

Orodha ya milima
Puncak Jaya (m 4,884) New Guinea (pia inajulikana kama Carstenz Piramidi) Puncak Mandala (m 4,760) New Guinea Mlima Kinabalu (m 4,095) Borneo Angemuk (m 3,949) New Guinea Gunung Kerinci (m 3,805) Sumatra Pegunungan Kobowre (m 3,750) New Guinea Gunung Rinjani (m 3,726) Lombok Gunung Semeru (m 3,676) Java Undundi-Wandandi (m 3,640) New Guinea Bulu Rantemario (m 3,478) Sulawesi Gunung Leuser (m 3,466) Sumatra Gunung Slamet (m 3,428) Java Deyjay (m 3,340) New Guinea Gunung Arjuna (m 3,339) Java Gunung Raung (m 3,332) Java Gunung Sumbing (m 3,320) Java Gunung Lawu (m 3,265) Java Gunung Dempo (m 3,159) Sumatra Gunung Sendoro (m 3,150) Java Gunung Merbabu (m 3,145) Java Mlima Agung (m 3,142) Bali Gunung Argopuro (m 3,088) Java Bukit Mugajah (m 3,079) Sumatra Gunung Careme (m 3,078) Java Tanete Gandangdewata (m 3,074) Sulawesi Fuyul Sojol (m 3,030) Sulawesi Gunung Binaiya (m 3,027) Seram Pangrango (m 3,019) Java Buyu Balease (m 3,016) Sulawesi Gunung Bandahara (m 3,012) Sumatra

Orodha ya milima ya Ulaya
Aneto (m 3,404), Hispania - wa juu katika Pirenei Mulhacén (m 3,479), Hispania - wa juu katika Sierra Nevada na katika Ulaya ya Kusini Serra da Estrela (m 1,993), Ureno - wa juu katika Ureno bara

Rasi ya Sinai
Mahali panapojulikana zaidi ndani ya eneo al rasi ni mlima Sinai (pia: mlima Horeb, Jabal Musa) unaoaminiwa ni mahali ambako Musa alipokea amri kumi za Mungu.

Orodha ya milima
Mlima Mammoth - California Mlima Mansfield - Milima Green, Vermont Mlima Marathon - Milima Kenai, Alaska Maroon Peak - Colorado Mlima Marcus Baker - Chugach Range, Alaska Mlima Marcy (futi 5,344) - Milima Adirondack. kilele cha juu cha New York State Mlima Massive - Sawatch Range, Colorado Mauna Kea (m 4,205) volkeno iliyolala - Hawaii , Oceania - mlima mrefu katika dunia kipimo kikichukuliwa kutoka ndani ya bahari; kwa jumla urefu wake ni m 10,203 (futi 33,476) Mauna Loa (m 4,170) - volkeno hai - Hawaii , Oceania Mlima McKinley au Denali - Alaska (m 6194; futi 20,320) mlima mkubwa zaidi Amerika ya Kaskazini Mlima Mitchell (mita 2,037; futi 6,684) - North Carolina, wa juu katika milima Apalachi Mlima Monadnock - New Hampshire

Denali
Denali (jina la zamani "Mlima McKinley") ni mlima mrefu kuliko yote ya Amerika Kaskazini, ukiwa na kimo cha mita 6,190 juu ya usawa wa bahari.

Uskoti
Mlima mkubwa wa Uskoti ni Mlima Nevis karibu na Fort William wenye kimo cha mita 1,344.

Kongo (mto)
Beseni ya Kongo pamoja na tawimito yake ni eneo kubwa la pili duniani la msitu wa mvua. Kwa kiasi cha mshuko wa maji mdomoni ni mto mkubwa wa pili duniani baada ya Amazonas Amerika ya Kusini.[1] Pia ni mto wenye kina kirefu zaidi duniani.

Uganda
Milima ya Ruwenzori ni kati ya milima mikubwa kabisa ya Afrika baada ya Kilimanjaro na Mlima Kenya.

Mlima Denny
Mlima Denny ni mlima wa jimbo la Washington (Marekani).

Mlima Magellan
Mlima Magellan ni mlima wa New Zealand wenye kimo cha mita 3,049 juu ya usawa wa bahari.

Bhutan
Mpakani kwa China kuna milima ya juu ya Lunana. Kula Kangri ni mlima mkubwa wenye kimo cha mita 7,553.

Orodha ya milima
Mlima Elbrus (m 5,642), Urusi [3] - mlima wa juu kabisa katika Ulaya Dykh-Tau (m 5,205), Urusi - mlima mkubwa wa pili katika Kaukazi Shkhara (m 5,201), Georgia - mlima mkubwa wa tatu katika Kaukazi Koshtan-Tau (m 5,152), Urusi Janga (Jangi-Tau) (m 5,059), Georgia Mlima Kazbek (m 5,033) - mlima mkubwa wa tatu katika Georgia Ushba (m 4,710), Georgia - kilele mashuhuri Bazardüzü (m 4,485), kilele cha juu katika Azerbaijan

Orodha ya milima
The Brocken (m 1,142) - wa juu kabisa katika Milima Harz, mashariki mwa Ujerumani Feldberg (m 1,493) - Black Forest, Ujerumani Plöckenstein, Böhmerwald (m 1,378) - Austria - Ucheki - Ujerumani Fichtelberg (m 1,214) - Ore wa juu kabisa katika milima mashariki mwa Ujerumani

Orodha ya milima
Piton des Neiges (m 3,069) - Réunion Mawson Peak (m 2,745) - Heard Island, wa juu kabisa katika Australia Mlima Karthala (m 2,361) - Ngazija, Komori

Kilimanjaro (Volkeno)
Mlima Kilimanjaro hujulikana kuwa kuwa ni mlima wa Afrika mwenye kofia ya barafu ya kudumu. Pamoja na Kilimanjaro kuna sehemu mbili nyingine tu barani Afrika, ni Ruwenzori na Mlima Kenya. Lakini kiasi cha barafu imepungua kwa kipindi cha zaidi ya miaka 100. Mwingereza P.C. Spink aliona mwaka 1944 ya kwamba barafu ilipungua sana kulingana na taarifa aliyojua kutoka mpandaji wa kwanza Hans Meyer. Baina 1912 eneo la ngao ya barafu limepungua kutoka kilomita za mraba 12 hadi 1.85 km² kwenye mwaka 2009. Hii inalingana na kupunguzwa asilimia 85%. Sababu kuu ya mabadiliko haya ni kupungukiwa kwa kiwango cha usimbishaji katika mazingira ya mlima tangu mwisho wa karne ya 19.

Mlima
Njia nyingine ya kutokea kwa milima ni volkeno. Hapo magma (mwamba moto ulioyeyuka) inapanda kutoka koti ya dunia inakuta njia kupitia nafasi katika ganda la dunia na kufika usoni kwa umbo la zaha (lava). Hapa zaha inaganda kuwa mwamba imara. Kama akiba ya magma chini ya volkeno ni kubwa inaendelea kupanda juu na kutoka kwenye kasoko za volkeno. Inapanda juu ya zaha iliyoganda tayari na kwa njia hii volkeno inazidi kukua. Volkeno kubwa Afrika ni Kilimanjaro.

Orodha ya milima
Mlima Saint Elias (m 5,489) - wa pili katika Amerika ya Kaskazini San Jacinto Peak (m 3,293) - California Mlima Sanford (futi 16,237) - Milima Saint Elias, Alaska Mlima Shasta - California Mlima Shuksan (m 2,783) - Cascades, Washington Mlima St Helens - volkeno hai katika Cascades, Washington Mlima Si (m 1,270) - Cascades, Washington, mfupi lakini maarufu Mlima Snoqualmie - Washington Mlima Stuart - Cascades, Washington Mlima Sunapee, New Hampshire

Kilimanjaro (Volkeno)
Maji yatoka mlimani kwa njia ya mito na vijito hasa upande wa kusini unaopokea mvua zaidi hasa juu ya mita 1200. Chini ya kimo hiki maji kwenye mito inapungua kutokana na mvukizo na matumizi ya binadamu. Mito ya Lumi na Pangani inabeba maji ya Kilimanjaro kuelekea mashariki na kusini. [25]

Orodha ya milima
Llullaillaco (m 6,738), Ajentina / Chile Ojos del Salado (m 6,891), mlima wa juu nchini Chile, wa pili katika Andes Monte Pissis (m 6,774), Ajentina Cerro Mercedario (m 6,720), Ajentina Aconcagua (m 6,962), Ajentina, mlima wa juu nje ya Asia Volcán Antuco (m 3,585), Chile Villarrica (m 2,847), Chile Lanin Volcano (m 3,776), Ajentina / Chile Tronador (m 3,491), Ajentina / Chile Cerro San Valentin (m 4,058), Chile Cerro Torre (m 3,133), Patagonia, Ajentina / Chile. Ni miongoni mwa milima migumu kupandwa katika dunia nzima Fitz Roy (m 3,375), Ajentina / Chile Monte Sarmiento (m 2,300), Chile

Mlima Vancouver (New Zealand)
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

Marekani
Mlima Kideni - California Mlima Denny - Washington Devils thumb - Alaska Devils Tower - Wyoming Mlima Diablo - California Mlima Delano - (futi 12,163), Milima Tushar, Utah

Orodha ya milima
Mauna Kea (m 4,205) Hawaii Island - volkeno iliyolala - mlima mrefu katika dunia kipimo kikichukuliwa kutoka ndani ya bahari; kwa jumla urefu wake ni m 10,203 (futi 33,476) Mauna Loa (m 4,170) Hawaii Island - volkeno hai Haleakala ( 3,050) Maui Island - volkeno iliyolala

Mont Blanc
Mont Blanc (yaani "Mlima Mweupe" kwa Kifaransa; kwa Kiitalia: "Monte Bianco") ni mlima mkubwa wa Alpi wenye kimo cha mita 4,810 juu ya usawa wa bahari. Iko kwenye mpaka wa Italia na Ufaransa ikiwa nchi hizo mbili hazikubaliani kilele kiko upande gani.

Kanada
Mlima Logan (m 5,959) - Yukon kilele cha juu cha Kanada Mlima Saint Elias (m 5,489) - Yukon Mlima Lucania (m 5,226) - Yukon King Peak (m 5,173) - Yukon Mlima Wood (m 4,850) - Yukon Mlima Vancouver (m 4,813) - Yukon Mlima Fairweather (m 4,671) - kilele cha juu cha British Columbia Mlima Hubbard (m 4,557) - Yukon Mlima Walsh (m 4,507) - Yukon Mlima Augusta (m 4,289) - Yukon Mlima Strickland (m 4,240) - Yukon Mlima Cook (m 4,196) - Yukon Mlima Waddington (m 4,019) - British Columbia Mlima Robson (m 3,959) - British Columbia Mlima Queen Mary (m 3,928) - Yukon Mlima Columbia (m 3,741) - kilele cha juu cha Alberta / British Columbia Mlima King George (m 3,741) - Yukon Northern Twin (m 3,731) - Alberta Mlima Clemenceau (m 3,664) - British Columbia Mlima Forbes (m 3,617) - Alberta Mlima Assiniboine (m 3,616) - Alberta / British Columbia Mlima Goodsir (m 3,567) - British Columbia Mlima Rouanez (m 3,555) - British Columbia Mlima Temple (m 3,540) - Alberta Mlima Upton (m 3,520) - Yukon Mlima Sir Sandford (m 3,519) - British Columbia Mlima Sir Wilfrid Laurier (m 3,516) - British Columbia Mlima Lyell (m 3,498) - mpaka wa Alberta na British Columbia Mlima Farnham (m 3,493) - British Columbia Mlima Athabasca (m 3,491) - Alberta Mlima Brazeau (m 3,470) - Alberta Mlima Joffre (m 3,433) - Alberta / British Columbia Tsar Mountain (m 3,417) - British Columbia Mlima Mfalme George (m 3,413) - British Columbia Howser Spire (m 3,412) - British Columbia Mlima Sir Douglas (m 3,411) - Alberta / British Columbia Whitehorn Mountain (m 3,399) - British Columbia Mlima Hector (m 3,394) - Alberta Mlima Dawson (m 3,377) - British Columbia Mlima Willingdon (m 3,373) - Alberta Mlima Edith Cavell (m 3,363) - Alberta Mlima Cline (m 3,361) - Alberta Mlima Fryatt (m 3,361) - Alberta Mlima Harrison (m 3,360) - British Columbia Mlima Saskatchewan (m 3,342) - Alberta Mlima Chown (m 3,316) - Alberta Mlima Mike (m 3,313) - British Columbia Mlima Saint Bride (m 3,312) - Alberta Mlima Stewart (m 3,312) - Alberta Mlima Queen Bess (m 3,298) - British Columbia Mlima Ball (m 3,294) - Alberta / British Columbia Mlima Sir Alexander (m 3,275) - British Columbia Mlima Monashee (m 3,274) - British Columbia Mlima Good Hope (m 3,242) - British Columbia Iconoclast Mountain (m 3,236) - British Columbia Mlima Rae (m 3,225) - Alberta Mlima Rogers (m 3,208) - British Columbia Mlima Ida (m 3,200) - British Columbia Mlima Galatea (m 3,185) - Alberta Mlima Razorback (m 3,183) - British Columbia Mlima Monmouth (m 3,182) - British Columbia Mlima Findlay (m 3,181) - British Columbia Mlima Ethelbert (m 3,176) - British Columbia Mlima Aylmer (m 3,162) - Alberta Mlima Seattle (m 3,150) - Yukon Mlima Nasser (m 3,138) - British Columbia Mlima Raleigh (m 3,132) - British Columbia Mlima Grenville (m 3,126) - British Columbia Mlima Old Goat (m 3,120) - Alberta Mlima Evan-Thomas (m 3,098) - Alberta Mlima Cooper (m 3,094) - British Columbia Mlima Moloch (m 3,094) - British Columbia Mlima Ratz (m 3,090) - British Columbia Majestic Mountain (m 3,086) - Alberta Mlima Tatlow (m 3,063) - British Columbia Taseko Mountain (m 3,063) - British Columbia Kates Needle (m 3,053) - Alberta / British Columbia Mlima Templeman (m 3,050) - British Columbia Mlima Moore (m 3,044) - British Columbia Mlima Quanstrom (m 3,038) - British Columbia Talchako Mountain (m 3,037) - British Columbia Mlima Washburn (m 3,033) - British Columbia Mlima Ulysses (m 3,024) - British Columbia Mlima Tisiphone (m 3,021) - British Columbia The Rajah (m 3,018) - Alberta Mlima Vishnu (m 3,008) - British Columbia Mlima Hornickel (m 3,002) - British Columbia

Orodha ya milima ya Ulaya
Ben Nevis (m 1,344), mlima wa juu wa Scotland na Britania Cross Fell (m 893), mlima wa juu wa Pennines Kinder Scout (m 636) Scafell Pike (m 978), mlima wa juu wa Uingereza Slieve Donard (m 850), mlima wa juu katikwa Ireland ya Kaskazini Pen y Fan (m 886), mlima wa juu wa Wales Kusini Pumlumon Fawr (Plynlimon) (m 752), mlima wa juu wa Mid Wales Snaefell (m 621), mlima wa juu wa Isle of Man Aran Fawddwy (m 906), Wales Snowdon (m 1,085) mlima wa juu kabisa katika Wales

Hermoni
Hermoni (kwa Kiarabu: جبل الشيخ, "jabal-ash-Shaikh", yaani "mlima wa shehe"; kwa Kiebrania: הר חרמון, Har Hermon) ni mlima wa Siria na Lebanoni ulio mrefu kuliko yote ya safu ya Lebanoni Ndogo na ya Siria nzima, ukiwa na kimo cha m 2,814 juu ya UB.

Orodha ya milima
Gannett Peak - Wyoming Glacier Peak - Cascades, Washington Mlima Glas, California (m 3,395; futi 11,138) - California Grand Teton - Wyoming Mlima Greylock - Massachusetts

Mlima Monashee
Mlima Monashee ni mlima wa Kanada, wenye kimo cha mita 3,274 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Kenya
Vilele vyake vya juu vinaitwa Batian (m 5,199), Nelion (m 5,188) na Lenana (m 4,985). Kuna barafuto nane mlimani lakini zinapungua kila mwaka kutokana na kupanda kwa halijoto duniani na kupungua kwa usimbishaji kwa sababu ya kukatwa kwa miti mingi[1][2][3].

Mlima Pico
Mlima Pico ni mlima mrefu kuliko yote ya funguvisiwa la Azori, katika bahari ya Atlantiki.
Ni volkeno hai ambayo iko katika kisiwa cha Pico.

Hifadhi ya Mlima Kilimanjaro
Hifadhi ya Mlima Kilimanjaro ni hifadhi ya taifa nchini Tanzania, lakini ni maarufu duniani kutokana na mandhari nzuri ya Mlima Kilimanjaro ambao ni mlima mrefu kuliko yote barani Afrika na unapatikana katika nchi ya Tanzania.

Orodha ya milima
Aneto (m 3,404), Hispania - wa juu katika Pirenei Mulhacén (m 3,479), Hispania - wa juu katika Sierra Nevada na katika Ulaya ya Kusini Serra da Estrela (m 1,993), Ureno - wa juu katika Ureno bara

Orodha ya milima
Ben Nevis (m 1,344), mlima wa juu wa Scotland na Britania Cross Fell (m 893), mlima wa juu wa Pennines Kinder Scout (m 636) Scafell Pike (m 978), mlima wa juu wa Uingereza Slieve Donard (m 850), mlima wa juu katikwa Ireland ya Kaskazini Pen y Fan (m 886), mlima wa juu wa Wales Kusini Pumlumon Fawr (Plynlimon) (m 752), mlima wa juu wa Mid Wales Snaefell (m 621), mlima wa juu wa Isle of Man Aran Fawddwy (m 906), Wales Snowdon (m 1,085) mlima wa juu kabisa katika Wales

Orodha ya milima
Mlima Baker - Cascades, Washington Mlima Baxter - California Mlima Big Bear - California Mlima Bona (futi 16,550) - Milima Saint Elias , Alaska Mlima Borah - Idaho Mlima Bridge - Red Rock Canyon National Conservation Area, Nevada Mlima Blue Job - New Hampshire Blue Knob - Pennsylvania Mlima Bristol - New York

Mlima Gunnbjørn
Mlima Gunnbjørn ni mlima mrefu kuliko yote ya Greenland, wenye kimo cha mita 3,694 juu ya usawa wa bahari.

Milima ya rock
Kata ya Floyd [hariri chanzo]
Mlima wa Mlima ni mlima wa meta 430 mlima uliojengwa magharibi mwa Armuchee, Georgia. [1] Iliitwa kwa kilele cha mwamba. [2] Ni eneo la Mradi wa Mlima wa Rocky na Plant Plant Hydroelectric Plant.
Kata ya Rabun [hariri chanzo]
Mlima wa 3,640 mlima (Black Rock Mountain) iko upande wa mashariki mwa Bara la kaskazini katikati mwa Rabun County, mbali na sehemu ya juu katika kata, Rabun Bald. [3]
Mlima wa Mwamba, ukinuko wa meta 861, umekuwa kwenye benki ya magharibi ya Mto wa Tallulah karibu na confluence yake na Mto wa Coleman. [4]
Marejeo [hariri chanzo]
Rukia juu ^ Ramani ya Juu ya Mlima wa Mwamba karibu na Armuchee
Rukia juu ^ "Jimbo la Floyd". Times ya Calhoun. Septemba 1, 2004. p. 74. Kurejeshwa Aprili 24, 2015.
Rukia juu ... Ramani ya Juu ya Mlima wa Black Rock kwenye Barafu la Bara
Rukia juu ^ Ramani ya Juu ya Mlima wa Mwamba kwenye Mto wa Tallulah
[jificha] v t e
Milima ya Georgia
Milima ya Blue Ridge
Big Bald Mountain Big John Dick Mountain Black Mlima Black Rock Mlima Blood Mountain Brasstown Bald Coosa Bald Cowrock Mlima Currahee Mlima Knick Dick ya Double Spring Knob Flat Juu Fort Mlima Glade Mlima Glassy Mountain Grassy Mlima Grassy Ridge Nguvu Bald Horsetrough Mlima Jacks Knob Levelland Mlima Mount Oglethorpe Rabun Mlima wa Mlima wa Rich Mlima Mlima wa Spring Springer Mlima Tray Mlima Wildcat Mlima Wolfpen Ridge Mjana Lick Rich Knob Mlima Mkufu Mlima Watatu Watatu Yonah Mlima Mlima Mlima Rocky Knob Mlima Mlima
Ridge-na-Valley
Baugh Mountain Blossom Hill Horseleg Mlima Lookout Mountain Mlima Lumpkin Hill Johns Mlima Old Shorter Hill Jackson Hill Mlima Pigeon Snodgrass Hill Taylor Ridge Uturuki Mlima
Wengine
Alcovy Mlima Arabia Mlima Bear Bear Mlima Blackjack Chenocetah Mlima Dowdell ya Knob Kennesaw Mlima Little Kennesaw Mlima Mount Wilkinson Panola Mlima Pine Mlima Pine Mountain (Mkoa wa Bartow) Pine Mountain (Cobb County) Sawnee Mlima sita Bendera Hill Mlima Sweat Mountain

Marekani
Mlima Olympus - Washington Mlima Olympus - Wasatch Range, Utah (futi 9,026)

Milima kunjamano
Milima kunjamano ni umbo la kawaida kati ya milima mirefu duniani. Mifano ni milima ya Atlas katika Afrika ya Kaskazini, Alpi katika Ulaya na Himalaya katika Asia. Kilimanjaro ni mlima mrefu kwa upande wa Afrika lakini si mlima kunjamano kwa sababu ni volkeno ya pekee.

Sinai (mlima)
Mlima Sinai (kwa "Kiarabu:" جبل موسى jabal Musa = mlima wa Musa) ni mlima wenye kimo cha mita 2,283 juu ya UB katika eneo la kusini la Rasi ya Sinai nchini Misri. Unajulikana pia kwa jina la Mlima Horeb au kwa jina lake la Kiarabu kama Gebel Musa (matamshi ya Kimisri) au Jabal Musa (matamshi ya Kiarabu sanifu).

Mlima Kenya
Mlima Kenya ni eneo kuu la vyanzo vya maji vya mito miwili mikubwa nchini Kenya; Mto Tana na Mto Ewaso Ngiro Kaskazini.[6] Mfumo wa ekolojia wa Mlima Kenya hupatia watu zaidi ya milioni 2 maji.[6] Wiani wa vijito ni kubwa hasa katika miteremko ambayo haijawahi kuwa na barafuto.[31] Vijito na mito inayoanza Mlima Kenya humwaga maji ndani ya Mto Sagana, Mto Tana na Mto Ewaso Ngiso Kaskazini moja kwa moja au kupitia mito mingine. [31][32]

Milki ya Wamongolia
Nyumbani halisi kwa Wamongolia, ilikuwa imepakana na Milima ya Khingan kwa upande wa mashariki, Milima Altai na Tian kwa upande wa magharibi, Mto Shilka na safu za milima na [Ziwa Baikal]] kwa upande wa kaskazini, na Ukuta Mkubwa wa China kwa upande wa kusini.

Mlima
Lakini mlima mrefu kabisa ni Mauna Kea katika funguvisiwa la Hawaii. Unaonekana kama mlima mrefu wa Hawaii unaofikia mita 4,214 juu ya UB, lakini ukitazamwa kutoka chanzo chake unapoanza kuinuliwa juu ya mazingira yake chini ya bahari kilele chake kipo mita 10,205 mita juu ya mazingira tambarare yaliyoko chini ya bahari.

Mlima Jamimbi
Mlima Jamimbi (pia Chamembe) ni mrefu zaidi kati ya Milima ya Kipengere (kwa Kiingereza: "Kipengere Range" au "Livingstone Mountains") ambayo iko kusini magharibi mwa Tanzania kwenye ncha ya kaskazini ya Ziwa Malawi.

Mlima Logan
Mlima Logan ni mlima mrefu zaidi wa Kanada, ukiwa na kimo cha mita 5956 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Narodnaya
Mlima Narodnaya ndio mlima mrefu zaidi kati ya milima ya Ural (Urusi) ukiwa na kimo cha mita 1,895.

K2
K2 ni mlima mkubwa wa pili duniani, wenye kimo cha m 8,611 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Karakoram.

Mont Blanc
Mont Blanc hutajwa mara nyingi kama mlima mkubwa wa Ulaya lakini hii inategemea kama Elbrus katika Kaukazi inahesabiwa upande wa Asia au upande wa Ulaya.

Elbrus
Elbrus (kwa Kirusi Эльбрус) ni mlima mkubwa kabisa nchini Urusi na Ulaya kwa jumla (ingawa wengine wanaupanga upande wa Asia).

Mindanao
Mlima mkubwa ni Apo unaofikia kimo cha mita 2,954, ni pia mlima mkubwa wa Ufilipino.
Kuna malighafi nyingi ambazo bado hazikutumiwa kiuchumi kutokana na ugumu wa mawasiliano na hali ya kisiasa kisiwani hasa uhaba wa usalkama kutokana na uasi wa wakazi Waislamu dhidi mya serikali.

Mlima Sannine
Mlima Sannine ni mlima wenye kimo cha m 2,628 juu ya usawa wa bahari.

Olympus Mons
Olympus Mons ina urefu wa kilomita 27 juu ya uso wa Mirihi wastani. Hivyo kimo chake ni mara tatu kuliko Mlima Everest duniani ukipimwa kutoka usawa wa bahari na zaidi ya mara mbili kuliko Mauna Kea unaopimwa kilomita 10 kutoka mguu wake chini ya bahari hadi kilele.

Orodha ya milima
Everest (m 8,848), Nepal - Tibet, Asia K2 (m 8,611), Pakistan - Xinjiang, Uchina, Asia Kangchenjunga (m 8,586), Nepal - India, Asia Lhotse (m 8,511), Nepal - Tibet, Asia Makalu (m 8,463), Nepal - Tibet, Asia Cho Oyu (m 8,188), Nepal - Tibet, Asia Dhaulagiri (m 8,167), Nepal, Asia Manaslu (m 8,163), Nepal, Asia Nanga Parbat (m 8,125), Pakistan, Asia Annapurna (m 8,091), Nepal, Asia Gasherbrum I (m 8,080), Pakistan - Xinjiang, Uchina, Asia Shishapangma (m 8,012), Tibet, Asia

Orodha ya milima
Hkakabo Razi (m 5,881), kilele cha juu katika Myanmar na Kusini Mashariki mwa Asia Puncak Jaya (m 4,884), mlima wa juu nchini Indonesia, katika kisiwa cha Guinea Mpya na visiwa vyote vya dunia na katika Oceania Mlima Kinabalu (m 4,093), Sabah, Malaysia; mlima wa juu wa Malaysia na Borneo Fansipan (m 3,143), kilele cha juu katika Vietnam na Indochina; kipo katika Milima Mwana Lien Hoang, wilaya ya Lao Cai Mlima Ramelau (m 2,963), mlima wa juu wa Timor ya Mashariki Mlima Apo (m 2,954), wa juu katika Ufilipino Phou Bia (m 2,819), mlima wa juu Laos, katika Annamese Cordillera Doi Inthanon (m 2,565), kilele cha juu kabisa katika Thailand Phnom Aural (m 1,813), mlima wa juu wa Cambodia, katika sehemu ya mashariki ya Milima Cardamom Bukit Pagon (m 1,850), mlima wa juu wa Brunei

Mlima Kimhandu
Pamoja na mlima Mtingire ni mrefu kuliko yoke, ukiwa na kimo cha mita 2650 juu ya usawa wa bahari.

Milima ya Ngong
kutokana na vilele 4 vya mabonde, ambavyo vimesimama peke yake kupanda kutoka tambarare kuzunguka Nairobi.
Vilima vya Ngong, kutoka mteremko wa mashariki, vinaangalia Hifadhi ya Taifa ya Nairobi, na kaskazini mwa mji wa Nairobi. Vilima vya Ngong, kutoka mteremko wa magharibi, vinaangalia Bonde la Ufa futi 4000 chini, ambapo vijiji vya Wamaasai vimekua vikiendelezwa.

Chappal Waddi
Chappal Waddi (au Gangirwal) ni mlima mrefu kuliko yote ya Nigeria (Afrika).

Mlima Kosciuszko
Mlima Kosciuszko ni mlima mrefu kuliko yote ya Australia, ukiwa na kimo cha mita 2,228 juu ya usawa wa bahari. Baadhi wanauhesabu kuwa wa kwanza katika bara la Oceania.

Mlima Meru
Mlima Meru ni mlima wenye asili ya volkeno na urefu wa mita 4566 (futi 14980) juu ya usawa wa bahari. Mlima huo ni wa tano kwa urefu katika bara la Afrika.

Elgon (mlima)
Ndiyo volkano kongwe na kubwa zaidi iliyo peke yake katika Afrika Mashariki, ikifunika eneo la takribani kilomita mraba 3500.

Andes
Andes ni safu ya milima kunjamano na safu ndefu kabisa ya milima duniani. Inaendana na urefu wote wa Amerika Kusini upande wa magharibi wa bara hili, ikiongozana na mstari wa pwani ya Pasifiki kutoka Kolombia katika kaskazini hadi Chile katika kusini. Urefu wa safu yote ni takriban km 7,500. Milima ya juu inafikia kimo cha m 6,962 na wastani wa milima yote uko kwenye m 4000. Upana wa milima hii ni kati ya km 200 na 600.

Kilimanjaro (Volkeno)
Ngao ya barafu mfululizo ilifunika mlima wote hadi kimo cha mita 3,200 miaka 24,000 – 25,000 iliyopita wakati barafuto kote duniani zilienea sana. [14][36] Kuna dalili ya kwamba barafu yote mlimani iliwahi kupotea kabisa takriban miaka 11,500 iliyopita kutokana na ukame dunaini wakati ule.[29] Kuongezeka kwa usimbishaji wakati wa Holoseni (miaka 11,500 iliyopita) kumeruhusu kurudi kwa barafu mlimani. [29] barafuto ziliweza kudumisha kipindi cha ukame miaka 4,000 iliyopita. [29][37]

Annapurna circuit
Kitanda cha Annapurna kinatumia wasafiri katika Himalayas kubwa ya Annapurna, akifikia kilele cha Thorong La Pass (5,416m / 17,769ft). Milima nzuri na mazingira mazuri ni ya kusisimua shauku yako ya ndani ya trekking kwa upeo. Safari hii pia inatupeleka kwenye mto mkubwa zaidi duniani, Kali Gandaki. Mt. Dhaulagiri (8167m) iko upande wa magharibi na Mt. Annapurna 1 (8061) iko upande wa mashariki. Mlima wa Poon hutupa maoni mazuri ya Himalaya kubwa ya Annapurna. Pia tunatembelea Muktinath, Manang na Jomsom mikoa ambayo inasaidia sisi kuanzisha dhamana na utamaduni wa nchi mbalimbali na jiografia tofauti.
Safari hii imekamilika katika siku 21 na inafaa kwa watu wengi wanaojitahidi kuchunguza malisho ya kina ya mlima wa Annapurna. Kwa wale wanaotaka kusafiri safari ya haraka kupitia njia hiyo hiyo, Safari ya Circle ya Annapurna - siku 14 itakuwa nzuri zaidi. Chuo cha Msitu cha Annapurna - siku 11 pia ni chaguo bora kwa wale wanaotaka tu kufikia kambi ya msingi ya Annapurna.

Jumuiya ya Afrika Mashariki
Huku inapatikana minne kati ya milima mirefu zaidi barani Afrika: Mlima Kilimanjaro (Tanzania), Mlima Kenya (Kenya), milima ya Rwenzori (Uganda/DRC) na Mlima Meru (Tanzania).

Orodha ya milima
Mlima Logan (m 5,959) - Yukon kilele cha juu cha Kanada Mlima Saint Elias (m 5,489) - Yukon Mlima Lucania (m 5,260) - Yukon King Peak (m 5,173) - Yukon Mlima Wood (m 4,860) - Yukon Mlima Vancouver (m 4,812) - Yukon Mlima Fairweather (m 4,671) - kilele cha juu cha British Columbia Mlima Hubbard (m 4,557) - Yukon Mlima Walsh (m 4,507) - Yukon Mlima Augusta (m 4,289) - Yukon Mlima Strickland (m 4,240) - Yukon Mlima Cook (m 4,196) - Yukon Mlima Waddington (m 4,019) - British Columbia Mlima Robson (m 3,959) - British Columbia Mlima Queen Mary (m 3,928) - Yukon Mlima Columbia (m 3,741) - kilele cha juu cha Alberta / British Columbia Mlima King George (m 3,741) - Yukon Northern Twin (m 3,731) - Alberta Mlima Clemenceau (m 3,664) - British Columbia Mlima Forbes (m 3,617) - Alberta Mlima Assiniboine (m 3,616) - Alberta / British Columbia Mlima Goodsir (m 3,567) - British Columbia Mlima Rouanez (m 3,555) - British Columbia Mlima Temple (m 3,540) - Alberta Mlima Upton (m 3,520) - Yukon Mlima Sir Sandford (m 3,519) - British Columbia Mlima Sir Wilfrid Laurier (m 3,516) - British Columbia Mlima Lyell (m 3,498) - Alberta / British Columbia Mlima Farnham (m 3,493) - British Columbia Mlima Athabasca (m 3,491) - Alberta Mlima Brazeau (m 3,470) - Alberta Mlima Joffre (m 3,433) - Alberta / British Columbia Tsar Mountain (m 3,417) - British Columbia Howser Spire (m 3,412) - British Columbia Mlima Sir Douglas (m 3,411) - Alberta / British Columbia Whitehorn Mountain (m 3,399) - British Columbia Mlima Hector (m 3,394) - Alberta Mlima Dawson (m 3,377) - British Columbia Mlima Willingdon (m 3,373) - Alberta Mlima Edith Cavell (m 3,363) - Alberta Mlima Cline (m 3,361) - Alberta Mlima Fryatt (m 3,361) - Alberta Mlima Harrison (m 3,360) - British Columbia Mlima Saskatchewan (m 3,342) - Alberta Mlima Chown (m 3,316) - Alberta Mlima Mike (m 3,313) - British Columbia Mlima Saint Bride (m 3,312) - Alberta Mlima Stewart (m 3,312) - Alberta Mlima Queen Bess (m 3,298) - British Columbia Mlima Ball (m 3,294) - Alberta / British Columbia Mlima Sir Alexander (m 3,275) - British Columbia Mlima Monashee (m 3,274) - British Columbia Mlima Good Hope (m 3,242) - British Columbia Iconoclast Mountain (m 3,236) - British Columbia Mlima Rae (m 3,225) - Alberta Mlima Rogers (m 3,208) - British Columbia Mlima Ida (m 3,200) - British Columbia Mlima Galatea (m 3,185) - Alberta Mlima Razorback (m 3,183) - British Columbia Mlima Monmouth (m 3,182) - British Columbia Mlima Findlay (m 3,181) - British Columbia Mlima Ethelbert (m 3,176) - British Columbia Mlima Aylmer (m 3,162) - Alberta Mlima Seattle (m 3,150) - Yukon Mlima Nasser (m 3,138) - British Columbia Mlima Raleigh (m 3,132) - British Columbia Mlima Grenville (m 3,126) - British Columbia Mlima Old Goat (m 3,120) - Alberta Mlima Evan-Thomas (m 3,098) - Alberta Mlima Cooper (m 3,094) - British Columbia Mlima Moloch (m 3,094) - British Columbia Mlima Ratz (m 3,090) - British Columbia Majestic Mountain (m 3,086) - Alberta Mlima Tatlow (m 3,063) - British Columbia Taseko Mountain (m 3,063) - British Columbia Kates Needle (m 3,053) - Alberta / British Columbia Mlima Templeman (m 3,050) - British Columbia Mlima Moore (m 3,044) - British Columbia Mlima Quanstrom (m 3,038) - British Columbia Talchako Mountain (m 3,037) - British Columbia Mlima Washburn (m 3,033) - British Columbia Mlima Ulysses (m 3,024) - British Columbia Mlima Tisiphone (m 3,021) - British Columbia The Rajah (m 3,018) - Alberta Mlima Vishnu (m 3,008) - British Columbia Mlima Hornickel (m 3,002) - British Columbia

Rocky Mountains
Mlima mrefu ni Mount Elbert katika jimbo la Colorado mwenye kimo cha mita 4,401 juu ya UB. Mlima mkubwa katika Kanada ni Mount Robson wa British Columbia mwenye kimo cha mita 3,954.

Andes
Mlima mrefu kabisa ni Aconcagua katika Argentina kwenye mpaka wa Chile ambao ni mlima mrefu wa Amerika yote.

Himalaya
Everest (m 8,848), Nepal - Tibet, Asia K2 (m 8,611), Pakistan - Xinjiang, Uchina, Asia Kangchenjunga (m 8,586), Nepal - India, Asia Lhotse (m 8,511), Nepal - Tibet, Asia Makalu (m 8,463), Nepal - Tibet, Asia Cho Oyu (m 8,188), Nepal - Tibet, Asia Dhaulagiri (m 8,167), Nepal, Asia Manaslu (m 8,163), Nepal, Asia Nanga Parbat (m 8,125), Pakistan, Asia Annapurna (m 8,091), Nepal, Asia Gasherbrum I (m 8,080), Pakistan - Xinjiang, Uchina, Asia Shishapangma (m 8,012), Tibet, Asia

Galdhøpiggen
Galdhøpiggen ni mlima mrefu zaidi uliopo katika nchi ya Norwei, wenye kimo cha mita 2,469.

Instruction: Given a question, retrieve Wikipedia passages that answer the question.