user
किनाऱ्यांवरील कचरा
assistant
मुंबईत यंदा गणेशोत्सवाच्या पाचव्या दिवशी पाच दिवसांचे गणपती आणि गौरी-गणपती मिळून एकूण ८१ हजार ५७० मूर्तींचे विसर्जन करण्यात आले. यातील ४० टक्के मूर्तींचे केवळ कृत्रिम तलावांमध्ये विसर्जन करण्यात आल्याची आकडेवारी महापालिकेकडून देण्यात आली आहे. दीड दिवसाच्या विसर्जनासाठीही केवळ ४१ टक्के मूर्तींचे कृत्रिम तलावांमध्ये विसर्जन करण्यात आले होते. उर्वरित ६० टकके मूर्ती या नैसर्गिक विसर्जन स्थळी विसर्जित करण्यात आल्या आहेत. विसर्जनानंतर दुसऱ्या दिवशी किनाऱ्यावरील मूर्तींचे फोटो काढण्यावर निर्बंध आहेत. मात्र, या मूर्ती भरतीसोबत किनाऱ्यावर वाहून येतात हे वास्तव नाकारता येत नाही. यंदाही प्लास्टर ऑफ पॅरिसच्या मूर्तींची मोठ्या प्रमाणात भाविकांनी नोंदणी केल्याचे शाडूच्या मूर्ती घडवणाऱ्या मूर्तीकारांनी सांगितले होते. या मूर्तींवरील घातक रंग नैसर्गिक पाण्यामध्ये मिसळून स्थानिक जैवविविधतेला धोका निर्माण होत असल्याचे सातत्याने सांगण्यात येते, तरीही या घातक परिणामांकडे दुर्लक्ष होत असल्याचे दिसत आहे. या विसर्जित मूर्ती, दागिने हे भरतीसोबत किनाऱ्यावर पुन्हा येते. किनाऱ्यावर पसरलेला हा कचरा उचलला गेला नाही, तर वर्षानुवर्षे त्याचा ढीग साचत जातो. मुंबईतील किनाऱ्यांवर महापालिकेकडून स्वच्छता केली जाते. मात्र पाण्यात विरघळणारे घातक रंग, रसायने यांमुळे पाणी स्वच्छ करता येत नाहीत. त्यातून समुद्रामध्ये होणारे प्रदूषण थांबवता येत नाही, याकडे सातत्याने लक्ष वेधण्यात येत आहे. किनाऱ्यावरील अस्वच्छतेत भर घालण्यापेक्षा मूळ स्रोतांवरच नियंत्रण मिळवले, तर ते सागरी परिसंस्थांच्या आरोग्यासाठी अधिक सकारात्मक ठरेल, असेही तज्ज्ञ सांगत आहेत. मात्र, हा बदल काही दिवसांमध्ये घडणार नाही. यासाठी सातत्याने लोकांपर्यंत माहिती पोहोचवणे आवश्यक आहे.

समुद्रामध्ये जाणाऱ्या प्लास्टिकच्या कचऱ्याच्या प्रमाणाबद्दल आंतरराष्ट्रीय स्तरावरूनही विविध संशोधने समोर येत आहेत. या माध्यमातून सागरी जीवांच्या पोटात जाणारे प्लास्टिक आणि त्यातून माणसाच्या अन्नातील प्लास्टिक याचीही जाणीव करून दिली जात आहे. याचाही परिणाम म्हणून कचरा वर्गीकरण, एकल प्लास्टिकचा वापर टाळणे यासाठी प्रयत्न होत आहेत. रॅपरसारख्या गोष्टींचे पुनर्चक्रीकरण किंवा पुनर्वापर यावर अजूनही सर्वोत्तम उपाय मिळालेला नाही. रॅपरमध्ये वापरण्यात येणारे घटक वेगळे करून त्याचे पुनर्चक्रीकरण करणे सोपे नसल्याने हे रॅपर रद्दीवाल्यांकडून घेतले जात नाहीत. हे कचऱ्यात जाते. मुंबईमध्ये नदी आणि नाल्यांच्या काठी वसलेल्या वस्त्यांमधून हा सगळाच कचरा नाल्यांमध्ये टाकला जातो. हा कचरा समुद्राला जाऊन मिळतो. मोठ्या भरतीनंतर समुद्र किनाऱ्यावर पसरलेल्या कचऱ्याचे फोटो सोशल मीडियावर दिसू लागतात, तेव्हा त्यातील अविघटनशील कचऱ्याचे प्रमाणही समोर येते. मुंबईत विविध संघटनांकडून किनारा स्वच्छता मोहीम, नदीपात्र स्वच्छता मोहीम हाती घेतली जाते. मात्र, या यशाची व्यापकता आजही मर्यादित आहे. पर्यावरणवादी कार्यकर्ता आफरोझ शहा किनारा स्वच्छता ही मोहीम एकदा राबवून काम संपण्यासारखे नाही याची जाणीव करून देतात. त्यासाठी नियमितपणे स्वच्छता मोहीम राबवली पाहिजे, असे ते सांगतात. मात्र, त्याच वेळी काही पर्यावरणवादी कार्यकर्ते कचऱ्याच्या मूळ स्रोतापाशीच काम झाले, तर किनाऱ्यांवर कचरा पसरणार नाही याचीही जाणीव करून देतात.

‘बीच प्लीज’ या संघटनेतर्फे २३ सप्टेंबर रोजी सकाळी माहीम कॉजवे येथे मिठी नदीपात्र आणि २४ सप्टेंबर रोजी ऐरोली खारफुटी स्वच्छता मोहीम राबवण्यात आली. हा या मोहिमेचा २९७ वा आठवडा होता. किनारा स्वच्छता म्हणजे केवळ वाळूमधील स्वच्छता नसून खाडी, खारफुटी येथीलही कचरा उचलला जाणे महत्त्वाचे आहे असे स्वच्छतादूतांतर्फे सांगण्यात येते. बीच प्लीजचे मल्हार कळंबे यांनी मिठी नदीपात्रामध्ये प्लास्टिकच्या पिशव्यांमधील निर्माल्य अधिक प्रमाणात आढळल्याचे सांगितले. लोकलमधून वांद्र्याला नदीपात्रात निर्माल्य टाकण्यात येते. हे निर्माल्य प्लास्टिकच्या पिशव्यांमधूनच टाकले जाते. या प्लास्टिकच्या पिशव्यांमध्ये अगरबत्त्यांचे पुडेही टाकले जातात याकडे त्यांनी लक्ष वेधले. गणपती विसर्जनानंतर महापालिका विविध संस्थांच्या माध्यमातून स्वच्छता मोहीम राबवते. ही स्वच्छता मोहीम राबवल्यानंतरही काही दिवसांनी वाळूमध्ये मूर्तींवर जडवलेले खडे, मोती, मणी आढळतात. वाळूतून हा कचरा वेचणे कठीण असते. शाडूच्या मूर्तींवरही मूर्ती आकर्षक दिसण्यासाठी असे खडे, मोती जडवले जातात. या मूर्तींवरही रासायनिक रंगांचा वापर केला जातो. त्यामुळे समुद्राचे प्रदूषण होत राहते. खडे, मोती याचाही कचरा नंतर घातक ठरतो. जलचर हे लहान खडे, मणी, मोती खातात. त्यामुळे मूर्तींवरील दागिने, खडे, मोती, मणी यासंदर्भातही ठोस भूमिका घेऊन बदल घडवणे अपेक्षित असल्याचे ते म्हणाले. नवी मुंबईतील रहिवासी धर्मेश बारई यांना केंद्र सरकारच्या जलशक्ती मंत्रालयातर्फे जलनायक पुरस्काराने गौरवण्यात आले होते. बारईही सातत्यपूर्ण पद्धतीने खारफुटी स्वच्छतेचे कार्य करतात. रविवारी त्यांनी नवी मुंबईच्या नेरुळ येथील टी. एस. चाणक्य समुद्री विद्यापीठाच्या मागच्या बाजूला स्वच्छता मोहीम राबवली. या मोहिमेदरम्यान त्यांना निर्माल्याच्या प्लास्टिकच्या पिशव्या अधिक प्रमाणात आढळल्या. खाडी किंवा समुद्रामध्ये विसर्जित केलेले हे निर्माल्य खारफुटी परिसरात येऊन साचते. या निर्माल्यामध्ये देवाला वाहिलेली प्लास्टिकची फुलेही दिसल्याची खंत त्यांनी व्यक्त केली. मुंबई विद्यापीठाच्या अंतर्गत येणाऱ्या सुमारे ३० ते ३५ महाविद्यालयांनी दीड दिवसाच्या विसर्जनापासून आत्तापर्यंत निर्माल्य गोळा करणे, किनारा स्वच्छता मोहीम, गर्दी नियंत्रणाचे कार्य हाती घेतले आहे. ही मोहीम दहाव्या दिवसानंतरही राबवण्यात येणार आहे. मुंबई विद्यापीच्या अंतर्गत येणारी रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील महाविद्यालयेही स्थानिक पातळीवर किनारा स्वच्छता मोहीम हाती घेत असल्याचे मुंबई विद्यापीठाच्या राष्ट्रीय सेवा योजनेचे विशेष कार्याधिकारी सुशील शिंदे यांनी सांगितले. एनसीसीतर्फे २९ सप्टेंबरला विसर्जनानंतर किनारा स्वच्छता मोहीम हाती घेण्यात येईल असे संरक्षण जनसंपर्क अधिकारी कमांडर मेहुल कर्णिक यांनी सांगितले.

किनाऱ्यावर होणाऱ्या या स्वच्छतेनंतर प्रत्यक्ष समुद्रात होणाऱ्या प्रदूषणाच्या खुणाही किनाऱ्यांवर दिसत राहतात. जुहू किनाऱ्यावर सातत्याने दिसणारे टारबॉल, समुद्राच्या पाण्यावर दिसणारा तेलाचा तवंग, किनाऱ्यावर पसरणारे तेल ही याची काही उदाहरणे आहेत. किनारा स्वच्छता मोहीम ही गणेशोत्सवाच्या पलीकडे व्यापक असल्याने केवळ तात्पुरत्या स्वच्छतेवर समाधान मानू नये असेही पर्यावरणप्रेमी कार्यकर्ते सातत्याने सांगत आहेत.