Elektrik Fiyatları Nasıl Belirlenir?
Elektrik piyasası genel anlamda dört ana kısımdan oluşur. Bunlar üretim, iletim, dağıtım ve perakende satış hizmetleridir. Bu dört hizmet de eskiden devletler tarafından işletiliyordu. Üretimde rekabetçi piyasanın oluşturulması görece olarak kolaydır. Ancak elektriğin iletim ve dağıtım hizmetleri alt yapı gereklilikleri dolayısı ile çok mümkün değildi. Günümüzde gelişen bilgi teknolojileri sayesinde elektriğin üretimi, iletimi ve dağıtımı ölçülebilir hale geldi. Bu sayede rekabet ortamının oluşabileceği zemin hazırlanmış oldu. Türkiye’de bu rekabet zemini 1980’li yılların sonunda oluşmaya başladı. Türkiye elektrik talebi hızla artan bir ülke olduğundan devlet eli ile işletilen elektrik üretimi talebi karşılayamayacak duruma geldi ve planlı elektrik kesintileri kaçınılmaz oldu. Özel sektörün elektrik üretimine olan ilgisini artırmak için de ilk olarak Elektrik Üretim A.Ş. (EÜAŞ) kuruldu ve otoprodüktör modeli ile özel sektörün elektrik üretimine katılımı sağlandı. Bunları takiben yap-işlet devret, yap-işlet modelleri ve özelleştirmeler ile özel sektörün elektrik üretimine katılımı sağlandı. 2001 yılında 4628 sayılı elektrik piyasası kanunu yürürlüğe girdi. Elektrik piyasası kanununun yürürlüğe girmesi ile devletin alım garantisi kaldırılarak daha serbest bir elektrik piyasası oluşmasının ilk adımları atılmış oldu. Serbest piyasa oluşumunu sağlamak için asıl hedef ilk aşamada üretim ve takiben dağıtım ayaklarının özelleştirilmesiydi. Sonuç olarak 2013 yılı itibari ile 21 adet dağıtım şirketinin özelleştirilmesi tamamlanmıştır. Özel sektörün piyasaya katılımı ile toptan satış şirketleri kurulmaya başlandı. Bu şirketler elektrik enerjisini üreticilerden veya piyasadaki diğer toptan satış şirketlerinden alarak serbest tüketicilere satışını yapmaktadır. Serbest tüketicilere elektrik satışı dışında toptan satış şirketleri kendi aralarında da elektrik enerjisi ticareti yapmaktadır. Bu sayede rekabetçi bir enerji piyasasının oluşması sağlanmıştır. Hali ile serbestleşen piyasanın çeşitli oyuncular tarafından yönetilmesi, işletilmesi, denetlenmesi gereklidir. Enerji ve Tabi Kaynaklar Bakanlığı uzun vadeli enerji stratejilerini belirler ve sektörü yönlendirir. Öte yandan Türkiye elektrik piyasası Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu (EPDK) tarafından düzenlenmektedir. Yani sektörün geneline yönelik lisanslama, yönetmeliklerin oluşturulması, uygulanması, serbest olmayan tüketicilere yönelik fiyatlamaların belirlenmesi gibi görevleri üstlenir. Türkiye’deki elektrik piyasası faaliyetleri ise Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ) ile Enerji Piyasaları İşletme A.Ş. tarafından yönetilmektedir. Bu kadar çok oyuncunun yer aldığı ve oldukça dinamik olan bu piyasada, nihai tüketicileri çoğunlukla ödedikleri elektrik faturasına yansıyan bedeller ilgilendirmektedir. Ancak elektrik enerjisi maliyetleri ve piyasa fiyatları tüm bu oyuncuların katılımı ile ortaya çıkmaktadır. Elektrik enerjisi günümüz teknolojisi ile özellikle yüksek miktarlar söz konusu olduğunda depolanabilen bir enerji türü değildir. Fazla enerji üretimi yapılarak kaynakların israfının önlenmesi aynı zamanda kesintilere neden olmadan talebi karşılayacak miktarda elektrik enerjisinin her an sağlanabilmesi gereklidir. Yani elektrik enerjisine olan talep ile üretim birbiri ile denge halinde yürütülmelidir. Elektrik piyasasına referans teşkil eden fiyatlar çok basit anlamda bu dengenin bir sonucu olarak ortaya çıkar. Ve elektrik sektöründe, spot, vadeli vb. gibi piyasa işlemleri bu referans fiyat esas alınarak gerçekleştirilmektedir. Türkiye elektrik piyasasında bu referans fiyat merit order yöntemi ile belirlenir. Bu yöntem ile sistemin en uygun maliyet ile elektrik üretmesi hedeflenmektedir. Yöntemin temeli, üretim maliyeti yüksek olan termik santrallerin maliyetlerinin minimize edilmesi ve marjinal maliyeti sıfır kabul edilen yenilenebilir enerji kaynaklarından üretiminden maksimum seviyede yararlanılmasına dayanır. Basitçe, elektrik üretim santralleri üretim maliyetine göre en ucuzdan en pahalıya sıralanır ve ilgili saatteki enerji talebine göre en ucuz santralden en pahalıya doğru talebi karşılayacak olan santraller sıra ile devreye alınır. Talebi karşılayan son santral, yani sistemde ilgili saatte devreye giren en pahalı santral, sistemin ilgili saat için referans fiyatını belirler.  Tablo1. Merit Order